Lo catalan (autonim: català, llengua catalana) es una lenga romanica, apartenent al grop occitanoromanic, pròche de l'occitan, fins a tal punt que de lingüistas las consideravan coma una unica lenga.
Es parlat dins los Païses Catalans, repartit dins quatres estats: Andòrra, França (en Rosselhon), Itàlia (a l'Alguer) e Espanha. En Espanha, es reconegut coma lenga oficiala dins las comunitats autonòmas d'acòrd amb lor estatut d'autonòmia, confòrmament a l'article 3 de la Constitucion Espanhòla. En Aragon (Franja de Ponent) e Múrcia (El Carxe) non recep cap d'estatut d'oficialitat. En Itàlia, es protegit per la la tutèla de las lengas minorizadas, però non es lenga oficiala.
Al País Valencian, es nomenat valencian, almens ja dempuèi lo sègle . Per resòlvre lo conflicte lingüistic, l'Acadèmia Valenciana de la Lenga publiquèt lo 9 de febrièr de 2005 un decrèt qu'indica: «Es un fait qu'en Espanha i a doas denominacions egalament legalas per designar aquela lenga: la de valencian, establida dins l'Estatut d'Autonomia de la Comunitat Valenciana, e la de catalan, reconeguda dins los Estatuts d'Autonomia de Catalonha e las Illas Balearas».
En Catalonha del Nòrd, lo catalan foguèt reconegut coma lenga del departament, amassa amb lo francés, lo 10 de decembre de 2007 pel Conselh General dels Pirenèus Orientals mejançant la Carta en favor del catalan. Val a dire qu'aquesta decision compòrta pas cap de consequéncia ni mai cap de valor legala dins l'encastre de l'estat francés.
Classificacion Lo catalan a una classificacion fòrça complicada, car parteja fòrça caracteristicas amb lo castelhan (iberoromania) e lo francés (galloromania), e es la lenga mai prèpa de l'occitan. E es per aquò que, segon la font que se consulta, lo classament se pòt decantar cap a una banda o cap a l'autra.
Segon l'Ethnologue, lo sieu classament es lo seguent:Classament del catalan segon l'ethnologue Lengas indoeuropèas Lengas italicas Lengas romanicas Lengas italooccidentalas Lengas italooccidentalas de l'oèst Lengas galloibericas Lengas occitanoromanicas Catalan-Valencian-Balear En efièch, en comparar las divèrsas lengas romanicas, lo catalan s'es sovent considerat coma una lenga pont o de transicion amb las lengas iberoromanicas e las galloromanicas, posicion qu'implica sovent cèrtas connotacions de lenga mendre. Mai recentament, a causa de la granda similitud qu'a amb l'occitan, se tend a considerar que forma amassa amb l'occitan una branca occitanoromanica de las lengas neolatinas.
Caracteristicas del catalan
Lo catalan a de caracteristicas lingüisticas que lo fan diferent de las lengas romanicas de l'environ e se faguèron pròprias amb l'evolucion locala e peculiara del latin vulgar fins al que coneissèm uèi coma catalan. Los traches seguents que mostram son qualques unas de las mutacions del latin que se son anats en produsent pendent la consolidacion del catalan, e mai se mostram tanben d'autras traches generals.
Vocalisme Traches comuns amb lo grop dich galloromanic: Casuda de las vocalas atònas finalas a l'excepcion de -A ( → mur, flor) que l'opausan al grop iberoromanic que consèrva la vocala finala a l'excepcion de -E (muro mas flor/chor) o italoromanic qu'o consèrva tot (muro, fiore). Traches comuns amb l'occitan: Lo catalan presenta una riquesa de diftongs e mots monosillabics: ([aj] rai, [ej] ei, [aw] cau, [ew] beu, [ow] pou...) Traches que l'opausan al galloromanic: Conservacion de la -u- latina (catalan oriental lluna ['ʎunə], catalan occidental lluna ['ʎunɛ/a], occitan luna ['lyno], francés lune ['lyn]). Traches que l'opausan a l'espanhòl: Abséncia de diftongason de las vocalas Ĕ e Ŏ ("e" e "o" brèus) tonicas del latin vulgar e respectivament ( → terra ; → foc ). Traches que l'opausan a l'occitan (de manièra generica): Reduccion del diftong AU a O dubèrta ( → col, poc). Traches del sud de la Romània Occidentala (lengadocian meridional, lengas iberoromanicas): Lo grop -ACT- se transforma en -ET ( → *lleit, *feit → llet, fet)
Consonantisme thumb|Homilias d'Organyà: Primièr testimòni escrich de catalan Traches de la Romània Occidentala: Sonorizacion de -P-, -T-, -C- intervocalica en -b-, -d-, -g- ( → cabra, cadena, segur) Traches comuns galloromanics: Mantenement dels grops inicials PL, CL, FL- ( → plegar, clau, flor). Aqueste trach opausa lo catalan a las lengas iberoromanicas (en espanhòl llegar, llave, en portugués chegar, chave). Coma en francés e en occitan, se produsís una sonorizacion de fonèmas sords fins quand lo fonèma primièr del mot seguent es una vocala o es una consonanta sonòra. Aquestas sonorizacions afèctan los fonèmas [s], [t], [p], [ʃ], [k] e [tʃ] que se transforman en [z], [d], [b], [ʒ], [ɡ] i [ʤ]. Exemples (en prononciacion valenciana): "els homes" [els] + [ɔmes] -> [elzɔmes]; "peix bo" [pejʃ] + [bɔ] -> [pejʒbɔ]; "blat bord" [blat] + [boɾ(t)] -> [blad'boɾ(t)]. Traches comuns amb l'occitan (pus precisament lo lengadocian) Casuda de -N- intervocalica venguda finala ( → pa, vi). A diferéncia del lengadocian, lo plural sèrva aquela [n] (ex: pans, vins) a l'excepcion del dialècte septentrional, valent a dire lo rosselhonés e encara, pas sistematicament. Ensordiment de las consonantas finalas: verd [t], àrab [p]... Traches especifics: Lo trach mai particular del catalan es lo seguent que gaireben se retròba pas en gaireben cap d'autra varietat de la Romània (se tròba pr'aquò dins qualques parlars gascons): -D- intervocalica venguda finala passa a -u( →peu, (ell) creu) -C + e, i, finala →-u ( →creu) Las desinéncias -TIS de la flexion verbala (2a persona del plural) an derivat a -u ( → *miratz → mirau → mirau/mireu. Palatalizacions consonanticas (esporadicas dins lo demai de la Romània): Palatalizacion de L- iniciala ( → lluna, llei). Aqueste trach se retròba dins lo sosdialècte foissenc (occitan) e en asturleonés. Palatalizacion provenenta de -X-, SC- ( → cuixa, peix) → → ; → cel . → → ; → gel . → → ; → gitar -ly-, -ll-, -c'l-, -t'l- → ll ; → muller; → cavall, i a tanben d'autres cases coma villa → vila, los que la geminacion s'es simplificada; → *oric'la → orella; → *vet'lu → vell. -NI-, -GN-, -NN- → ny ; → llenya; → any trach partejat amb lo castelhan. Los autres traches, tanben originals, an una estenduda superiora a las lengas romanicas. Reduccion dels grops consonantics -MB-, -ND-> -m-, -n- ( > cama, coma, manar, bena), trach partejat amb lo gascon e lo lengadocian meridional. Preséncia de geminadas: setmana [mm], cotna [nn], bitllet , guatla [ll], intel·ligent [ll]>[l]. Aquestas son solament comunas a l'occitan e a las varietats italicas; a l'excepcion de [ʎʎ].
Morfologia Una part del catalan (Balearas, Còsta gironina) a conservat l'article dich "salat" (< latin *IPSE), probablament anterior a la forma derivada de . Aquela forma d'article s'es conservada solament de manièra en dominant al sard e es en perilh, s'a pas desaparegut, dins qualques airals de Provença e de Sicília. Los articles generics (e normatius) son el, la, els, les (ça que la, dins los parlars occidentals e en l'alguerés perduran encara las formas masculinas lo, los) Contràriament a las varietats iberoromanicas, lo catalan practica cèrtas elisions foneticas. Qualques unas s'escrivon cossí el + home > l'home e d'autras s'escrivon pas quinze anys [kin'zaɲs], que hi vagis [ki ba'gis]. Los possessius generics se forman amb l'article (ex: el meu gos) cossí en italian (il mio cane), en portugués (o meu cão) e en qualques varietats d'occitan (roergàs, lengadocian e gascon pirenencs...). Existís a l'encòp una autra forma de possessiu (de preséncia variada segon los dialèctes) usada essencialament per cèrts membres de la familha o per exprimir un gra d'afecte elevat (ex: mon pare; en valencian ma casa, ma vida). Lo femenin plural se forma amb "-es" (casa > cases). A de plurals sensibles (lo francés n'a pas; Ex: un pas > des pas) que se forman amb -os. Ex: un pas > dos passos, gos > gossos, peix > peixos (mas un nas > dos nassos). S'opausa aital al castelhan e l'occitan lengadocian qu'usan -es (ex: mes > meses). Abséncia gaireben completa de partitiu coma las lengas iberoromanicas e en oposicion a una granda part de la rèsta de la Romània (ex: vull pa, cast. quiero pan mas fr: je veux du pain). Existís la formacion del preterit perifrastic amb una conjugason especiala del present del vèrb anar () (jo vaig, tu vas, ell va, nosaltres vam/vàrem, vosaltres vau/vàreu, ells van). Ex: jo vaig dir (ieu diguèri) (qu'a remplaçat generalament jo diguí. Aquesta forma verbala se te trobava tanben en occitan, e plus rarament en francés : Il naquit en 1922 à Montauban et c'est là qu'il va vivre toute sa vie).
Lexic Lo lexic basic catalan sembla demostrar mai d'afinitats amb lo grop dich galloromanic qu'amb l'iberoromanic. Aquelas semblanças se fan pus evidentas amb l'occitan (metrem dejós d'exemples en lengadocian). > finestra (oc. fenèstra/finèstra, fr. fenêtre, it. finestra) e > ventana (esp.), janela (port.) > menjar (oc. manjar o minjar, fr. manger, it. mangiare) e > comer (esp. e port.) > matí (oc. matin, fr. matin, it. mattino/mattina) e > mañana (esp.), manhã (port.), > parlar (oc. parlar, fr. parler, it. parlare) e FAVOLARE > hablar (esp.), falar (port.). > taula (oc. taula/tablèu, fr. table, ) e > mesa (esp. e port.).
Sistèma d'escritura Lo sistèma d'escritura presenta tanben cèrts traches particulars. Lo catalan presenta una caracteristica unica, l'escritura de la -l- geminada: -l·l- (coma intel·ligent). L'autre trach especial del catalan es la -ny- [ɲ] que se retròba solament de manièra generala en ongrés e divèrsas lengas africanas. Conven tanben de mencionar la grafia -ig (, quand i a abans una vocala, , quand i a abans una consonanta) representada dins pauques mots (cossí faig, maig, mig, puig, raig, Reig, roig, vaig, veig) o la representacion amb t+consonant las consonantas doblas en: tm, tn, tl i tll e l'africament en: ts, tz, tg i tj (setmana, cotna, Betlem, bitllet, potser, dotze, jutge, platja).
Dialectologia thumb|right|250px|Mapa dialectala del catalanEn 1861, Manuel Milà i Fontanals prepausèt una division del catalan en dos grands blòcs dialectals: catalan oriental e catalan occidental.
I a pas una linha precisa que dividisca ambedós blòcs, estent que i a totjorn una zòna de transicion fòrça ampla entre cada parelh de dialèctes, a l'excepcion de las Illas (e mai se i a cèrts traches valencians en eivissenc) e a l'Alguer. Las diferéncias mai notablas entre los dos blòcs son: Català occidental: Las vocalas atonas son: . I a distincion entre la e e la a e entre la o e la u. La x iniciala o pòstconsonantica es africada . Entre vocalas o quand es precedida de i, es . La prononciacion de las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin [e]. La 1a persona del present d'indicatiu es -e (valencian) o -o (nòrd-occidental e tortosin). Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -ix, -ixen, -isca. I a mantenença de la nasal plurala medievala en mots proparoxitòns: hòmens, jóvens. I a vocabulari especific: espill, xiquet, granera, poal... Catalan oriental: Las vocalas atonas son: . Las vocalas e e a en posicion atona se tòrnan /ə/ e la o e la u se tòrnan /u/ (demòra lo fonèma /o/ a bona part de Malhòrca). La x tant s'es iniciala, pòstconsonantica, es entre vocalas o s'es precedida de i es fricativa . Las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin se pronóncian (dins la màger part del balear se pronóncian e en alguerés se pronóncian [e]). Tendéncia a l’ieisme (trach estigmatizat -e en arrepè a l'ora d'ara- amb frasas coma "la paia a l'ui"). La 1a persona del present d'indicatiu es -o (central), -i (septentrional) o ø (Balearas). Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -eix, -eixen, -eixi. La -n- del plural nasal medieval dels mots proparoxitòns què: homes, joves. I a un vocabulari especific: mirall, noi, escombra, galleda...