thumb|right|Simbòl « en perilh » de la lista roja de l'Union internacionala per la conservacion de la natura.
Una espècia menaçada ò espècia en perilh es una espècia animala ò vegetala aguent un risc averat de disparicion a tèrme cort ò mejan. Lei critèris permetent de'n establir la lista pòdon variar e existís donc de classificacions nombrosas adaptadas ai nivèus internacionau, nacionau e locau. Dos sistèmas son pasmens mondialament reconeguts e utilizats : la lista roja deis espècias menaçadas, mesa en plaça e actualizada cada an per l'Union internacionala per la conservacion de la natura (UICN). lei listas figurant dins leis annèxs de la Convencion sus lo comèrci internacionau deis espècias de fauna e de flòra fèras menaçadas d'extinction (CITES).
Istòria
thumb|right|Estats aguent ratificat la convencion CITES en 2010.
Tre la fin dau sègle XIX, de naturalistas s'interessèron a l'estudi deis espècias disparegudas a l'escala regionala coma, per exemple, James Edmund Harting (1841-1928) que mencionèt en 1880 lei cas dau lop e de l'ors dins leis Illas Britanicas(en) James Edmund Harting, British animals extinct within historic times : with some account of British wild white cattle, J.R. Osgood, 1880.. Pasmens, l'idèa de'n defenir una lista mondiala apareguèt pas avans 1949. Foguèt l'òbra de l'Union internacionala per la conservacion de la natura (UICN), organizacion fondada en 1948 per protegir la natura en gropant estats e ONG. Comportava 14 mamifèrs e 13 aucèus e lo nombre d'espècias i figurant aumentèt lentament. En 1958, solament 26 mamifèrs i èran inscrichs(fr) Marie Lescroart, « L'Histoire de la liste rouge : Depuis 50 ans le baromètre de la Vie », Terre sauvage - Vivre la Nature !, n°311, decembre de 2014, pp. 18-25..
Per faciar aqueu limit, lo president dau Comitat per la sauvagàrdia deis espècias (CSE), lo coronèu Leofric Boyle (1899-1999), prepausèt en 1959 una classificacion ont èra atribuït a cada espècia un estat de conservacion definissent lo nivèu de dangier relatiu a sa subrevida. Cinc ans pus tard, en 1964, aquò menèt a la creacion de la lista roja deis espècias menaçadas que foguèt establida a partir dei donadas dau CSE publicadas per l'UICN. Aquela lista es uei un otís fòrça utilizat per descriure l'estat de la fauna e de la flòra regionala e mondiala en prepausant un inventari exaustiu dins mai d'un domeni. Referéncia majora, es mesa a jorn per un consòrci gropant l'UICN, lo CSE e d'organizacions coma la Zoological Society of London, BirdLife, la WWF ò Ocean Conservancy.
Dins aquò, la lista roja a ges de caractèr juridic e permet pas de luchar còntra lei causas de la disparicion deis espècias. La definicion d'un tau quadre es definit per la Convencion sus lo comèrci internacionau deis espècias de fauna e de flòra fèras menaçadas d'extinction (CITES) que foguèt adoptada per 80 estats reünits en 1973 a Washington. Eissit de la comprenença de la menaça representada per l'òme, aqueu tèxte a per objectius de regular lo comèrci deis espècias menaçadas e d'empedir sa subresplecha. De mai, de linhas de conduchas son prepausats per assegurar la proteccion deis espècias menaçadas e tres annèxs permetèron de'n establir una lista oficiala. En 2016, 183 estats avián signat aqueu tractat.
Definicion
Segon l'UICN
Principis generaus
La lista roja de l'UICN es un sistèma d'evaluacion exaustiva de totei leis espècias conegudas. Per aquò, un dei sèt estatuts de conservacion es atribuït a cada espècia. Permet d'evaluar l'amplor dau risc d'extinction de l'espècia a un instant donat.
+ Tablèu dei diferenteis estats de conservacion de l'Union internacionala per la conservacion de la natura (UICN) Estatut (traduch) Icòna Còdi Tèrme originau Descripcion Estench EX Extinct Ges d'individú en vida es conegut Estench a l'estat fèr EW Extinct in the Wild Individús en vida coneguts unicament en captivitat ò vivent en fòra de son airau d'origina En perilh critic CR Critically Endangered Risc d'extincion dins la natura fòrça important En perilh EN Endangered Risc d'extincion important dins la natura Vulnerable VU Vulnerable Risc de mesa en perilh Quasi menaçat NT Near Threatened Probabilitat d'èsser en perilh dins un futur pròche Preocupacion menora LC Least Concern Complís pas lei critèris d'una categoria en perilh. Donadas insufisentas DD Data Deficient Pas pron de donadas per evaluar lo risc d'extincion Non evaluat NE Not Evaluated Pas encara evaluat
Espècia « dispareguda »
Una espècia es declarada « dispareguda » ò « extencha » (EX) quand d'estudis complèts e adaptats a sa biologia permèton d'afiermar la mòrt dau darrier especimen. Existís un estatut intermediari (PE) per leis espècias que sa disparicion es supausada.
Espècia « estencha a l'estat fèr »
Una espècia es considerada coma « estencha a l'estat fèr » (EW) quand se tròba ges d'individús dins l'abitat premier dau taxon mai unicament en captivitat.
Espècia « en perilh critic »
thumb|right|Tortuga radiada de Madagascar, espècia en perilh critic (CR) segon l'UICN.
Una espècia es considerada coma « en perilh critic » (CR) quand lei donadas disponiblas pus favorablas indican un risc grèu de disparicion a tèrme cort. Un tau risc es definit segon cinc critèris principaus. Lo premier regarda la populacion constatada, estimada, deducha ò supausada a partir d'estimacions basadas sus l'observacion dirècta, sus un indici d'abondància adaptat, sus una reduccion de la zòna d'ocupacion, de la zòna d'occuréncia ò de la qualitat de l'abitat, sus lei nivèus d'esplecha reaus ò potenciaus ò sus leis efiechs d'espècias introduchas, de l'ibridacion, d'agents patogèns, de la pollucion, d'espècias concurrentas ò parasitas. Dins aqueu cas, intran dins la categoria « en perilh critic » leis espècias presentant : una reduccion de populacion de mai de 90% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng) se lei causas de la demenicion son reversiblas e compresas e qu'an cessat. una reduccion de populacion de mai de 80% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng) se lei causas son pas compresas, qu'an pas cessat ò que son probablament pas reversiblas. una reduccion calculada de populacion de mai de 80% sus lo periòde de 10 ans ò de tres generacions que vèn (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans). una reduccion calculada de populacion de mai de 80% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans) chausit per començar dins lo passat e per s'acabar dins lo futur quand lei causas de la demenicion demografica de l'espècia an pas cessat, son pas compresas ò son probablament pas reversiblas.
Lo segond critèri es fondat sus la reparticion geografica de l'espècia. Dins lo premier cas, l'estatut es atribuït se la zòna d'occuréncia estimada es inferiora a km² ò se la zòna d'ocupacion efectiva es inferiora a 10 km² amb d'estimacions indicant una possibilitat de fragmentacion importanta de la populacion ò, au contrari, una concentracion importanta sus una localizacion unica, ò un declin continú de la zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, de la superficia ò de la qualitat de l'abitat, dau nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs. De variacions extrèmas de zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, au nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs entraïnan tanben un classament dins la categoria « en perilh critic ».
Leis autrei critèris majors regardan la talha estimada de la populacion. Ansin, un taxon es considerat coma « en perilh critic » se sa populacion es inferiora a 250 individús maturs e que presente un declin demografic continú estimat a 25% en tres ans ò en una generacion (segon lo periòde pus long sensa passar 100 ans) ò de caracteristicas de vulnerabilitat particulara (ges de sospopulacion de mai de 50 individús maturs ò, au contrari, una sospopulacion concentrant mai de 90% deis individús maturs). De fluctuacions extrèmas dau nombre d'individús maturs entraïna pereu un classament dins la categoria « en perilh critic ».
Enfin, una populacion estimada de mens de 50 individús maturs ò una analisi quantitativa mostrant un risc de disparicion a l'estat fèr d'au mens 50% dins lei 10 ans ò dins lei tres generacions que vènon (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans) justifican tanben l'atribucion de l'estatut « en perilh critic ».
Espècia « en perilh »
thumb|right|Fotografia d'un tigre, espècia « en perilh » (EN) segon l'UICN.
Una espècia es considerada coma « en perilh » (EN) quand lei donadas disponiblas pus favorablas indican un risc de disparicion. Un tau risc es definit segon cinc critèris principaus. Lo premier regarda la populacion constatada, estimada, deducha ò supausada a partir d'estimacions basadas sus l'observacion dirècta, sus un indici d'abondància adaptat, sus una reduccion de la zòna d'ocupacion, de la zòna d'occuréncia ò de la qualitat de l'abitat, sus lei nivèus d'esplecha reaus ò potenciaus ò sus leis efiechs d'espècias introduchas, de l'ibridacion, d'agents patogèns, de la pollucion, d'espècias concurrentas ò parasitas. Dins aqueu cas, intran dins la categoria « en perilh » leis espècias presentant : una reduccion de populacion de mai de 70% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng) se lei causas de la demenicion son reversiblas e compresas e qu'an cessat. una reduccion de populacion de mai de 50% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng) se lei causas son pas compresas, qu'an pas cessat ò que son probablament pas reversiblas. una reduccion calculada de populacion de mai de 50% sus lo periòde de 10 ans ò de tres generacions que vèn (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans). una reduccion calculada de populacion de mai de 50% sus un periòde de 10 ans ò de tres generacions (segon lo periòde pus lòng sensa passar 100 ans) chausit per començar dins lo passat e per s'acabar dins lo futur quand lei causas de la demenicion demografica de l'espècia an pas cessat, son pas compresas ò son probablament pas reversiblas.
Lo segond critèri es fondat sus la reparticion geografica de l'espècia. Dins lo premier cas, l'estatut es atribuït se la zòna d'occuréncia estimada es inferiora a km² ò se la zòna d'ocupacion efectiva es inferiora a 500 km² amb d'estimacions indicant una possibilitat de fragmentacion de la populacion entre au mens cinc localizacions ò un declin continú de la zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, de la superficia ò de la qualitat de l'abitat, dau nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs. De variacions extrèmas de zòna d'occuréncia ò d'ocupacion, au nombre de localizacions ò dau nombre d'individús maturs entraïnan tanben un classament dins la categoria « en perilh ».
Leis autrei critèris majors regardan la talha estimada de la populacion. Ansin, un taxon es considerat coma « en perilh » se sa populacion es inferiora a individús maturs e que presente un declin demografic continú estimat a 20% en cinc ans ò en doas generacions (segon lo periòde pus long sensa passar 100 ans) ò de caracteristicas de vulnerabilitat particulara (ges de sospopulacion de mai de 250 individús maturs ò, au contrari, una sospopulacion concentrant mai de 95% deis individús maturs). De fluctuacions extrèmas dau nombre d'individús maturs entraïna pereu un classament dins la categoria « en perilh ».
Enfin, una populacion estimada de mens de 250 individús maturs ò una analisi quantitativa mostrant un risc de disparicion a l'estat fèr d'au mens 20% dins lei 20 ans que vènon ò en cinc generacions (segon lo periòde pus lòng) justifican tanben l'atribucion de l'estatut « en perilh ».
Espècia « vulnerabla »
thumb|right|Fotografia d'un cachalòt, espècia vulnerabla (VU) segon l'UICN.