Loccitan (), o la lenga dòc (), es una lenga romanica parlada en Occitània e pels occitans emigrats de pel mond. Es una lenga fòrça similara al catalan que dunes an pogut considerar aquel coma un dialècteÉtude sur la limite géographique de la langue d'oc et de la langue d'oïl, Charles de Tourtoulon et Octavien Bringuier, page 6 : « ... en Espagne, sur les confins de la Catalogne et de l'Aragon, le catalan, qui peut-être considéré comme un dialecte de la langue d'oc, faisait place brusquement à l'aragonais, dialecte de la langue espagnole. », Paris, 1876.
Loccitan coneguèt son epòca daurada entre los sègles XI e XIII gràcias a sa literatura e subretot las composicions dels trobadors que coneguèron de succès per tota Euròpa.
Sens estat per encoratjar la transmission e ne far la valorizacion, patís la politica lingüicida de lEstat francés, mas tanben la passivitat de Mónegue e de lEstat italian. Sonque lo Principat de Catalonha, dins lEstat espanhòl, reconeis l’occitan coma lenga oficiala, e pròpria de la Val dAran, que lensenhament public l'i generaliza.
Amb aquò, la lenga es grèvament menaçada. Se pensa uòi que mens de 700 000 adultes en França l'an plan apresa al près de lors parents e mens de 200 000 la parlan de longa e aital la transmeton a la generacion que seguísHéran, François; Filhon, Alexandra; Deprez, Christine (2002) "La dynamique des langues en France au fil du XXe siècle" in Population & sociétés. Bulletin mensuel d'information de l'Institut National d’Études Démographiques, n°376 (febrièr de 2002).
Nom Los sols sinonims que s’emplegan correntament, uèi, son occitan (lo pus frequent) e lenga d’òc (un pauc mens frequent). Aquestes dos noms, apareguts a la fin del sègle XIII, venon de l’advèrbi afirmatiu òc: a l’Edat Mejana serviguèt per distinguir la lenga d’òc o occitan, la lenga de sì o italian e la lenga d’oïl o francés (en essent oïl la forma anciana per oui en francés modèrne).
Lo mot provençal (var. provençau)Ancianament se podiá escriure proensal, proensales, que cal legir proençal, proençalés. a pogut designar l« occitan » dins sa totalitat, sustot al sègle XIII e tanben als sègles XIX e XX (mai que mai en filologia e dins qualques cases es encara servat aital uèi). Aquel sens es vengut rar dempuèi los ans 1960. Lo tèrme provençal designa ara, subretot, lo dialècte occitan que se parla en Provença.
D’autres sinonims d’« occitan », ara desapareguts de l’usatge, foguèron lemosinAncianament se podiá escriure lemosi, lemozi, que cal legir lemosin. Lo mot lemosin a pogut designar tanben lo catalan als sègles XVIII e XIX, en rason de sa filiacion amb loccitan medieval. al sègle XIII, gascon als sègles XVI, XVII e XVIIIBOYER Henri, & GARDY Philippe (2001) (dir.) Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan, lengadocian als sègles XVIII e XIX. Uèi lemosin designa sonque lo dialècte occitan del nòrd-oèst; gascon designa sonque lo dialècte del sud-oèst; lengadocian designa sonque lo dialècte del centre-sud.
Localizacion
L’occitan es o èra parlat dins cinc estats europèus: dins l’estat francés, dins tot o part de 39 departaments dins l’estat italian, dins las valadas del Piemont occidental, mas tanben en Calàbria dins l’estat espanhòl, dins la val d’Aran e tanben al Passatge (fins a la mitat del s. XX) dins l’estat moneguièr dins l’estat alemand (se parlava encara dins 4 colonias valdesas a la mitat del s. XX) Es tanben parlat otramar: dins la ciutat de Colonia Valdense, en Uruguai dins la ciutat de Valdese, als Estats Units
Situacion sociala
Substitucion e renaissentisme
thumb|right|Manifestacion de personas per loccitan a Besièrs en 2007.
Ara sestima que sus una populacion de 16 o 17 milions doccitans, son entre e los que son capables de parlar loccitan correntament, mas las ocasions de lo parlar dins la societat son raras. Aquela reculada, sensibla dempuèi lo començament del sègle XX, es causada per una diglossia al profièch del francés, de litalian e de lespanhòl; e mai per una politica clara de repression lingüistica dins lestat francés (vejatz la partida istorica, çai sota).
Los esfòrces de loccitanisme pòdon pas encara inversar la substitucion lingüistica, pasmens i a agut davançadas importantas que contribuisson a melhorar limatge de la lenga:
La creacion literària e musicala en occitan modèrne fa flòri e se renòva sens relambi dempuèi lo sègle XIX. Loccitan es reconegut coma lenga oficiala en Aran dempuèi 1999 e coma lenga protegida dins las Valadas Occitanas e a La Gàrdia dempuèi 1999. I a pas de reconeissença oficiala en França e a Mónegue, pasmens existís un ensenhament opcional en França (public o associatiu). Los mèdias e las edicions en occitan an un impacte modèst mas son divèrses e dinamics, amb un mercat vertadièr. Existís una capacitat de mobilizacion sociala en favor de loccitan: o an demostrat las grandas manifestacions nacionalas de Carcassona en 2005 amb personas, de Besièrs en 2007 amb personas, Carcassona 2009 amb , Tolosa en 2012 amb e Montpelhièr en 2015 amb .
Estatuts
thumb|Loccitan en Euròpa, sègles XX e XXI. thumb|Senhalizacion oficiala en occitan a Bossòst, Val dAran.
Loccitan conois destatuts diferents segon los estats.
En Espanha, es reconegut coma lenga oficiala dins tota la region de Catalonha gràcias a de leis de la region autonòma de Catalonha e gràcias a lestatut dautonomia locala dAran dempuèi 1990 e 2006. Aital loccitan benefícia dun ensenhament sistematic e obligatòri a lescòla e dun usatge regular dins ladministracion. Ça que la, loccitan es cooficial amb lo catalan (lenga oficiala de la region) e amb lespanhòl (lenga oficiala de lestat). Malgrat aquela oficialitat, loccitan subís encara a Aran una diglossia al profièch de lespanhòl que rèsta la lenga mai poderosa. En Itàlia, loccitan es reconegut coma lenga protegida, pas verament coma "lenga oficiala", gràcias a la lei 482 de 1999. Aquela permet lus de loccitan dins lensenhament e la vida publica, mas solament dins las comunas que o desiran, sens caractèr obligatòri ni sistematic. La diglossia al profièch de litalian rèsta fòrta. En França e a Mónegue, loccitan a pas lo mendre estatut oficial. La possibilitat densenhar loccitan dins lescòla publica francesa existís, coma opcion, e i a doas tres emissions pichonetas en occitan a la television publica (France 3) mas aquò equival pas a un estatut oficial. La diglossia al profièch del francés es constanta. Dins la Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat, loccitan es cooficial amb lo francés e lo basco dempuèi lo 23 de junh de 2018."L’Agglo Pays basque reconnaît officiellement les langues basque et gasconne", Sud Ouest, 23.06.2018. L’occitan es tanben lenga oficiala de la Comunautat de Trabalh dels Pirenèus e de l’Euroregion Pirenèus-Mediterranèa.
Istòria de loccitan
thumb|Lo trobador Bernat de Ventadorn
Loccitan, son nom li ven de ladvèrbi afirmatiu òc (del latin hoc) que li es pròpri.
Lo latin venguèt sul territòri actual occitan amb las armadas romanas dins lo periòde entre 118 e 52 abC. Se sap pas quora la latinizacion foguèt acabada mas sembla que i aguèt de diferéncias regionalas plan grandas: cèrtas regions occitanas perifericas (dins los Pirenèus) aurián poscut èsser latinizadas, o mai romanizadas, als sègle VIII e IX apC., mentre que Provença e lo Bas Lengadòc o foguèron al sègle I apC.
Certans lingüistas, dins una concepcion teleologica dels territòris politics actuals (mite de lapertenéncia exclusiva al galloromanic, vejatz çai subre), se son particularament interessats a la biparticion lingüistica de las Gàllias entre occitan e francés. Per explicar lo fach quexistisson doas lengas plan diferentas, ses avançat mantun argument:
La celtizacion mendre dels territòris occitans e lo pes dels pòbles preceltics (teoria del substrat). La germanizacion mendre dels territòris occitans (teoria de ladstrat). Una difusion de varietats diferentas del latin tardiu al sud e al nòrd de las Gàllias.
Loccitan es nascut a partir del latin vèrs lo sègle VIII apC e foguèt la lenga majoritària de la populacion fins al començament del sègle XX. Loccitan laissèt de traças importantas dins los documents en latin tre lo sègle IX e los primièrs documents escriches tot en occitan apareguèron a la fin del sègle X. Entre los sègles X e XV, loccitan foguèt la lenga dominanta dins la cultura, ladministracion e las sciéncias e sol lo latin li faguèt un pauc concurréncia. Lo periòde dels trobadors, als sègles XII e XIII, enaucèt fòrça lo prestigi de loccitan dins Euròpa tota.
A partir de la fin del sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo Creissent), lo francés penetrèt en Occitània coma lenga del poder politic e del prestigi cultural al detriment de loccitan. Ansin comencèt la diglossia o subordinacion lingüistica. Aquò saccentuèt al sègle XVI amb limposicion del francés e de litalian coma solas lengas oficialas dins los territòris occitans someses al reialme de França o al ducat italianizat de Savòia.
thumb|left|Aficha per la manifestacion de Besièrs de 2007.
Pasmens loccitan demorèt la sola lenga de las classas popularas, se parlava parcialament dins las classas nautas (malgrat la dominacion del francés e de litalian) e contunhèt de beneficiar duna literatura productiva. En Bearn loccitan foguèt oficialament emplegat dins los actes juridics e parlamentaris fins a la Revolucion.
En literatura, malgrat la dominacion del francés sescriguèt e sestampèt fòrça en occitan durant tot lo periòde literari designat jos lo nom de barròc occitan amb dautors com Pèir de Garròs, Pèire Godolin, Bellaud de la Bellaudiera, Francés de Corteta, Joan Enric de Fondevila e Joan Baptista Fabre.
La literatura occitana del sègle XIX foguèt marcada per una renaissença de las letras dòc preparada entre dautres per lescrivan agenés Jansemin e puèi per Frederic Mistral e los autres escrivans del Felibritge.
Aital loccitan beneficièt duna renaissença culturala e dun movement de revendicacion quòm pòt sonar occitanisme al sens larg. Pasmens, loccitan a reculat dins lusatge a partir dels ans 1920-1950: dempuèi a cessat dèsser la lenga majoritària. Coneis un perilh grèu de substitucion lingüistica e cedís lo terren davant lo francés en Occitània Granda e a Mónegue, davant litalian dins las Valadas Occitanas e davant lespanhòl en Aran.
Al costat daquò, lo movement occitanista contunha de revendicar una plaça digna per loccitan e assaja de ne far tornarmai una lenga de comunicacion, amb qualques avançadas parcialas (vejatz çai subre "Situacion sociala").
Classificacion
thumb|right|Manifestacion per loccitan en 2005.
La sola classificacion incontestada es aquela: loccitan fa partida de las lengas romanicas (eissidas del latin), que son una branca de las lengas italicas (latin e divèrsas lengas anticas dItàlia), que son a lor torn una branca de las lengas indoeuropèas.
Segon lo lingüista Joseph Greenberg, es possible dintegrar lindoeuropèu dins una superfamilha encara pus larga e pus anciana, la de las lengas eurasiaticas, mas aquela concepcion es pas acceptada per totes los lingüistas.
Dintre las lengas romanicas, las classificacions an pogut variar segon los autors. Mas dempuèi lo lingüista Pèire BècPèire Bèc (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ), Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol., los especialistas son consents per dire que loccitan amb lo catalan, sa lenga bessona, constituisson un grop pròpri, loccitanoromanic, que fa una transicion entre dos autres grops pus periferics: lo galloromanic e liberoromanic. Es tanben prepausat que l'aragonés, fòrça mai similar al catalan e al gascon a l'Edat Mejana qu'auèi, es tanben una lenga occitanoromanica.