thumb|right|Pintura representant una scena dei racòntes mitologics nordics : lo dieu Tòr se batent còntra de gigants.
La mitologia es l'ensemble dei mites que fan partida de la cultura d'un pòble. Au nivèu scientific e literari, es tanben l'estudi sistematic d'aquelei mites. D'efiech, dempuei l'aparicion de l'escritura, divèrseis elements istorics mòstran que totei lei societats umanas, compres lei pus avançadas, an desvolopat un ensemble de crèires comuns fondats sus de racòntes legendaris e simbolics destinats a explicar l'origina e l'òrdre dau mond. Dins mai d'un cas, aquò foguèt lo ponch d'origina d'una importanta òbra literària.
Caracteristicas e foncions de la mitologia
Caracteristicas e foncions dau mite
Lei mites an per foncion premier d'explicar una causa en se fondant sus de construccions imaginàrias(fr) Alain Cabantous, Mythologies urbaines : Les villes entre histoire et imaginaire, Presses universitaires de Rennes, 2015, p. 11.. Es ansin diferent de la legenda (que pòu integrar de fachs istorics), dau cònte (que cèrca pas d'explicar lo fantastic) e dau roman (que cònta principalament una istòria). Lei confusions entre aquelei genres fictius son frequentas(fr) Frédéric Chaberlot, La Science est-elle un conte de fées ?, CNRS Éditions, 2012, p. 84..
Lei diferentei mitologias presentan de trachs comuns que permèton de lei diferenciar deis autrei genres literaris presents au sen d'una meteissa cultura. D'efiech, es possible de classar lei mites en foncion de seis elements narratius. Ansin, aparéisson d'ensembles principaus que son lei mites cosmogonics (creacion dau mond), escatologics (destruccion dau mond), liats a la naissença ò la renaissença d'una civilizacion (mites civilizators) ò liats a la fondacion d'una vila ò d'un Estat (mites fondators)(fr) Leïla Haddad e Guillaume Duprat, Mondes : mythes et images de l'univers, Seuil, 2006.(en) Timothy J. Burbery, Geomythology. How Common Stories Reflect Earth Events, Taylor & Francis, 2021..
Leis elements constitutius de la mitologia
Lo mite es un racònte situat dins un temps definit mai que se situa entre leis originas dau mond e una epòca tant anciana qu'es desenant oblidada per totei leis èssers umans. Es donc un racònte que se considèra coma istoric mai qu'es plaçat en defòra dau temps. En mai d'aquò, existís un procès d'adesion de l'ensemble de la comunautat que la mena a considerar totei lei fachs presents dins lo mite coma verais, compres aquelei que son inversemblables(fr) Claude Lévi-Strauss, Anthropologie structurale, Plon, 1958.(fr) Jacopin Pierre-Yves, « De l'agentivité dans, et de la parole mythique », Ateliers d'Anthropologie, n° 34, 2010..
Ansin, se desgatjar una definicion precisa e consensuala dau mite es un pretzfach complèx(fr) Mircea Eliade, Aspects du mythe, Gallimard, 1963, p. 16., es possible d'identificar de diferéncias amb lei genres literaris vesins. Coma la faula, pòu metre en scena d'objèctes, de plantas, d'animaus ò de creaturas subrenaturalas que son umanizats. Pasmens, son objectiu premier es pas de prepausar un ensenhament morau adaptabla a la vida vidanta a la fin de l'istòriaPasmens, de segur, existisson de mites amb una morala a la fin de l'istòria.. La dimension istorica dau mite o diferéncia dau cònte qu'es un racònte que se debana dins un periòde indeterminat (« Un còp, i aviá... »). Enfin, lo mite es pròche de l'epopèia e de la saga mai aquelei genres intègran de fachs istorics que permèton de datar – mai ò mens – son accion dins lei temps istorics. De mai, leis eròis deis epopèias e dei sagas son frequentament de personatges aguent existit(fr) Régis Boyer, L’Islande médiévale, Belles Lettres, coll. « Guide Belles lettres des civilisations », p. 189..
En causa d'aquelei caracteristicas, la natura ficcionalas dau mite pòu normalament èsser percebuda que per una consciéncia exteriora. Ansin, sa natura de vertat disparéis unicament quand de cambiaments sociaus pron importants per la rendre inutila an luòc. Dins aquò, en cas de besonh, lei mites pòdon subir de procès de transformacion per s'adaptar a lor societat. Per exemple, foguèt lo cas après la premiera unificacion d'Egipte : foguèt necessari lei mitologias de l'Auta e de la Bassa Egipte, çò que traguèt la creacion d'un panteon divin novèu e de trasnformacions dins leis atributs dei dieusDins la mitologia egipciana, leis istòrians an eissit identificat dos mites explicant la creacion dau mond : un originari de la vila de Menfis e un autre d'Eliopòlis.. Aquela facultat d'adaptacion mòstra l'existéncia d'un liame entre la mitologia e l'istòria d'una comunautat.
De foncions explicativas e socialas
Lei mites participan a l'elaboracion dau sistèma de pensada de la societat. Permèton ansin de transmetre de sabers e d'explicar de fenomèns que semblan inexplicables. Permèton de luchar còntra l'ànsia e d'amaisar lei relacions socialas. D'efiech, entraïnan sovent la formacion de rites comuns que favorizan la coësion entre lei diferenteis individús. Per exemple, en Egipte, lo mite dau combat nuechenc entre Ra e lo sèrp malefic Apofis permetiá d'explicar l'alternància entre lo jorn (assimilat au ben) e lei tenèbras (assimilats au mau)(fr) Roland Harari e Gilles Lambert, Dictionnaire des dieux et des mythes égyptiens, Le Grand Livre du mois, octòbre de 2002, pp. 25-26.. Ansin, aqueu mite foguèt a l'origina de mai d'un rite religiós.
Dins mai d'una societat, lei mites prepausan tanben la forma dau rite. Aquò melhora ansin l'enquadrament dei practicas socialas e, de còps, renforçat lo messatge explicatiu dau racònte. Dins lei mites, la divessa Demetèr ensenha lei tecnicas agricòlas ais òmes(fr) Émile Chambry, Émeline Marquis, Alain Billault e Dominique Goust (trad. Émile Chambry), Lucien de Samosate : Œuvres complètes, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2015, p. 467.. Ben observadas, lei practicas ritualas permetián d'establir un liame simbolic amb lei rèires, çò que podiá aver una certana importància dins lei religions aguent un culte dei rèires.
Enfin, le mites permetián sovent d'estabilizar e de legitimar lo poder. Per exemple, en Mesopotamia, èra lo cas dei mites e dei rites associats au dieu Marduk. Ansin, cada an a Babilònia, la fèsta de lakitu permetiá de celebrar aqueu dieu coma lo venceire de la guèrra còntra lei fòrças dau mau, lo creator dau mond e lo rèi vertadier de la ciutat. Pasmens, lo procès de « delegacion » dei poders divins au rèi uman permetiá mai que mai de legitimar l'autoritat reiala(fr) J. Bottéro, La plus vieille religion : en Mésopotamie, Gallimard, 1998.. Dau meteis biais, de rites existián per explicar d'autrei realitats socialas coma la possession d'un territòri, un òrdre politic e sociau, de lèis, de practicas alimentàrias ò igienicas, etc. Per exemple, lo mite fondator d'Atenas explicava l'enebiment fach ai femnas de participar a la vida politica de la Ciutat. D'efiech, d'unei mites atenenc presentan aquela exclusion coma la consequéncia d'una punicion divina infligida per PoseidonAgustin d'Ipòna, La Ciutat de Dieu, XVIII, 9..
Quauqueis exemples de mitologia
Lei mitologia grèga e romana
La mitologia grèga es probablament la pus coneguda en Occitània. Se desvolopèt dau periòde micenèu a la fin de l'Antiquitat e influencièt fòrça la mitologia romana. De racòntes famós son eissits d'aquela mitologia coma l’Iliada e l’Odissèa. Comprèn fòrça mites que cuerbon d'aspèctes divèrs : explicacion dau mond, de l'origina dei ciutats, de l'òrdre sociau, etc(fr) Jean-Pierre Vernant, L'Univers, les Dieux, les Hommes, Seuil, 2002.. De mai, lo còrpus dei mites grècs es relativament ben conegut gràcias a una bòna conservacion dei tèxtes.
La mitologia romana es l'eiretiera principala de la mitologia grèga. D'efiech, i a fòrça emprunts romans ai mites grècs. Existís ansin una equivaléncia entre lei divinitats romanas e grègas (Zèus e Jupitèr, Èra e Junon, Dionís e Bacus...) e mai d'un mite grèc foguèt adaptat per Roma(fr) Angelo Brelich, « Deux Aspects religieux de la Rome archaïque », L'Antiquité Classique, vol. 20, n° 2, 1951, pp. 335–342.. Pasmens, la mitologia romana tèn d'autrei fònts coma de cultes arcaïcs italians e de mites etrucs ò, pus tard, orientaus. En revènge, d'un biais generau, sa richessa poetica es mens importanta car lei mites romans venguèron pauc a pauc un otís au servici de l'ideologia imperiala. Per aquela rason, lei mites romans an engendrat una importanta produccion culturala dins leis espacis urbans (estatuas...) e un nombre important de racòntes de fondacion de vilas(fr) Jacqueline Fabre-Serris, Mythologie et littérature à Rome, Payot, 1998, p. 7.
La mitologia egipciana
Apareguda tre l'Antiquitat Auta, la mitologia egipciana aguèt una influéncia importanta en Mediterranèa e en Orient Mejan en causa dau prestigi e de la poissança de l'Egipte Antica. Permetèt ansin de legitimar lo poder dei faraons avans d'influenciar lei mitologias grèga e romana qu'adoptèron ò assimilèron certanei divinitats egipcianas. De mai, la mitologia egipciana fa partida dei mitologicas ben conegudas gràcias ai traduccions dei tèxtes descubèrts en Egipte.
Comprèn un ensemble complèt de mites que permetián d'explicar la creacion dau mond e sa fin(en) Rosalie David, Religion and Magic in Ancient Egypt, Penguin, 2002, pp. 81 e 89.(en) Françoise Dunand e Christiane Zivie-Coche (trad. David Lorton), Gods and Men in Egypt: 3000 BCE to 395 CE, Cornell University Press, 2004, pp. 67-68., l'estructura de l'Univèrs e dau mond fisic(en) Vincent Arieh Tobin, Theological Principles of Egyptian Religion, P. Lang, 1989, pp. 48-49. e l'òrdre sociau e politic(en) Geraldine Pinch, Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt, Oxford University Press, 2002, p. 69.. D'un biais generau, la nocion de cicle i ocupa una plaça centrala amb de racòntes importants centrats sus lo cicle circadiari de la renaissença e la disparicion dau Soleu cada jorn, lo cicle annuau dei vengudas deis aigas de Nil(fr) Grégory Lanners, « Le jour de l'An en Égypte ancienne », Toutankhamon Magazine, n° 25, febrier / març de 2006, pp. 46-48. e lo cicle de la vida marcat per la succession dei naissenças e dei mòrts (amb un sistèma d'immortalitat de l'arma).
La mitologia mesopotamiana
La mitologia mesopotamiana es probablament la pus vièlha qu'es coneguda a l'ora d'ara e aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament dei mites ulteriors en Orient Mejan(en) Y. S. Chen, The Primeval Flood Catastrophe: Origins and Early Development in Mesopotamian Traditions, Oxford University Press, 2013.. D'efiech, seis originas pòdon èsser traçadas fins au milleni IV avC. La feconditat, concèpte centrau dins una societat agricòla, i ocupèt una plaça majora dins lei premiers mites coma aquelei de Tammuz e d'Inanna(en) Joan Goodnick Westenholz, « Inanna and Ishtar in the Babylonian World », dins Gwendolyn Leick (dir.), The Babylonian World, 2007, pp. 335-336.(fr) Véronique Grandpierre, Sexe et amour de Sumer à Babylone, Gallimard, coll. « Folio histoire », 2012, p. 47.. Lei mites seguents venguèron pus divèrs e s'interessèron a la question deis originas, dau sens e de l'autoritat dau sobeiran. Aquò correspònd au renforçament de l'institucion reiala dins la region a partir dau milleni III avC. Per exemple, es lo cas dei mites centrats sus lo dieu Ninurta que mòstra leis aspèctes guerriers e protectors de la reiautat(en) A. Annus, The God Ninurta in the Mythology and Royal Ideology of Ancient Mesopotamia, 2002..