Leis aranhas (var. aranhada, targanha, tataranha, targainaDicod'Òc, Lo Congrès permanent de la lenga occitana, cèrca « Araignée », 1 de genier de 2018, ) son de predators invertebrats artropòdes de la classa deis aracnids apareguts i a probablament 380 milions d'ans. Son caracterizadas per la produccion de seda gràcias a de glandas especializadas situadas en l'abdomèn e per la preséncia de doas quelicèras liadas a de glandas de verin.
Ambé son regime alimentar principalament compausat d'insèctes e d'autreis aracnids (compres d'autreis aranhas), leis aranhas jogan un ròtle major dins lo contraròtle dei populacions d'invertebrats. Lei sieunas populacions son reguladas per divèrsei predators especializats (sustot de vèspas...) ò generalistas (reptils, aucèus, insèctes predators...). En 2017, aperaquí espècias èran estadas identificadas. Èran presentas dins totei lei mitans ecologics franc deis aigas saladas e dei regions polarasPasmens, d'espècias de migalas caçant sus lei plajas a mar sema existisson..
La reproduccion varia segon leis espècias. Dins aquò, una fecondacion es generalament necessària entre un mascle e una femèla. Lo canibalisme noviau es frequent mai es pas genelizat. Puei, la femèla pond d'uòus dins un cocon e, ben sovent, protegís lei joves còntra leis autrei predators. La durada de vida de l'animau es variabla e va de quauquei mes per leis aranhas sasonieras a plusors annadas.
La fabricacion e l'usatge de seda es una caracteristica majora deis aranhas. Son utilizacion pus coneguda es per la construccion d'una leca generalament facha de fieus de seda pegós qu'es dicha teranhina. Pasmens, totei lei teranhinas son pas pegosas e mai de la mitat deis espècias d'aranhas preferisson caçar a l'espèra ò au córrer. La seda a ansin d'autreis aplicacions coma la proteccion deis uòus que son envolopats dins la seda ò l'amainatjament interior de la cauna. En certaneis aranhas, coma lei migalas, pòu tanben èsser utilizada coma arma gràcias a de proprietats urticantas.
Evolucion e taxonomia
Istòria evolutiva
L'origina deis aranhas es malaisada d'estudiar car sei còrs, fragils e mòus, son mau preservats dins lei jaç fossilsP. A. Selden, H. M. Anderson e J. M. Anderson, "A review of the fossil record of spiders (Araneae) with special reference to Africa, and description of a new specimen from the Triassic Molteno Formation of South Africa", African Invertebrates, 2009, 50 (1): 105–16.. Pasmens, gràcias ais inclusions presentas dins l'ambre, aperaquí un milier d'espècias ancianas son estadas identificadasJason A. Dunlop, Penney David, O. Erik Tetlie e I. Anderson Lyall, « How many species of fossil arachnids are there ? », The Journal of Arachnology, vol. 36, n°2, 2008, pp. 267–272..
A l'ora d'ara, lo fossil pus ancian d'un aracnid exclusivament terrèstre data de 420 milions d'ans. Es aqueu d'un trigonotarbid (Palaeotarbus jerami), es a dire d'un aracnid fòrça similar a una aranha. En particular, es dotat d'un cefalotorax triangular, d'un abdomèn segmentat, d'uech patas e d'un pareu de pedipalps. En revènge, es pas capable de produrre de seda.
Attercopus fimbriunguis, que data de 386 milions d'ans, presenta lei pus ancians organs productors de seda e aviá de cròcs de verinF. Vollrath e P. A. Selden, "The Role of Behavior in the Evolution of Spiders, Silks, and Webs", Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 2007 38: 819–46.. Es sovent considerada coma la pus anciana aranha identificada a l'ora d'ara. Pasmens, seis organs serigèns son fòrça primitius car la seda desbocava dirèctament sus la fàcia ventrala de l'abdomèn e que l'animau aviá pas d'apendicis articulats per la manipular. Aquelei premiereis aranhas fasián partida dei Mesothelae que son uei representadas per la familha dei Liphistiidae. Durant lo Permian (299-251 Ma), semblèron pauc se diversificar en despiech de la multiplicacion deis insèctes. Lei dos grops principaus d'aranhas modèrnas, lei Mygalomorphae e leis Araneomorphae, apareguèron dins lo corrent dau Triassic (251-201 Ma) e lei principalei familhas actualas apareguèron pauc a pauc pendent lo Jurassic (201-144 Ma) e lo Cretacèu (144-66 Ma). Ambé leis Araneomorphae, apareguèron tanben lei teraninhas.
Taxonomia e diversitat
En 2017, i aviá aperaquí espècias d'aranhas identificadas. Èran devesidas entre dos sosòrdres, lei Mesothelae e leis Opisthothelae, e lo segond èra a son torn devesit entre Mygalomorphae e Araneomorphae. L'ensems deis espècias conegudas èra gropat au sen de 114 familhas e d'environ genres. Pasmens, aquela classificacion es encara instabla e es tocada per de modificacions regularas. Per exemple, la veusa negra mediterranèa (Latrodectus tredecimguttatus) foguèt premier depintada coma una espècia en 1790. Puei, en 1959, foguèt considerada coma sinonim de la veusa negra (Latrodectus mactans) avans de'n venir una sosespèciaLevi, The spider genus Latrodectus (Araneae, Theridiidae), Transactions of the American Microscopical Society, 1959, vol. 78, pp. 7-43. Fuhn, La veuve noire-Latrodectus mactans tredecimguttatus (Rossi 1790) sur l'île de Popina (Razelm), Ocrotirea naturii şi mediului inconjurator, Bucureşti, 1983, vol. 10, pp. 77-81.. Enfin, en 1983, venguèt tornarmai una espècia distinta Levy e Amitai, Revision of the widow-spider genus Latrodectus (Araneae: Theridiidae) in Israel, Zoological Journal of the Linnean Society, 1983, vol. 77, n°1, pp. 39-63..
Lei Mesothelae
Lo sosòrdre dei Mesothelae es compausat d'aranhas consideradas primitivas qu'an un esternom estrech sus la fàcia ventrala de l'abdomèn. Aqueu darrier es tanben segmentat, çò que s'observa pas lei Mygalomorphae e leis Araneomorphae. Lei Mesothelae tènon solament espècias que vivon en Asia dau Sud-Èst, en China e en Japon. Totei fan partida de la familha dei Liphistiidae que leis autrei familhas an disparegut entre lo Carbonifèr e lo CretacèuD. Penney, P. A. Selden, C. Deltshev, C. e P. Stoev, eds, "European Arachnology 2005", Acta Zoologica Bulgarica, Supplement No, 1: 25–39..
Lei Mygalomorphae
Lei Mygalomorphae, aparegudas durant lo Triassic, son generalament d'aranhas fòrça peludas ambé de quelicèras e de cròc robustsJ. A. Coddington, "Phylogeny and Classification of Spiders", In D. Ubick, P. Paquin, P. E. Cushing, V. Roth, Spiders of North America: an identification manual, American Arachnological Society' pp. 18–24.. Au repaus, lei cròcs se crosan pas e son replegats parallèlament. De mai, son còrs es sovent pus massís d'aqueu dei Mesothelae ò deis Araneomorphae. A l'ora d'ara, lo sosòrdre tèn espècias, 321 genres e 15 familhas.
Lei migalas vivon principalament dins lei regions tropicalas e subtropicalas. Sa seda es sovent mens sofiscada qu'aquela deis Araneomorphae e la construccion de teranhinas es raraPasmens, existís.. Aqueleis animaus vivon generalament dins una cauna cavada per sòu e caçan a l'espèra. Son dotadas d'un verin fòrça poderós que tua rapidament sei presas. Lei cròcs injectan tanben d'enzims digestius poderós que permèton de dissòuvre la carn. S'atacan a d'artropòdes mai lei pus gròssas pòdon de còps manjar de lausèrts, de granolhas, de caragòus ò de pichons mamifèrs.
Leis Araneomorphae
Amb aperaquí espècias e 93 familhas, leis Araneomorphae son l'ensems d'aranhas pus importants. Son caracterizadas per la preséncia de quelicèras modificadas que se crosan d'un biais similar a unei pinças.
Reparticion
Leis aranhas son presentas sus totei lei continents franc dei regions polaras. Preferisson leis endrechs umids mai an colonizat totei lei mitans ecologics. Per exemple, Euophrys omnisuperstes es ja estada observada a mètres d'altituds onte subreviu gràcias a de cadabres d'insèctes gelats e a la consumacion de liquèns e de boletsHingston, Animal life at high altitudes, The Geographical Journal, 1925, vol. 65, n°3, pp. 185-198.. I a tanben plusors espècias d'aranhas aqüaticas coma Argyroneta aquatica (que viu quasi unicament dins l'aiga e i caça d'insèctes e de crustacèus aqüatics), la màger part deis aranhas dau genre Dolomedes e plusors migalas marinasNyffeler e Pusey, Fish Predation by Semi-Aquatic Spiders: A Global Pattern, 2014, Plos One, vol. 9, n°6.. A l'invèrs, certaneis espècias son fòrça ben adaptadas ais endrechs secarós coma la tarantula (Lycosa tarantula), fòrça frequenta en lei regions mediterranèasPlanas, Fernández-Montraveta e Ribera, Molecular systematics of the wolf spider genus Lycosa (Araneae: Lycosidae) in the western Mediterranean basin, Molecular Phylogenetics and Evolution, 2013, vol. 67, pp. 414-428..
Morfologia e anatomia
thumb|right|Anatomia generala de l'aranha : patas ambulatòrias (1), cefalotorax (2) e opistosòma (3).
L'anatomia generala deis aranhas es aquela deis artropòds quelicèrats. Lo còrs es format de doas partidas que son respectivament dichas cefalotorax per la partida anteriora e opistosòma per la partida posteriora. Son separadas per lo pedicul.
Lo cefalotorax es desprovesida d'antenas ò de mandibulas e servís de bloquier. Pòrta plusors uelhs simples (sièis a uech) e sièis pareus d'apendicis : doas quelicèras, dos pedipalps e uech patas ambulatòrias. Lei quelicèras son liats ai glandas de verin. S'acaban per de cròcs que permèton d'injectar verin e enzims digestius ai presas. Lei pedipalps son principalament utilizats per trissar lo manjar. En lei mascles, pòrtan tanben lei cabòças copulatritz. La qualitat de la vision es fòrça variabla : certaneis espècias son quasi bòrnias e d'autrei, especialament que caçan au córrer, pòdon detectar e seguir una presa potenciala a una distància importanta.
L'opistosòma es generalament pas segmentat levat de quauqueis espècias d'aranhas primitivas vengudas relativament pauc frequenta (87 espècias sus identificadas a l'ora d'ara). Pòrta leis organs reproductors femèlas e lei glandas productritz de seda. D'apendicis articulats, dichs filieras, permèton de fabricar e de manipular lei fieus. Son generalament situats a l'extremitat de l'abdomèn.
Au nivèu intèrne, lo cefalotorax assegura l'integracion neurosensoriala (vision, foncion tactila, odorat), la presa de norridura, lo desplaçament gràcias ai quatre pareus de patas, una partida de l'activitat sexuala (en lo mascle) e l'activitat feromònala. L'opistosòma assumís puslèu lei foncions vegetativas coma la digestion, la respiracion, la circulacion, la reproduccion (en lei femèlas), l'excrecion e la fabricacion de seda. Segon leis espècias, lo sistèma respiratòri es siá traquean siá pulmonarChristine Rollard, Portraits d'araignées, Quae, 2014, p. 45..
Cicle de vida e reproduccion
La durada de vida varia segon lo tipe d'aranha : entre sièis mes e un an per leis animaus sasoniers que morisson generalament avans l'espelida de seis uòus. entre un e dos ans per leis aranhas anualas que morisson normalament après l'espelida dei joves. plusors annadas per leis espècias perennas. La creissença es similara an aquela deis autreis artropòds e es realizada gràcias a de mudas successivas de l'exoesquelèt. Segon leis espècias, 8 a 13 mudas son necessàrias per agantar lo temps adult. Lei migalas contunian de mudar un còp cada an après èsser vengudas adultas.
Lo dimorfisme sexuau deis aranhas es generalament feble ò moderat. Lei femèlas son sovent pus gròssa, especialament au nivèu de l'abdomèn, e lei mascles se destrian per la preséncia d'organs d'estocatge de l'espèrm a l'extremitat de sei pedipalps. Dins aquò, de diferéncias espectaclosas existisson pereu. Per exemple, es lo cas dei Nephila onte lo mascle es plusors còps pus pichons que la femèlaKuntner e Coddington, Discovery of the largest orbweaving spider species: the evolution of gigantism in Nephila, PLoS One, 2009, vol. 4, n°10, e7516, pp. 1-5..
Leis aranhas son oviparas e seis uòus son protegits dins un cocon de seda. Lo nombre d'uòus varia segon la talha de l'espècia e pòu agantar plusors miliers. Certaneis espècias abandonan lo cocon. D'autrei lo transpòrtan e la maire protegís e norrís lei joves durant plusors jorns ò setmanas.