Lo francés (autonim: français, o langue française, ) es una lenga romanica. Es la lenga oficiala de França e es una dei lengas oficialas de Belgica (Valonia, Region de Brussèlas Capitala), de Canadà, de Soïssa. Tanben es lenga oficiala dins certaneis estats non europèus que foguèron a passat temps de colonias francesas ò belgas, especialament en Africa.
Eissit dau latin popular parlat a la fin de l'Empèri Roman d'Occident en Gàllia, es probablament aparegut entre lei sègles VIII e IX dins l'espaci d'oïl. Durant la segonda mitat de l'Edat Mejana, perdiguèt lei trachs caracteristicas dau latin, coma lei declinasons, per adoptar son aspècte actuau vèrs lo sègle XIV. Lenga dau poder reiau, foguèt adoptat coma lenga de l'administracion e de la justícia dau Reiaume de França en 1539. En parallèl, foguèt l'objècte d'un important procès de codificacion e de creacion de vocabulari. Aquò permetèt de l'estructurar e de li donar un prestigi important, renfòrçat per la poissança dei rèis de França. Ansin, a partir dau sègle XVII, venguèt la lenga veïculara de l'elèit europèu.
La Revolucion Francesa marquèt una etapa importanta dins l'istòria de la lenga. D'efiech, desenant considerat coma la lenga deis idèas revolucionàrias e de la filosofia dei Lutz, foguèt pauc a pauc impausat coma la lenga de la Republica. Aqueu procès durèt fins a l'entre doas guèrras e entraïnèt lo declin deis autrei lengas parladas sus lo territòri francés (coma l'occitan). Durant aqueu periòde, l'expansion coloniala francesa implantèt la lenga dins plusors regions dau mond en America, en Africa e, dins una mendra mesura, en Asia e Oceania. Pasmens, amb lo declin de França, lo francés perdiguèt una partida de son prestigi au profiech de l'anglés.
Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu declin demòra relatiu en causa de l'influéncia culturala francesa dins lo mond. Dins leis ans 2010, lo francés èra ansin parlat per 321 milions de personas. Aquela chifra èra en aumentacion rapida gràcias a la creissença demografica dau continent african. Segon plusors estimacions, aqueu nombre deuriá se situar entre 368 milions e 1,2 miliard en 2060. De mai, es lenga oficiala de la màger part deis institucions internacionalas. Enfin, es totjorn classat dins lei lengas de cultura gràcias au prestigi de la literatura francesa.
Definicions Dins la classificacion dei lengas romanicas, lo tèrme «francés» pòt prene dos sens completament diferents: Siá lo francés es un sinonim de la lenga doïl (au singular). Es la concepcion de la romanistica tradicionala. Dins aquela vision, lo francés o lenga doïl es una lenga romanica situada au nòrd dei domenis occitan e francoprovençau. Ansin, lo territòri dorigina de la lenga francesa compren quasi la mitat nòrd de lestat francés (sens lei domenics lingüistics dau breton, de lalemand e dau neerlandés), la Belgica francofòna (Valonia), un tròç dau canton de Jura en Soïssa e leis illas Normandas (possession britanica). Siá lo francés es una lenga originària de lIlla de França e fa partida de la familha dei «lengas doïl» (au plurau). Es una concepcion que certanei lingüistas defendon dempuei leis ans 1970. Dins aquela vision, lo francés englobariá pas leis autrei «lengas doïl».
Generalitats
Istòria
Leis originas dau francés
La formacion dau francés vièlh es un procès que sembla de durar de la conquista romana dau nòrd de Gàllia au sègle X. Son element centrau es l'adopcion dau latin per lei populacions celticas d'aquel espaci entre la fin dau sègle I avC e lo sègle V apC. Aquò donèt naissença a de latins « vulgars » e entraïnèt la disparicion dei lengas celticas. Pasmens, aquelei parlars venguèron un substrat dau francés. Ansin, quauquei desenaus de mots dau francés modèrne son dirèctament d'origina cèltaPer exemple, es lo cas de « bouc », « cervoise », « chemin », « chêne », « mouton » ò « ruche ».. Lei lengas celticas son tanben probablament a l'origina de l'aparicion de la vocala [y].
Pus tard, après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, de lengas germanicas influencièron aqueu latin popular. Aperaquí 400 mots dau lexic actuau son d'origina germanica(fr) Sandrine Zufferey e Jacques Moeschler, Initiation à la linguistique française, Armand Colin, 2015.. Regardan principalament de tèrmes institucionaus, militars e de la vida vidantaPer exemple, « ban », « chambellan », « étrier », « maréchal », « trève », « fauteuil », « gaufre » ò « jardin ».. En parallèl, entraïnèron l'adopcion dau son [g], probablament au sègle VI. D'un biais pus generau, lo francic, la lenga dei Francs Salians, auriá fòrça influenciat la prononciacion dau protofrancés. La lenga romanica utilizada dins lei Juraments d'Estrasborg es sovent considerada coma la premiera traça escricha d'aqueu protofrancés(fr) Bernard Cerquiglini, La naissance du français, Presses universitaires de France, 1991..
Lo francés vièlh
thumb|right|Manuscrit de la Sequéncia de Santa Eulàlia redigit au sègle XIV.
Lo passatge dau protofrancés au francés vièlh es pas conegut. Se debanèt probablament durant lo sègle IX ò lo sègle X dins lo quadre de la separacion creissenta entre lei parlars d'oïl e lo rèsta dei lengas romanicas. La Sequéncia de Santa Eulàlia, un tèxte religiós de la fin dau sègle IX, es un exemple d'aquela diferenciacion(fr) Xavier Darcos, Histoire de la littérature française, Hachette, coll. « Faire le point », 1992, p. 25.. Lo francés vièlh foguèt parlat fins au sègle XIII ò XIV. Conoguèt tres evolucions majoras. La premiera es una evolucion fonetica. Ansin, plusors grops de consonantas a l'interior ò a la fin dei mots dispareguèron ò se transformèron. Per exemple, lo t intervocalic e lo s interior davant consonanta dispareguèronPer exemple, vita venguèt vie e festa venguèt fete.. Per lei vocalas, son evolucion despendeguèt de la plaça de l'accent tonic dins lo mot. Dins la màger part dei cas, aquò menèt a la disparicion dei vocalas finalas que portavan pas l'accentPer exemple, murus venguèt mur..
Aquelei transformacions fonologicas aguèron de consequéncias importantas sus la sintaxi. D'efiech, la disparicion dei vocalas e dei consonantas finalas entraïnèt la disparicion de la marca dei cas, es a dire de la basa dei declinasons. Lo nombre de cas passèt donc de sièis (en latin) a dos : un cas « subjècte » que correspondiá au nominatiu e au vocatiu dau latin e un cas « regim », eissit de l'accusatiu, que podiá s'aplicar a totei leis autrei cas(fr) Philippe Ménard, Syntaxe de l'ancien français, Editions Bière, 1994 (1998), pp. 20-21.. Per compensar aquela alteracion de la gramatica latina, l'utilizacion d'articles e de preposicions se generalizèt pauc a pauc per indicar lei foncions. Ansin, l'òrdre dei mots dins la frasa evolucionèt lentament per privilegiar l'òrdre subjècte-vèrbe-objècte. Enfin, es durant aqueu periòde que la negacion ne comencèt d'èsser doblada per pas ò point.
La tresena evolucion importanta dau periòde de desvolopament dau francés vièlh es la fragmentacion de l'espaci lingüistic dei lengas d'oïl. Aquò es una consequéncia de la fragmentacion de la societat durant la premiera partida de l'èra feudala. Pasmens, a l'escala dei fèus pus importants, existiá de factors d'unitat coma lo poder senhorau (lo rèi dei Francs dins lo cas de París e d'Orleans), la Glèisa e la borgesiá naissenta. Aquò permetèt probablament l'unificacion dau parlar de París e de sa region. De mai, donèt un certan prestigi a la lenga coma o mòstra son utilizacion per Marco Polo dins la redaccion dau Libre dei MeravilhasD'efiech, l'escrivan Rustichello da Pisa, que metèt en forma lei racòntes de Marco Polo, escriviá en francés.
Lo francés mejan
thumb|right|Premiera pagina de l'Ordonança de Villers-Cotterêts.
Lo francés mejan es la forma dau francés parlat entre lei sègles XIV e XVI. Es marcat per l'abandon totau dau sistèma de declinason, evolucion que renforcèt lo ròtle dei preposicions e l'adopcion de l'òrdre subjècte-vèrbe-objècte dins la construccion de la frasa. Pasmens, lei transformacions pus importantas d'aqueu periòde regardèron lo vocabulari. D'efiech, per enrichir la lenga, de letruts coma leis autors de la Pleïada imaginèron de mots novèus en empruntant de tèrmes eissits dau latin, dau grèc e dei lengas vesinas (autrei lengas d'oïl, occitan...). L'ortografia dei mots comencèt de se fixar e l'influéncia dau latin entraïnèt la restauracion de consonantas etimologicas abandonadas per lo francés vièlhPer exemple, bele venguèt belle (latin bella), flama venguèt flamme (latin flamma).. Lo h iniciau foguèt tanben apondut per destriar certanei mots començant per una u ò una vPer exemple, huître e vitre.. D'efiech, aquelei letras èran encara relativament pròchas, çò qu'entraïna de riscs de confusion. Enfin, a la fin dau sègle XVI, apareguèt la cedilha e leis accents(fr) Auguste Bernard, « Du premier emploi dans l’imprimerie et dans la langue française, de l’apostrophe, de l’accent et de la cédille », Bulletin du bibliophile belge, 1837..
Lo periòde dau francés mejan foguèt tanben aqueu dau començament de sa difusion organizada a l'ensemble dau territòri francés per leis autoritats centralas. L'Ordonança de Villers-Cotterêts, signada en 1539, es l'eveniment fondator d'aquela politica. Ordonèt d'utilizar lo francés dins totei lei tèxtes oficiaus e juridics. Se la feblessa dau poder reiau limitèt son aplicacion efectiva, l'ordonança marquèt lo començament dau declin de l'usatge dau latin, de l'occitan e deis autrei parlars d'oïl dins leis afaires dau Reiaume. D'un biais pus marginau, la Reforma favorizèt egalament aquela evolucion car lo francés foguèt la lenga privilegiada per lei protestants.
L'estructuracion dau francés per la monarquia
Durant lei sègles XVII e XVIII, lo francés foguèt l'objècte d'una importanta activitat de codificacion encoratjada per la monarquia. Coma durant l'epòca dau francés mejan, leis escrivans tenguèron un ròtle centrau dins aqueleis evolucions. Pasmens, lo cardinau de Richelieu creèt en 1643 una institucion estatala, l'Acadèmia Francesa, per leis enquadrar. En parallèl, de letruts, coma François de Malherbe (1555-1628) e Nicolas Boileau (1636-1711), estudièron l'estile de la lenga e prepausèron de formas per eliminar lei mots jutjats « bas » ò « vulgars »(fr) Marcel Hervier, L'Art Poétique de Boileau, étude et analyse, Chefs-d'œuvre de la littérature expliqués, Mellottée, 1948, pp. 213-219.. Plusors diccionaris e gramaticas foguèron tanben publicats a partir de la fin dau sègle XVII. Gràcias au prestigi e au poder dau rèi de França, lo francés se difusèt aisament dins lei corts deis autreis Estats europèus. Venguèt ansin la lenga deis elèits occidentaus fins au sègle XX.
La politica lingüistica deis autoritats republicanas
thumb|right|Diccionari francés de 1905.
La Revolucion Francesa aguèt d'efiechs majors sus lo francés. D'efiech, après quauqueis esitacionsAu començament dau periòde revolucionari, plusors tèxtes foguèron traduchs dins plusors lengas parladas dins lo Reiaume., lei revolucionaris decidèron d'adoptar lo francés coma la lenga de la republica segon una vision novèla de la relacion entre la lenga, la Nacion e lo pòble. Ansin, se metèt pauc a pauc en plaça una politica centralista de difusion dau francés dins l'ensemble dau territòri francés.