Lo protestantisme es una dei tres brancas principalas dau cristianisme amb lo catolicisme e l'ortodoxia. Es aparegut dins lo corrent dau sègle XVI dins lo quadre de la Reforma Protestanta iniciada per Martin Luther. A l'origina, aquò èra una respònsa a una crisi prefonda de la Glèisa Catolica, mai lo refús dei reformas per la papausat entraïnèt una crisi grèva marcada per plusors guèrras de religion. Bastidas en oposicion au catolicisme, lei Glèisas protestantas insistisson donc sus la supression dau clergat, sus la traduccion de la Bíblia en lengas vernacularas, sus lo refús de l'infalhibilitat pontificala e sus la volontat de permetre au fidèu de comprendre eu meteis lo sens deis Escrituras. Son pas unificadas, mai partejan un ensemble de règlas teologicas comunas. Uei, amb environ 900 milions de fidèus, forman un dei grops religiós pus important dau monde actuau.
Istòria
La crisi e l'impossibla reforma de la Glèisa Catolica
Dins lo corrent dau sègle XIV, la Glèisa Catolica intrèt dins un lòng periòde de crisi engendrat per lei guèrras e leis epidemias dau periòde. Aquò entraïnèt au sen de la populacion d'angoissas novèlas regardant la mòrt e lo sauvament de l'arma dei fidèus ò la paur de l'Infèrn eternau prenguèron una importància novèla. Pasmens, lo clergat foguèt pas capable d'i respòndre d'un biais eficaç. Aquò menèt a un afebliment dau dògma marcat per la multiplicacion de cultes populars coma lo culte de Maria, lo culte dei sants ò la renaissença de tradicions paganas mai ò mens cristianizadas. La Glèisa participèt ela meteissa a aqueu declin en desvolopament l'idèa de Purgatòri, un luòc espirituau intermediari entre lo Paradís e l'Infèrn que permetiá a l'arma dau fidèu de se purificar. Dins aquò, aqueu luòc èra pas clarament evocat per la Bíblia e foguèt pas reconegut per leis ortodòxs. Venguèt pus tard l'objècte de criticas acèrbas de part dei teologians protestants, jutjant orribla aquela « invencion umana ».
Durant aqueu periòde, plusors projèctes de reformas foguèron prepausadas per reglar lei problemas de la Glèisa. Pasmens, la corrupcion quasi generalizada dau clergat permetèt pas de menar lei transformacions necessàrias a bòna finAquela corrupcion èra ja un factor d'aparicion d'eresias coma lo catarisme ò la vaudesiá a la fin dau sègle XII. La vaudesiá presentava d'alhors de similituds importantas amb lo protestantisme e sei partisans se ralièron a la reforma protestanta en 1532.. Au contrari, la situacion s'agravèt pauc a cha pauc amb, per exemple, lo desvolopament dei vendas d'indulgéncias. Aquò èra un sistèma que permetiá de crompar un perdon de la Glèisa en cambi d'una soma d'argent. En parallèl, lo desvolopament de la pensada umanista favorizèt l'emergéncia d'una generacion novèla d'intellectuaus que comencèron de tornar estudiar lei tèxtes sacrats per i trobar de solucions. De prepausicions apareguèron tre lo sègle XV per reformar l'organizacion intèrna de la Glèisa ò donar una vision novèla dau cristianisme. De còps condamnats per eresia e durament reprimits (Jan Hus, John Wyclif, etc.), aquelei pensaires se radicalizèron pauc a cha pauc en fàcia dei blocatges persistents dins la Glèisa. Divèrsei sobeirans desirós de redurre l'influéncia de la papautat sostenguèron tanben aqueleis idèas.
Lei reformas protestantas
La reforma luteriana
thumb|right|Retrach de Martin Luther en 1529.
Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tensions aparegudas entre la Glèisa e lei teologians pus radicaus entraïnèron la naissença de plusors glèisas reformadas, es a dire de glèisas seguissent de règlas novèlas definidas per de lecturas novèlas de la Bíblia. La premiera foguèt la consequéncia dei trabalhs de Martin Luther (1483-1546). Marca tradicionalament la naissença dau protestantisme. Teologian alemand de l'òrdre deis Augustins, son autor criticava fòrça la politica papala de venda d'indulgéncias. La rompedura amb la Glèisa de Roma foguèt progressiva. Lo 31 d'octòbre de 1517, publiquèt sei 95 tèsis, un ensemble de reformas destinadas a transformar la Glèisa. Conoguèron un succès fòrça important en Alemanha e seis òbras seguentas i obtenguèron tanben un ressòn favorable. Pasmens, lo poder pontificau assaièt premier de negociar e l'excomunicacion de Luther foguèt solament prononciada en 1521. Protegit per lo duc Frederic III de Saxònia (1483-1525), poguèt contuniar seis activitats.
Luther desvolopèt pauc a cha pauc un dògme organizat a l'entorn de cinc aisses principaus : l'escritura coma fònt unica de la conoissença de Dieu e de la fe, l'existéncia d'una predestinacion, la necessitat d'aver la fe per obtenir lo sauvament de son arma, la reconoissença de Jèsus coma l'unic intercessor permetent de sauvar aquela arma e la reconoissença de Dieu coma l'unica causa sacrada de l'Univèrs. Aquò èra una rompedura amb lo clergat catolic e lo papa, separacion accentuada per la condamnacion de l'intercession d'aqueu clergat entre Dieu e lei fidèus (indulgéncia, monaquisme, interpretacion dei tèxtes per lei concilis, infalhibilitat pontificala, etc.). Lo luteranisme se difusèt rapidament dins lo nòrd d'Alemanha e en Escandinàvia. Pasmens, dins aquelei regions, aquela expansion foguèt egalament favorizada per la volontat deis eleits senhoraus de sasir lei bens dau clergat.
La reforma de Zwingli
Lo movement reformator d'Ulrich Zwingli (1484-1531) se desvolopèt a partir de 1518 en Soïssa. Èra basat sus la volontat de gardar unicament leis elements teologics presents dins la Bíblia. En particular, contestava lei visions pontificalas sus l'eucaristia e sus l'organizacion intèrna de la Glèisa. Pus radicau que Luther, Zwingli foguèt excomunicat tre 1526, mai seis idèas aguèron una influéncia importantas sus de corrents ulteriors coma l'anglicanisme e lo calvinisme. Zwingli assaièt d'estendre son movement au rèsta dei cantons elvetics e ai territòris limitròfs de França e d'Alemanha. Aquò foguèt a l'origina d'una guèrra civila entre lei cantons soís. S'acabèt per la mòrt de Zwingli e per un partiment de la region entre cantons protestants e catolics.
La reforma anglicana
thumb|right|Retrach dau rèi Enric VIII.
Lo movement anglican es eissit d'una crisi politica entre lo rèi d'Anglatèrra Enric VIII (1509-1547) e lo papa Clement VII (1523-1534)(fr) Georges Minois, Henri VIII, Fayard, 1989.. D'efiech, per prevenir una abséncia d'eiretiers mascles, lo rèi voliá divorciar de sa femna, Caterina d'Aragon, per se tornar maridar. Pasmens, lo papa s'opausèt a una demanda illegitima segon lo drech canonic. Per pervenir a sei fins, Enric VIII decidèt alora de prendre lo contraròtle dirècte de la Glèisa anglesa e de sei ressorsas financieras(en) Geoffrey R. Elton, Reform and Reformation: England, 1509-1558, Edward Arnold, 1977, pp. 103-107.. La rompedura definitiva aguèt luòc en 1534 amb l'adopcion de l'Acte de Supremacia que proclamèt la separacion de la Glèisa d'Anglatèrra e de la Glèisa Catolica. Lo rèi ne'n venguèt lo cap. Pasmens, cambièt inicialament pauc la forma teologica e lo dògma demorèt similar au catolicisme tradicionau.
En revènge, après sa mòrt, l'anglicanisme evolucionèt vèrs lo protestantisme entre 1547 e 1603(en) Christopher Haigh, English Reformations: Religion, Politics and Society under the Tudors, Oxford University Press, 1993.. La premiera etapa foguèt lo rèine d'Edoard VI (1547-1553) que donèt una orientacion calvinista amb la publicacion de sei dos libres de preguieras escrichs en 1549 e 1552. Puei, Maria Tudor (1553-1558) assaièt de restaurar una liturgia catolica, mai se turtèt a la viva resisténcia dei protestants, especialament dins lo sud dau país ont ordonèt de menar una repression relativament saunosa(en) Eamon Duffy, Fires of Faith : Catholic England under Mary Tudor, New Haven, Yale, 2008.. Enfin, Elisabeta I (1558-1603) restabliguèt la politica d'Edoard VI e acabèt l'evolucion vèrs lo protestantisme entre 1559 e 1563. Pasmens, lei tensions religiosas demorèron importantas dins l'illa tant entre catolics e protestants qu'entre lei diferents protestants elei meteissei.
La reforma calvinista
Lo calvinisme es lo darrier grand movement de la reforma protestanta dau sègle XVI. Sa creacion foguèt l'òbra dau francés Joan Calvin (1509-1564) que s'installèt a Genèva en 1541. Publicat en 1536, son trabalh principau es l'Institucion de la Religion crestiana, un obratge onte desvolopèt una teologia basada sus la predestinacion e sus l'organizacion d'una glèisa independenta dau poder politic. Per aquò, prepausèt la creacion d'assembladas localas de fidèus e l'organizacion de sinòdes per reglar lei questions pus importantas.
Gràcias a de predicators ben formats, lo calvinisme rescontrèt un succès important en França, en Soïssa, dins lei Províncias Unidas e en Escòcia. Tre 1559, l'organizacion d'un premier sinòde dei glèisas francesas foguèt necessària per discutir de l'organizacion dau movement. A la fin dau sègle XVI, èra tanben la religion majoritària dei vilas principalas de la Confederacion Elvetica (Zuric, Genèva, Basilèa, Bèrna...).
Lei guèrras de religion europèas
thumb|right|Leis equilibris religiós en Euròpa a la fin dau sègle XVI.
Lo desvolopament dau protestantisme en Euròpa durant lo sègle XVI foguèt relativament simple dins lei país onte l'adopcion de la Reforma per leis eleits foguèron rapida (Danemarc, Suècia, etc.). En revènge, dins lei regions onte l'adopcion foguèt parciala, de violéncias aguèron luòc entre catolics e protestants. Dins lo Sant Empèri, en França, dins leis illas Britanicas e dins lei Províncias Unidas, aquò menèt a de guèrras vertadieras. La Glèisa Catolica sostenguèt la resisténcia dau catolicisme en renovelant lo dògma au concili de Trent e en iniciant una Còntra-Reforma capabla de restaurar la supremacia dau catolicisme en Àustria e en Polonha.
Dins leis illas Britanicas, lei protestants s'impausèron en Granda Bretanha, mai Irlanda demorèt catolica. Pasmens, de conflictes importants comencèron entre lei diferentei brancas dau protestantisme. Aquò entraïnèt de persecucions que foguèron un dei motors de l'emigracion anglesa e escocesa en America. Dins lo Sant Empèri, la patz d'Augsborg (1555) arrestèt lei combats en definissent lo principi « un prince, una religion », es a dire qu'un prince aviá lo drech d'impausar sa religion a sei subjèctes. Dins aquò, lei tensions entre catolics e protestants demorèron vivas(fr) Jean Bérenger, Histoire de l'empire des Habsbourg, Tallandier, 2012, tòme I.. En 1618, engendrèron la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt en 1648 per un mantenement d'un equilibri religiós onte lei protestants èra majoritaris dins lo nòrd e lei catolics majoritaris dins lo sud. En França, lei guèrras de religion durèron de 1562 a 1598. Fòrça violentas, s'acabèron per un edicte de tolerància, mai plusors conflictes ulteriors limitèron pauc a cha pauc lei drechs dei protestants. Enfin, dins lei Províncias Unidas, lo conflicte religiós se transformèt en 1568 en guèrra d'independéncia. Absorbida dins la Guèrra de Trenta Ans, aquela lònga guèrra s'acabèt en 1648 per una victòria olandesa(fr) Schulten Kees, L'indépendance des Provinces-Unies (1559-1659) : cent ans de sièges et de guerres, París, Economica, 2009..
La fragmentacion e lei mutacions dau protestantisme