Vila

thumb|right|Ciutat de Tòquio en Japon

Una vila (var. viala, vielaLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « ville », consultat lo 22 d'agost de 2023, ., vièla gasc.) o ciutat (var. ceutat, cieutatLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « cité », consultat lo 22 d'agost de 2023, .) es una entitat urbana fòrtament poblada e dotada d'un teissut economic diversificat. Las vilas concentran egalament la màger part dels poders politics, administratius, economics, culturals e intellectuals. Dempuèi lo començament del sègle XXI, la màger part de la populacion mondiala es urbanizada e viu dins de vilas.

Las vilas son probablament aparegudas a la fin de la Revolucion Neolitica dins de regions agricòlas. Las causas a l'origina de la fondacion d'una vila son variadas e complèxas. Es sovent dictada per de critèris economics (ressorsas naturalas, caireforc mercand, pòrt natural...), militars (ponch defensiu, ponch estrategic...) o culturals (luòcs sacrats, preséncia d'una universitat...). Se las condicions son favorablas, una vila se pòt desvolopar e assegurar de foncions de mai en mai diversificadas. Pasmens, pòt tanben desaparéisser siá a causa d'un abandon siá a causa d'una destruccion. Los principis que govèrnan l'estructura e l'organizacion de la ciutat son estudiats en arquitectura e en urbanisme.

Las vilas an de talhas e de foncions plan divèrsas. Possedisson generalament d'institucions politicas localas que s'ocupan de la gestion dels afars locals. Las vilas independentas èran frequentas pendent l'Antiquitat e l'Edat Mejana. La formacion dels Estats modèrnes a reduch lo nombre de vilas autonòmas mas de ciutats-Estats existisson encara dins lo mond actual (Mónegue, Singapor...).

Istòria

L'urbanizacion neolitica

Lo Neolitic es un periòde marcat per de mutacions tecnicas e socialas prigondas, ligadas a l'adopcion d'un modèl de subsisténcia fondat sus l'agricultura e l'elevatge. Aquelas transformacions entrainèron sovent una sedentarizacion e la generalizacion de l'emplec d'aisinas de pèira polida, de la terralha, del tissatge e lo desvolopament de l'arquitectura. Tre la fin del Neolitic, menèron a l'aparicion de vilas de qualques milièrs d'abitants. Per exemple, a la fin del millenari V abC, las de la cultura de Cucuteni-Tripolia atenguèron una populacion de estatjants. Los vestigis i mòstran l'existéncia d'un urbanisme planificat e organizat a l'entorn d'un plan concentric(fr) Pierre Lorrain, L'Ukraine une histoire entre deux destins, Éditions Bartillat, 2021, pp. 28-29..

A la meteissa epòca, se formèt tanben la vila de Tell Zeidan en Siria. Entre 5500 e 4000 abC, aquela aglomeracion desvolopèt una arquitectura monumentala e de talhièrs dedicats a una produccion artisanala de lux(en) Gil Stein, « Tell Zeidan », Oriental Institute Annual Report 2008-2009, genier de 2010.(en) Gil Stein, « Tell Zeidan », Oriental Institute Annual Report 2010-2011, genier de 2011.. Èra integrada dins de rets mercandas complèxas. En Euròpa, las ciutats lacustras, mai modèstas que los sits d'Euròpa Orientala o de Mesopotamia, mòstran egalament l'emergéncia precòça d'un fenomèn proto-urban sus aquel continent(en) Francesco Menotti, Living on the lake in prehistoric Europe : 150 years of lake-dwelling research, Routledge, 2004..

L'urbanizacion antica

A partir de 3500 abC, las vilas se generalizèron dins las planas alluvialas e fertilas favorablas a l'agricultura, principalament dins lo Creissent Fertil (Mesopotamia, Siria, val de Jordan, Egipte...), dins la val d'Indus e dins la val del Fluvi Blau. A aquela epòca, las vilas se caracterizan per un barri monumental, una superficia importanta e per una populacion nombrosa. Per exemple, pendent lo periòde arcaïc (2900-2750 abC), Uruk èra protegida per un barri de 9 km e cobrissiá una susfàcia de 400 ectaras densament poblada(en) Robert McCormick Adams e Hans-Jörg Nissen, The Uruk Countryside, University of Chicago Press, 1972, pp. 18-22.(en) Rainer Michael Boehmer, « Uruk-Warka », dins Eric M. Meyers (dir.), Oxford Encyclopaedia of Archaeology in the Ancient Near East, vol. 5, Oxford University Press, 1997, p. 295.. La fondacion d'aquelas vilas aguèt generalament luòc a l'entorn d'una divinitat o d'un eròi(fr) Leonardo Benevolo, Histoire de la ville, Éditions Parenthèses, 1994, p. 17.(fr) Michel Mazoyer e Sydney Aufrère, Jardins d'hier et d'aujourd'hui : de Karnak à l'Eden, Éditions L'Harmattan, 2012, p. 60.. Dins d'unas regions, en particular Grècia o Itàlia, de ciutats foguèron fondadas per la reünion de vilatges diferents(fr) Pierre Lavedan, Histoire de l'urbanisme, H. Laurens, 1966, p. 113..

Las rasons de l'aparicion de las ciutats son probablament ligadas a las riquesas de civilizacions ruralas en situacion de desgatjar de demais de produccion. Las culturas relativament intensivas favorizan l'especializacion de las personas dins d'autres domenis que l'agricultura, e tot particularament dins las foncions religiosas, artisanalas puèi administrativas e militaras. Aquò explica l'importància religiosa e politica dels centres urbans antics. Explica egalament l'interès dels Grècs per l'estudi de l'urbanisme. En efièch, de filosòfs estudièron l'organizacion teorica dels amainatjaments urbans, de las règlas d'igièna, de las vias de circulacion e de las construccions defensivas. A partir de 480 abC, aquò menèt a de construccions plan planificadas. En particular, se generalizèt lo plan en damièr imaginat per Ipodamos de Milet (498-408 avC)(it) F. Castognoli, Ippodamo di Mileto e l'urbanistica a pianta ortogonale, 1956.(fr) Roland Martin, L'Urbanisme dans la Grèce antique, Éditions A. et J. Picard, 1956..

L'urbanizacion medievala

A la fin del millenari I apC, lo fach urban coneguèt una crisi mai o mens simultanèa en Euròpa, en Asia e en America Centrala (crisi maia, declin del comèrci entre l'Orient e l'Occident, invasions nomadas...). Pasmens, aquò empachèt pas la perseguida de l'urbanizacion dins fòrça regions. A partir del sègle XI, la represa de la creissença demografica e rurala foguèt l'encausa d'una renaissença de las vilas europèas a l'origina del concèpte modèrn de la vila(fr) Agostino Paravicini Bagliani, Jean-Pierre Felber, Jean-Daniel Morerod e Véronique Pasche, Les pays romands au Moyen Ages, Payot, 1997, p. 556.. En efièch, los abitants de las vilas, diches borgeses, obtenguèron pauc a cha pauc de dreches particulars permetent a la comunautats urbanas de venir autonòmas, de metre en plaça de metòdes de trabalh novèls e de desvolopar de sistèmas novèls de govèrnament(fr) Patrick Boucheron e Denis Menjot, La ville médiévale, Histoire de l'Europe urbaine, Points histoire, 2011.. Aquel movement entrainèt l'aparicion del concèpte de comuna dins lo sens de comuns, es a dire de ressorsas partejadas, geridas e mantengudas collectivament per una comunautat fondada sus lo modèl de l'union jurada (guildas, confrariás, comunautats monasticas...). Solament, lèu, los engatjaments e las promessas a la basa d'aquelas organizacions formèron de referéncias e de juridiccions novèlas dotadas d'una legitimitat pròpria. De longs combats, de còps jos la forma d'afrontaments militarsPer exemple, en 1176, la batalha de Legnano entre l'emperador germanic e las comunas del nòrd d'Itàlia., contra los autres poders feudals permetèron d'obtenir la reconeissença de las autonomias urbanas(fr) Otto Oexle e Florence Chaix, « Les groupes sociaux du Moyen Âge et les débuts de la sociologie contemporaine », Annales, vol. 47, n° 3,‎ 1992, pp. 751–765..

L'èra industriala e l'explosion urbana

A partir de la Revolucion Industriala, l'urbanizacion s'accelerèt subran e l'exòde rural debutèt. Aquò es una consequéncia dels besonhs de man d'òbra de l'industria e de la mecanizacion dels trabalhs agricòlas. Aquela creissença urbana foguèt un fenomèn rapid que menèt a l'espandiment urban amb l'aparicion dels procès d'extension de las periferias de las vilas (periurbanizacion, rurbanizacion, exurbanizacion...) e de formacion de las banlègas e de las metropòlis(fr) Pascal Baud, Serge Bourgeat e Catherine Bras, Dictionnaire de Géographie, Hatier, 2008, p. 521.. En parallèl, la colonizacion e la difusion del modèl occidental entrainèron l'adopcion del concèpte europèu de la comuna dins la màger part dels païses. Aital, après lo desvolopament de las vilas dins los païses industrializats, dins los païses socialistas e, actualament, dins los païses en cors de desvolopament, lo taus d'urbanizacion mondial es passat de 2 % en 1800 a 50 % al començament del sègle XX(fr) Olivier Belbeoch, La Population mondiale. Vers une stabilisation au XXIe siècle ?, Documentation française, 1986, p. 43..

Definicions

La dificultat de la definicion de la ciutat ten a sas caracteristicas pròprias : una talha, mas tanben de foncions divèrsas. Per lo geograf Pierre Georges (1909-2006), la ciutat « es un acampament de populacions aglomeradas definit per un efectiu de populacion e per una forma d'organizacion economica e sociala ». Se fa tanben sovent la distincion entre ciutat e vilatge unicament per rapòrt a las activitats dominantas, sens tener en compte la populacion : la ciutat a pas una activitat essencialament agricòla, contràriament al vilatge. Amb aquesta definicion, una ciutat pòt èsser mendre qu'un grand vilatge.

Definicion istorica e tradicionala

En Euròpa, la diferéncia entre ciutat e vilatge es pas un problèma de talha o de geografia, mas renvia a l'organizacion administrativa tradicionala, fixada vèrs l'Edat Mejana. En aquela epoca, un vilatge correspond en gròs a una senhoriá, ont lo senhor local anima personalament e dirèctament l'administracion locala e ont los abitants locals son de manants (sens dreches particulars). Çaquelà, las ciutats (borgs) son d'organizacions pus complèxas, ont los borgeses an de dreches, sovent defenduts per de cartas municipalas, de representants, de còps un Ostal de ciutat per l'administracion locala. Autrament dich, lo senhor d'una ciutat es son sobeiran mas l'administra pas, alara que per un vilatge, lo senhor es dirèctament responsable de l'administracion. De mai, lo senhor d'una ciutat es tipicament sobeiran de tota la region (ducat, comtat,...) e doncas deu tanben administrar sos rapòrts amb los senhors locals, simples sénhers. La pèira de toca es sovent a l'epoca qu'una ciutat a una carta municipala, que li acòrda de franquisas (essencialament, lo privilègi d'una administracion autonòma). En practica, naturalament, las ciutats son d'aglomeracions gròssas per l'epòca amb una activitat comerciala importanta, amb de vias de comunicacion (e sovent fluvialas), mentre que lo vilatge es lo luòc de vida que tot lo monde coneis solament gràcias a sa proximitat.

En França, aquela distincion administrativa a pas subreviscut a las reformas del sègle XVIII, ont totas las aglomeracions son estadas unifòrmament dotadas d'un ostal de comuna, amb de responsabilitats unifòrmas. En revenge, aquel sistèma es totjorn en vigor als Païses Basses ont una comuna a l'estatut de vila s'a recebut de dreches pendent l'Edat Mejana. Aital, amb la reduccion del nombre de comunas, una comuna neerlandesa pòt uèi contenir mai d'una vila(en) ProDemos Huis voor democratie en rechtstaat, Politics in the Netherlands, 2013.. Un principi similar existís en Canadà ont las municipalitats, l'entitat territoriala comunala, pòdon èsser formadas de vilas, de vilatges, de comtats, de cantons, de parròquias... etc. « Vila » es donc un estatut oficial atribuït a una aglomeracion donada(fr) Alain Baccigalupo, Les administrations municipales québécoises : des origines à nos jours Agence d'Arc, 1984..

Definicion pel critèri del minimum de populacion