Lo Temps, Edat o Atge dau Bronze (var. del, deu, deth, etc.)Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « âge », consultat lo 2 de novembre de 2023, . es un periòde istoric que succediguèt au Temps de la Pèira entre lei millenaris IV e II avC dins una region anant de la Peninsula Iberica ais illas de Japon en passant per Egipte, Mesopotamia, Pèrsia e Índia. Es caracterizat per lo desvolopament de la metallurgia qu'entraïna un renforçament de l'especializacion sociala (aparicion de l'artesanat, etc.), una intensificacion dau comèrci internacionau (encaminament dei mineraus, dei metaus, etc.) e una aumencion deis activitats guerrieras (fortificacions, formacion d'armadas, etc.).

Lo Temps dau Bronze veguèt l'emergéncia de plusors Estats e civilizacions anticas dins de regions coma Mesopotamia, Egipte, Anatolia, Grècia e China. S'acabèt a partir de la fin dau millenari II avC amb la generalizacion progressiva de la metallurgia dau fèrre. Se fau nòtar que certanei regions, especialament en Africa, passèron dirèctament dau Temps de la Pèira au Temps dau Fèrre. Tanben, lei civilizacions mesoamericanas e andinas agantèron de nivèus importants d'especializacion sociala sensa aver lo mestritge de la metallurgia. L'aspècte scientific dau tèrme Temps dau Bronze foguèt ansin contestat e es pas ò pauc utilizat dins certanei regions dau monde.

L'istòria de la nocion

thumb|right|Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865).

L'idèa de gropar un ensemble d'artefacts dins de categorias fondadas sus lor materiau de basa foguèt probablament emesa per lo premier còp en 1723 per lo botanista francés Antoine de Jussieu (1686-1758) dins son estudi De l'Origine et des usages de la Pierre de Foudre (« De l'Origina e deis usatges de la Pèira de Tròn »). En 1734, son concèpte foguèt alargat per l'istorian Nicolas Mahudel (1673-1747) que definiguèt tres « Temps » dichs Temps de la Pèira, Temps dau Bronze e Temps dau Fèrre dins l'òrdre cronologic. Après quauquei refús, sei trabalhs foguèron acceptats per l'Acadèmia en 1740 sota lo títol Les Monuments les plus anciens de l'industrie des hommes, des Arts et reconnus dans les pierres de Foudre (« Lei Monuments pus ancians de l'industria deis òmes, deis Arts e reconeguts dins lei pèiras de Tròn »)(fr) Ernest-Théodore Hamy e Nicolas Mahudel, « Matériaux pour servir à l'histoire de l'archéologie préhistorique », Revue archéologique, n° 7, març-abriu de 1906, pp. 239-259.. Aguèron una certana influéncia en Euròpa e de personalitats, coma lo geològ e naturalista anglés William Borlase (1695-1772), lesvolopèron e ldifusèron pauc a cha pauc seis idèas.

Pasmens, son lei trabalhs de l'arqueològ e istorian danés Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865) que menèron a l'adopcion dau concèpte de Temps dau Bronze per la màger part de la comunautat scientifica. D'efiech, sensa formacion especifica, Thomsen deguèt trobar un mejan per classar de colleccions d'objèctes antics divèrs tengudas per lo Musèu Nacionau de Danemarc(fr) Daniel Boorstin, Les Découvreurs, éd. Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1985.. Per aquò, escotèt una suggestion de l'istorian Lauritz Schebye Vedel Simonsen (1780-1858), professor de l'Universitat de Copenaga, qu'aviá prepausat que lei pòbles escandinaus antics foguèsson inicialament utilizaires d'otís de fusta e de pèira avans d'adoptar d'otís de bronze e de fèrre(en) Bruce G. Trigger, A history of archaeological thought, Cambridge, Cambridge University Press, 1990, p. 75.(en) Charles Keith Maisels, Early civilisations of the Old World : formative histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China, Londres, Routledge, 1999, p. 11.. La premiera presentacion publica deis artefacts organizats d'aqueu biais, dins tres gabinets diferents, se debanèt en 1819. Puei, Thomsen formalizèt sa teoria dei tres periòdes preïstorics en 1836 dins Ledetraad til nordisk Oldkyndighed (« Guida deis antiquitats nordicas »). Son successor a la direccion dau musèu, Jens Jacob Asmussen Worsaae (1821-1885), organizèt de recèrcas sus plusors sites per demostrar, gràcias a de mesuras estratigraficas, la validitat d'aquela intuicion(de) Svend Hansen, « Von den Anfängen der prähistorischen Archäologie : Christian Jürgensen Thomsen und das Dreiperiodensystem », Praehistorische Zeitschrift, vol. 76, n° 1, 2001, pp. 10-23..

Aqueu destriament en tres « Temps » foguèt pauc a cha pauc contestat amb l'aprigondiment dei sabers istorics. D'efiech, de societats desvolopèron de conoissenças scientificas relativament avançats amb un nivèu tecnologic generau correspondent au Temps de la Pèira. Per exemple, lei Maias èran capables de realizar de calculs astronomics pus precís que Ptolemèu sensa aver lo mestritge de la ròda(en) Miguel Leon-Portilla, Time and Reality in the Thought of the Maya, University of Oklahoma Press, 1990.(fr) Nikolai Grube (dir.), Les Mayas. Art et civilisation, Colonha, Könemann, 2000, p. 36.. Ansin, lo Temps dau Bronze venguèt lentament lo periòde d'aparicion de la metallurgia e dei cambiaments sociaus associats. Pasmens, son usatge es encara fòrça frequent en Eurasia onte lei vestigis descubèrts respèctan generalament ben la cronologia tradicionala Pèire-Bronze-Fèrre.

Lei caracteristicas principalas dau Temps dau Bronze

L'aparicion e lo desvolopament de la metallurgia

L'utilizacion dau coire natiu per curbir e renforçar un objècte es atestada tre lo Neolitic, mai sa mesa en òbra èra rara e realizada a freg(fr) Marcel Otte, Mireille David-Elbiali et al., La protohistoire, Brussèlas, De Boeck université, 2008, pp. 8-11.(fr) Christian Strahm, « L'introduction de la métallurgie en Europe », dins J. Guilaine (dir.), Le Chalcolithique et la construction des inégalités, t. 1 : Le continent européen (compte-rendu du séminaire du Collège de France), París, Errance, coll. « Les Hespérides », 2007, pp. 49-71.. La fonda d'aqueu metau se desvolopèt en Bulgaria durant lo millenari V avC e permetèt la fabricacion d'objèctes massís coma de destraus de coire. Dins d'autrei regions, apareguèron vèrs lo meteis periòde d'aliatges de coire e d'arsenic que son dichs bronzes arseniats(en) C. P. Thornton, C. C. Lamberg-Karlovsky, M. Liezers e S. M. M. Young, « On pins and needles: tracing the evolution of copper-based alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of Common-place items. », Journal of Archaeological Science, vol. 29, n° 29, 2002, pp. 1451–1460.. Aqueleis aliatges presentan de proprietats interessentas e foguèron utilizadas en parallèl dei bronzes fachs de coire e d'estanh durant tota l'Antiquitat. Pasmens, sa fabricacion es sovent perilhosa en causa de la toxicitat dei vapors d'arsenic emesas a partir de 615 °C(en) M. Harper, « Possible toxic metal exposure of prehistoric bronze workers », British Journal of Industrial Medicine, vol. 44, n° 44,‎ 1987, pp. 652–656.D'efiech, dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, l'arsenic a la particularitat de se sublimar a 615 °C, çò que complica son utilizacion dins un forn. Per un uman de 70 kg, son DL50 es de 53 g, mai de compausats pus letaus pòdon se formar en cas de caufatge de mineraus d'arsenic..

Lo bronze vertadier, aliatge de coire e d'estanh, apareguèt per lo premier còp dins lo nòrd-oèst d'Anatolia au començament dau millenari III avC(en) Christian Strahm e Andreas Hauptmann, « The metallurgical developmental phases in the Old World », dins Tobias L. Kienlin e Ben W. Roberts (dir.), Metals and Societies: studies in honour of Barbara S. Ottaway, Bonn, Rudolf Habelt, 2009, pp. 116-128.. Se difusèt dins totei lei direccions en defòra d'aquela region, mai foguèt benlèu descubèrta d'un biais independent dins d'autrei regionsEn particular, de traças de bronze son estadas trobadas dins de vestigis incas.. Son interès major èra un ponch de fusion pron bas per èsser agantat per lei forns disponibles a aqueu periòde, de proprietats permetent la fabricacion aisada d'objèctes per motlatge e de proprietats mecanicas superioras a la pèira(en) Heather Lechtman, « Arsenic Bronze: Dirty Copper or Chosen Alloy? A View from the Americas », Journal of Field Archaeology, vol. 23, n° 4,‎ 1996, p. 477.. De mai, lei mineraus cuprifèrs e estannics son pas rars e seis afloraments son sovent aisadas de trobar en causa de sa color caracteristicaPer exemple, fòrça mineraus cuprifèrs an una color blava ò verda.. Ansin, èra possible de produrre de bronze en caufant una mescla de malaquita e de cassiterita.

Tre l'Antiquitat, d'aliatges diferents foguèron desvolopats en foncion de l'aplicacion cercada. Per exemple, l'aliatge pus utilizat èra compausat de 90 % de coire e de 10 % d'estanh. Mai per la fabricacion d'armas, d'aliatges a basa de 6 % d'estanh èran preferits. L'utilizacion de bronzes « plastics », integrant una certana quantitat de plomb, per lei Grècs es egalament possibla durant l'Antiquitat(en) Jonathan R. Adams, « The Belgammel Ram, a Hellenistic-Roman BronzeProembolionFound off the Coast of Libya: test analysis of function, date and metallurgy, with a digital reference archive », International Journal of Nautical Archaeology, vol. 42, n° 1, 2012, pp. 60-75..

Lei consequéncias socialas de la metallurgia

Lo renforçament de l'especializacion sociala

Se d'indicis d'especializacion sociala son decelables durant lo Neolitic, avans lo desvolopament de la metallurgia, la produccion èra generalament assegurat au sen d'unitats correspondent a la familha estenduda. Amb la metallurgia, leis activitats d'artesans (fabres, etc.), de minaires e de marchands prenguèron una importància novèla en causa de la complexitat creissenta d'aquelei pretzfachs. Dins mai d'un cas, aqueleis activitats venguèron de mestiers a temps plen, çò que necessitèt la mesa en plaça de cambis li permetent d'obtenir de manjar e, lèu, una proteccion(fr) Catherine Louboutin, « Naissance de la métallurgie », Les fiches pédagogiques du Musée des Antiquités nationales, Saint-Germain-en-Laye, 1988, p. 6.. Aquela especializacion s'obsèrva dins l'organizacion de sites coma aqueu de Fort Harrouard onte lei metallurgistas son installats dins un quartier ben protegit(fr) Jean-Pierre Mohen e Gérard Bailloud, L'âge du bronze en France, t. 4 : La vie quotidienne. Les fouilles du Fort-Harrouard, París, A. et J. Picard, 1987..

Lo desvolopament dau comèrci internacionau