Mart o Mars es la quatrena planeta del sistèma solar per òrdre creissent de la distància al solelh. Es una planeta tellurica coma Mercuri, Vènus e la Tèrra. Ten dos satellits naturals (o lunas), Fòbos e Deimos, de talha plan pichona e de forma irregulara.
Lo prefixe areo- s'aplica per Mart coma equivalent de geo- per se referir a la Tèrra. Ven d'Arès, lo dieu de la guèrra dels grècs ancians.Per exemple, l'areografia e l'areologia son l'equivalent per Mart de çò que son la geografia e la geologia per la Tèrra En practica pasmens, se parla (maugrat l'etimologia) de la geografia de Mart e de la geologia de Mart. L'adjectiu relatiu a aquela planeta es marcian -a
Los noms de la planeta Mart Mart èra ja coneguda dempuèi los tempses mai ancians de l'Antiquitat. Los egipcians la sonavan «Her Deschel» çò que significa «la Roja». Los babilonians la coneissián jol nom de «Nirgal» o «l'Estela de la Mòrt». Los grècs l'identificavan amb lo dieu de la guèrra, Arès. Pasmens los romans foguèron los que li donèron son nom modèrne, a partir de lor pròpri dieu de la guèrra Mart.
La color roja de la planeta Mart, clarament visibla a uèlh nus, faguèt que se considerèsse dempuèi de tempses immemorials coma ligada amb la sang, la guèrra e la mòrt. De còps que i a se fa referéncia a Mart coma la Planeta Roja.
Caracteristicas generalas
thumb|left|La rotacion de Mart sus son axe (NASA)Mart (o Mars) es la quatrena planeta del Sistèma Solar en foncion de sa distància al Solelh.
La planeta Mart a una forma leugièrament ellipsoïdala, amb un diamètre eqüatorial de 6792,4 km https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html e un diamètre polar de 6752,4 km. De mesuras micrometricas fòrça precisas an donat un aplatiment de 0,01, es a dire tres còps pus important que lo de la Tèrra. Per encausa d'aqueste aplatiment, l'ais de rotacion es animat d'una precession lenta deguda a l'atraccion del Solelh sus l'enflor eqüatoriala de la planeta; mas la precession lunara, que sus nòstra planeta es dos còps pus granda que la solara, a pas d'equivalent sus Mart.
thumb|Esquèma simplificat de l'estructura intèrna supausada de Mart.
Mart es un mond plan mai pichonèl que la Tèrra. Sas caracteristicas principalas, en proporcion amb las del glòbe terrèstre, son las seguentas: diamètre 53%, superficia 28%, volum 15% e massa 11%. Puèi que los oceans cobrisson 71% de la superficia terrèstra e Mart ten pas de mars, las tèrras dels dos monds an aperaquí la meteissa superficia. Sa densitat es inferiora a la de la Tèrra, e equival a 3,94 còps la densitat de l'aiga. Un còrs sus Mart pesariá 1/3 de son pes sus Tèrra, per encausa de la febla atraccion gravitacionala.
Vistas de la Tèrra e amb de telescòpis modèstes, qualques caracteristicas de la superficia marciana an l'aparéncia de «tacas» mai o mens escuras e plan delimitadas que son de ponches de referéncia excellents. Foguèron observadas pel primièr còp en 1659 per Christiaan Huygens, que gràcias a elas foguèt capable de mesurar lo periòde de rotacion de Mart en obtenir la valor d'un jorn. En 1666, Giovanni Cassini lo precisèt e obtenguèt 24 h 40 min, valor fòrça pròcha de la realitat. En comparar los dessenhs faches sus un interval de gaireben 300 ans, es estada establida la valor de 24 h 37 min 22,7 s pel jorn sideral (lo periòde de rotacion de la Tèrra es de 23 h 56 min 4,1 s).
right|300px|thumb|Talha de Mart comparada amb la Tèrra.
A partir de la durada del jorn sideral, se dedusís aisidament que lo jorn solar marcian a una durada de 24 h 39 min 35,3 s. Lo jorn solar mejan, o temps entre dos passatges consecutius del Solelh pel meridian de l'endrech, dura 24 h 41 min 18,6 s. Lo jorn solar sus Mart a, coma sus Tèrra, una durada variabla, fenomèn degut al fach que las planetas an a l'entorn del Solelh d'orbitas ellipticas que son pas percorregudas unifòrmament (leis de Kepler). Sus Mart, la variacion es encara mai granda pr'amor que son orbita a una excentricitat elevada. Per aver mai de comoditat dins sos trabalhs, los responsables de las missions nòrd-americanas d'exploracion de Mart an decidit unilateralament de donar al jorn marcian lo nom de «sòl», sens se preocupar del fach que aqueste mot significa sòl en francés e designa en espanhòl e en catalan la lutz solara o, quand s'escriu amb una majuscula, l'astre central del sistèma planetari nòstre. L'annada marciana dura 687 jorns terrèstres o 668,6 sòls. Quand serà necessari d'aver un calendièr, aqueste deurà comptar doas annadas de 668 jorns per cada tres annadas de 669 jorns.
Mart a de periòdes sasonièrs que semblan als de la Tèrra, encara que las sieus sasons sián mai longas, perque una annada marciana es gaireben dos còps pus longa qu'una annada terrèstra. La variacion de la distància del Solelh causa una variacion de temperatura d'aperaquí dins lo ponch subsolar entre l'afèli e lo perièli.
Los pòls de Mart son marcats per doas calòtas polaras de color blanca esbleugissenta, qu'an facilitat fòrça la determinacion de l'angle entre l'eqüator de la planeta e lo plan de son orbita, angle equivalent a l'obliqüitat de l'ecliptica sus Tèrra. Las mesuras fachas per Camichel sus d'imatges pres al Pic de Miègjorn an donat per aqueste angle 24º 48’. Dempuèi l'exploracion espaciala s'accèpta una valor de 25,19º, un pauc pus granda que l'obliqüitat de l'ecliptica (23º 27’).
Superfícia thumb|Fòto captada pel Telescòpi espacial Hubble en 2001.
Geografia La superfícia de Mart presenta de caracteristicas morfologicas semblablas a las de la Tèrra e tanben de la Luna: de cratèrs, de camps de lava, de volcans, de maires secas de rius e de dunas de sabla. Pasmens l'aspècte general del païsatge marcian es pro diferent del que presenta nòstre satellit a causa de l'existéncia d'una atmosfèra tèuna sus Mart. En particular, lo vent cargat de particulas solidas produsís una ablacion que, dins lo cors dels tempses geologics, a ressat fòrça cràters. Son doncas los cratèrs plan mens nombroses que sus la Luna, e la màger part d'eles an de parets mai o mens rosegadas per l'erosion. D'un autre costat, los volums enòrmes de polsa entraïnada pel vent cobrisson los cratèrs mai menuts, las anfractuositats del terren e los autres accidents pas gaire importants. Demest los cratèrs d'impacte conven de remarcar Hellas Planitia dins l'emisfèri sud, qu'a 2000 km de diamètre e 6 km de prigondor. Demest los cratèrs d'impacte pus recents, bèl nombre an una morfologia que suggerís que la superfícia èra ima o plena de fanga quand se faguèt l'impacte.
thumb|250px| Carta topografica de Mart (NASA/JPL-Caltech).
Accidents remarcables: volcans de Tharsis a l'oèst (comprés Olympus Mons), Valles Marineris a l'èst de Tharsis, e Hellas Planitia dins l'emisfèri sud.
Tocant l'eqüator, existís una brusca elevacion de qualques quilomètres de nautor que devesís Mart en doas regions clarament diferenciadas. Lo nòrd es practicament plan, jove e prigond ; lo sud, per contra es naut, vièlh e esquiu, amb de cratèrs que revèrtan las regions nautas de la Luna. Las rasons d'aquesta dicotomia globala son desconegudas.
I a de regions brilhantas de color irange rogenc, que recebon lo nom de desèrts, e que s'espandisson suls tres quarts de la superfícia de la planeta e li donan aquela color rogenca caracteristica o, per o dire melhor, la d'una immensa clapareda, vist que lo sòl es cobèrt de pèiras, de clapasses e de blòcs. D'autra part, de la Tèrra e pel mejan de telescòpis, s'obsèrva de tacas escuras (tacas d'albedo) que correspondon pas a d'accidents topografics mas que son de regions ont lo terren es cobèrt d'una polsa escura. Aquelas regions pòdon cambiar lentament quand lo vent entraïna la polsa. La taca escura pus caracteristica es Syrtis Major qu'es simplament un pendís de mens d'1% e sens res de notable.
Una caracteristica que domina una partida de l'emisfèri nòrd es l'existéncia d'una enòrma enflor que conten lo complèxe volcanic de Tharsis. S'i tròba Olympus Mons, lo pus gròs volcan del Sistèma Solar. A una nautor de 25 km (mai de dos còps e mièg la de l'Everest), e sa basa a un diamètre de 600 km. A sos pès, las coladas de lava an creat un sòcle que forma un bauç de 6 km de naut. Cal ajustar la granda estructura esfondrada d'Alba Patera. Las zonas volcanicas ocupan 10% de la superfícia de la planeta. Cèrts cratèrs mòstran de signes d'activitat recenta e an de lava petrificada sus sos versants.
thumb|300px|Valles Marineris.
Pròcha de l'eqüator e amb una longor de 2700 km, una largor que va fins a 500 km, e una prigondor d'entre 2 e 7 km, se tròba Valles Marineris, una gorga desmesurada qu'a respècte d'ela lo Grand Canhon del Colorado sembla pichonèl. Se formèt en seguida de l'esfondrament del terren, a causa de la formacion de l'enflor de Tharsis.
Geologia La planeta Mart se compausa fondamentalament de basalt volcanic amb una proporcion importanta d'oxids de fèrre, çò qu'explica la color roja caracteristica de la superfícia. Per natura, revèrta la limonita, oxid de fèrre fòrça idratat. Mentre que dins las crostas de la Tèrra e de la Luna predominan los silicats e los aluminats, dins lo sòl de Mart son preponderants los ferrosilicats. Sos constituents principals son, per òrdre d'abondància: l'oxigèn (43,8%), lo silici (22,4%), lo fèrre (12,1%), l'alumini (5,5%), lo magnèsi (4,3%), lo calci (3,8%) e tanben lo titani e d'autres compausants en quantitats mendres. Per una analisi pus detalhada de la composicion del sòl marcian, vejatz: Resultats de Pathfinder
A la diferéncia de la Tèrra, Mart a pas de camp magnetic global. Pr'aquò, Mars Global Surveyor, en orbita marciana, a detectat de camps magnetics locals de bassa intensitat en divèrsas regions de l'escòrça. S'es descobèrt que las magnetizacions residualas de ròcas apareisson en bendas alternadas de 160 km de larg per 1000 km de long, parièras a las bendas observadas dins las dorsalas marinas de la Tèrra. Aquela descobèrta imprevista pòt aver d'implicacions interessantas per l'istòria geologica de Mart. Actualament, Mart presenta pas de tectonica de las placas activa. I a pas cap de pròvas de movements orizontals recents a la superfícia, coma per exemple de montanhas formadas per plegament. Mas es possible qu'aguèsse agut una tectonica de las placas al començament de son istòria. En aqueste cas, aquò poiriá aver ajudat a mantenir una atmosfèra parièra a l'atmosfèra terrèstra, en transportant de ròcas ricas en carbòni cap a la superfícia, mentre que la preséncia del camp magnetic auriá ajudat a aparar la planeta de la radiacion cosmica. Mas i a tanben d'autras explicacions possiblas.
L'aiga sus Mart I a d'indicis visibles d'erosion en divèrses endreches de Mart, tant a causa del vent coma de l'aiga. La superfícia de la planeta sèrva de vertadièrs malhums idrografics, ara eissuches, amb sas vals sinuosas escalpradas per las aigas dels rius, sos afluents, sos braces, separats per de bancs d'alluvions qu'an subsistit fins a nòstres jorns. Suggerisson un passat, amb de condicions environamentalas ont l'aiga modelèt lo terren per mejan d'inondacions catastroficas. D'unes suggerisson l'existéncia dins un passat alunhat de lacs e d'un vast ocean dins la region boreala de la planeta. Tot sembla d'indicar qu'aquò se passèt fa aperaquí quatre miliards d'annadas e solament pendent un cort periòde de temps.
Se dins lo passat, Mart aguèt de corses d'aiga abondants, es perque una atmosfèra fòrça mai densa permetiá de temperaturas pus nautas. L'aiga dispareguèt de la superfícia de Mart quand la màger part de l'atmosfèra se dissipèt dins l'espaci, e qu'atal mermèron la pression e la temperatura. Mas l'aiga subsistís encara dins l'atmosfèra, a l'estat de vapor, en quantitats minimas, e mai dins las calòtas polaras, constituidas per de grandas massas de glaces etèrnes (majoritàriament de CO2 gelat), e (çò sembla), dins lo sossòlhttps://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml.