La nòrma mistralenca (normo mistralenco), es una nòrma lingüistica (codificacion) que fixa la lenga occitana. Quand s'evòca sonque la part ortografica d'aquela nòrma, se ditz la grafia mistralenca (o en Bearn la grafia febusiana).
D'unei l'apèlan la «nòrma felibrenca» mas es un tèrme inexacte bòrd que lo Felibritge accèpta en son sen doas nòrmas: la nòrma mistralenca e la nòrma classica.
La nòrma mistralenca apareguèt en 1853 dins leis òbras de Josèp Romanilha, puei dins leis òbras de Frederic Mistral tre 1854. Lo Felibritge adoptèt la nòrma mistralenca a sa fondacion en 1854; mai a partir de 1876 lo Felibritge integrèt tanben l'usatge de la grafia classica a l'iniciativa dau poèta lemosin Josèp Ros.
La nòrma mistralenca se basa dins l'ortografia sus de principis fonetics que utilizan parcialament de convencions venent de l'Edat Mejana (los grafèma ⟨lh⟩) e parcialament de convencions provenent dau francés (los grafèmas ⟨gn⟩, ⟨ou⟩).
Es utilizada per 12% dei locutors de la lenga occitana, segon l'estudi de l'Institut Canadenc sus lei Minoritats Lingüisticas.
Descripcion La nòrma mistralenca se compausa de dos aspèctes: La nòrma ortografica o ortografia, que fixa la maniera d'escriure lei sòns. Se parla d'ortografia mistralenca (ourtougràfi mistralenco, codificada). Remarca - La grafia mistralenca (grafìo mistralenco) englòba pus largament l'ortografia mistralenca (codificada, dins la nòrma) e divèrs usatges gaire codificats (fòra nòrma), mai que s'inspiran de l'ortografia mistralenca. La nòrma orala, que fixa una maniera recomandada de parlar en occitan.
Es l'escrivan Josèp Romanilha que fondèt aquela nòrma en 1853 dins La part dau Bòn Dieu <La part dóu Bon Diéu>. Puei l'escrivan Frederic Mistral l'illustrèt e la desvolopèt dins son òbra abondosa, tant en literatura coma en lexicografia, amb un diccionari monumentau, Lo Tresaur dau Felibritge <Lou Tresor dóu Felibrige>. Pasmens, avans de chausir definitivament la grafia mistralenca en 1854, cau precisar que Mistral foguèt temptat durant leis ans precedents d'utilizar una grafia diferenta, pus pròcha de la grafia classica (aquela que lo provençau Simon Juda Onorat ja aviá utilizada dins son diccionari de 1846). Lo Felibritge adoptèt la nòrma mistralenca a sa fondacion en 1854 e, gràcias au succès de Mistral, l'espandiguèt a partir d'un nuclèu provençau dins l'ensems d'Occitània a la fin dau sègle XIX. Dempuei la segonda mitat dau sègle XX, la nòrma mistralenca a reculat davant la nòrma classica e uei se limita sustot au provençau generau e au niçard, en concurréncia amb la nòrma classica. Lo Felibritge, desenant, es partejat entre nòrma mistralenca (sustot en Provença) e nòrma classica.
Leis usatgiers de la grafia mistralenca son qualificats de mistralencs.
La nocion de grafia mistralenca a recebut de sinonims que son mens satisfasents: Grafia romanilhenca fa referéncia au trabalh de codificacion de Romanilha, que precediguèt lo de Mistral, mai aqueu tèrme es rar e gaire acceptat per lei mistralencs. Grafia felibrenca fa referéncia au fach que lo Felibritge adoptèt la nòrma mistralenca a sa fondacion en 1854. Mai tre la fin dau sègle XIX, lo Felibritge coneguèt en son sen l'aparicion d'un corrent favorable a la grafia classica e uei, lo Felibritge accèpta lei doas nòrmas, classica e mistralenca (levat en Provença ont utiliza ren que la mistralenca).
L'aplicacion de la nòrma mistralenca en Bearn, e au gascon en generau, se sòna grafia febusiana. Foguèt lo trabalh de l'Escòla Gaston Fèbus a la fin dau sègle XIX. Son usatge a reculat fòrça dempuei la segonda mitat dau sègle XX, davant l'avançada de la nòrma classica.
La nòrma de l'escòla dau Pò, creada en 1971 dins lei Valadas Occitanas, deriva de la nòrma mistralenca mai n'es diferenta.
Comparason + Comparason entre nòrma mistralenca e nòrma classica Nòrma mistralenca Nòrma classicaMirèio, Cant I (F. Mistral)
Cante uno chato de Prouvènço.
Dins lis amour de sa jouvènço,
A travès de la Crau, vers la mar, dins li blad,
Umble escoulan dóu grand Oumèro,
Iéu la vole segui. Coume èro
Rèn qu'uno chato de la terro,
En foro de la Crau se n'es gaire parla.Mirèlha, Cant I
Cante una chata de Provença.
Dins leis amors de sa jovença,
A travèrs de la Crau, vèrs la mar, dins lei blats,
Umble [Umil] escolan dau grand Omèra [Omèr],
Ieu la vòle seguir. Coma èra
Ren qu'una chata de la tèrra,
En fòra de la Crau se n'es gaire parlat.
Se remarcarà que lei doas nòrmas, en generau, diferisson sistematicament per l'ortografia (notacion dei sòns) mai nòtan quasi exactament la meteissa causa: Cante uno chato de Prouvènço e Cante una chata de Provença se pronóncian parier.
La nòrma orala (recomandacion dei formas parladas) diferís solament un pauc entre nòrma mistralenca e nòrma classica. Per exemple, certanei mots afrancesats son acceptats en nòrma mistralenca (<umble> umble, <Oumèro> Omèra) mentre que la nòrma classica conselha de leis evitar e de lei remplaçar per de formas occitanas pus autenticas (umil, Omèr).
+ Comparason entre lei quatre nòrmas existentas en occitan: grafèmas tipics Nòrma classica Nòrma mistralenca Nòrma bonaudiana Nòrma de l'Escòla dau Pò-a finala-o (-a, -e)-à-o (-a)òoooo, óouououuè, ueue, iueeu (ue)ue (ö)lhi/h (lh)lhlhnhgnnhnhs, ssc(e), c(i), çs, ssc(e), c(i), çs, ssszs entre doas vocalaszs entre doas vocalaszzà è òá é í ó úà è ò ì ùé óuà è eù oùéâ ê î ûà è ò ì ù oùéSe nòta totei lei consonantas finalas mudas.Se nòta certanei consonantas finalas mudas.Se nòta certanei consonantas finalas mudas.Se nòta ges de consonanta finala muda.
Nòtas e referéncias
Articles connèxes Lingüistica Nòrma lingüistica Nòrma de l'Escòla dau Pò Nòrma classica Nòrma bonaudiana Occitan Felibritge Frederic Mistral Josèp Romanilha
Categoria:Occitan Occitana