thumb|300px|right|Vermeer, Lo geografe, Frankfurt am Main, de: Städelsches Kunstinstitut, 1669
La geografia es una sciéncia qu'a per objècte la descripcion de la Tèrra e en particular l'estudi dei fenomèns fisics, biologics e umans que se produson sus lo glòbe terrèstre. Un scientific especialisat en geografia es un geograf.
Apareguda a la fin de la Preïstòria ò durant l'Antiquitat Auta, la geografia respondiá ai besonhs de descripcion dau mond dei societats umanas. Son aparicion aguèt donc luòc d'un biais independent dins plusors regions diferentas. Fins a la fin de l'Edat Mejana, demorèt centrada sus la cartografia e sus l'estudi de racòntes de viatges relativament rars escrichs per de marchands ò per d'explorators. Pasmens, durant lo periòde dei Grandei Descubèrtas, lei geografs deguèron faciar l'aumentacion dei distàncias conegudas e la multiplicacion dei rapòrts d'exploracion. La disciplina s'institucionalizèt alora pauc a pauc per venir una sciéncia vertadiera durant lo sègle XIX. Uei, la geografia se devesís en tres branca principalas que son la geografia matematica (descripcion dei dimensions de la Tèrra), la geografia fisica (descripcion deis interaccions entre l'òme e lo mitan naturau) e la geografia umana (descripcion deis activitats umanas). Existís de brancas segondàrias coma la geografia militara.
Istòria
Lei geografias primitivas
Lei descubèrtas arqueologicas mòstran l'existéncia d'un interès ancian en lei societats umanas per l'organizacion de son espaci. Aquela pensada èra sovent integrada a un racònte mitic deis originas (cosmogonia). Lo petroglif de Bedolina es ansin una dei cartas topograficas pus vièlhas identificadas a l'ora d'ara. Representa un plan topografic e de figuras animalas e umanas(fr) Christian Jacob, L'empire des cartes. Approche théorique de la cartographie à travers l'histoire, Albin Michel, 1992, pp. 41-48.. Certanei figuras semblan datar dau Temps dau Bronze (2200-750 avC)(es) M. Beltrán Llorís, Los grabados rupestres de Bedolina (Valcamonica), BCSP, vol. VIII, 1972, pp. 121-158..
Tre l'Antiquitat Auta, leis Estats organizats desvolopèron una geografia primitiva destinada a representar e mestrejar son territòri. Aquela tradicion emergiguèt d'un biais independent dins plusors regions diferentas coma o mòstran l'existéncia de sabers cartografics ancians en Mesopotamia, en Egipte, en China e en America. Ben sovent, la descripcion de l'espaci foguèt separat d'aquela dau temps, çò qu'es a l'origina de la separacion actuala entre l'istòria e la geografia. Ansin, fòrça tractats foguèron redigits per descriure de territòris per d'autors diferents coma lo Shu Jing chinés(en) Liao Mingchun, A Preliminary Study on the Newly-unearthed Bamboo Inscriptions of the Chu Kingdom: An Investigation of the Materials from and about the Shangshu in the Guodian Chu Slips, Taiwan Guji Publishing Co., 2001. e lo Periple de la Mar Eritrèa roman(fr) Christian Robin, « L'Arabie du sud et la date du Périple de la mer Érythrée. Nouvelles données », Journal asiatique, n° 279, 1991, pp. 1-30.. Lo tèrme « geografia » eu meteis foguèt inventat per lo Grèc Eratostenes au sègle III avC(fr) Paul Claval, Histoire de la géographie, PUF, coll. « Que sais-je ? », 2011, p. 12..
Se fau nòtar que lei geografias primitivas èran pas unicament terrèstras. D'efiech, dins l'Ocean Pacific, de pòbles micronesians imaginèron de sistèmas permetent de depintar lei corrents marins amb de bastons e de cauquilhatges. Aquò explica lei migracions maritimas d'aquelei populacions dins leis illas dau Pacific.
L'aparicion de la geografia sabenta
Lei Grandei Descubèrtas
Lei Grandei Descubèrtas marquèron una etapa decisiva dins la formacion de la geografia sabenta. Pasmens, aquela formacion foguèt pas un procès sobde. Au contrari, foguèt lo resultat d'una lenta evolucion que connectèt lei besonhs eissits de la descubèrta dau mond per leis Europèus e l'eiretatge antic e medievau de viatjaires e de geografs coma Erodòt (484-425 avC), Al-Khwarizmi (v. 780-850), Marco Polo (1254-1324) ò Ibn Battuta (1304-1368/1377). D'efiech, la tradicion dau racònte de viatge, sovent orientat vèrs la descripcion deis activitats economicas car escrich per de marchands, dispareguèt jamai. Pasmens, a partir de la fin dau sègle XV, lo fenomèn cambièt de natura en causa de la multiplicacion deis exploracions. De mai, en causa de l'aumentacion dei distàncias, deguèt tanben integrar d'elements novèus coma la geografia astronomica ò l'usatge de la bossòla.
Aquò entraïnèt una aumentacion de la recèrca en cartografia e dins la produccion de cartas, especialament de cartas marinas. D'efiech, lo nombre de portolans, una carta marina apareguda a la fin dau sègle XIII en Mediterranèa, venguèt pus important(fr) Monique de la Roncière e Michel Mollat du Jourdin, Les Portulans, cartes marines du XIIIe au XVIIe siècle, Nathan, 1984.. Representèron tant Euròpa que lei regions exploradas per lei navegaires. N'existiá dos tipes. Lo premier, generalament grossier, èra utilizat dirèctament per lei marins. Lo segond, fòrça ornat e dessenhat sus de materiaus de qualitat, èra una òbra d'art destinada ai corts reiaus e ais elèits. Objècte de prestigi, mòstra la volontat creissenta dei poders estataus dau periòde de mestrejar lor territòri d'una maniera pus eficaça. Aqueu trabalh foguèt sostenguda per la redescubèrta de la Geografia de Ptolemèu que permetèt de melhorar la teoria de la cartografia gràcias a l'utilizacion de metòdes estructurats per calcular la posicion dei ponchsEn revènge, lo redescubèrta de Ptolemèu entraïnèt egalament lo retorn a de cartas anticas qu'èran ben mens precisas que lei portulans medievaus.. De mai, aquò participèt a la difusion de planisfèris au sen de la societat, çò que permetèt de fixar de convencions importantas coma lo posicionament dau nòrd en aut de la carta.
La fondacion de la geografia modèrna
La fondacion de la geografia modèrna aguèt principalament luòc durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715). Se debanèt en parallèl dau perfeccionament dei tecnicas de cartografia. D'efiech, l'absolutisme reiau francés menèt au desvolopament dau concèpte d'Estat-Nacion. Es a dire que lo poder reiau decidèt de fortificar l'espaci territòriau francés. Puei, s'interessèt a optimizar la gestion d'aqueu territòri e a assegurar lo contraròtle dau locau per lo nacionau. Per aquò, lei rèis de França ordonèron de realizar una carta precisa dau Reiaume (Depaus de la Guèrra(fr) Patrice Bret, « Le Dépôt général de la guerre et la formation scientifique des ingénieurs-géographes militaires en France (1789-1830) », Annals of Science, 48/2, 1991, pp. 113-157., trabalhs dei Cassini, etc.) e de melhorar lei relevats d'informacion sus la societat e l'economia. De projèctes similars apareguèron pauc a pauc dins leis autreis Estats europèus.
Lei geografias « nacionalas »
L'institucionalizacion de la geografia
Dins lo corrent dau sègle XVIII, la geografia europèa seguiguèt l'evolucion deis autrei sciéncias dau periòde en s'institucionalizant sota la direccion. Per exemple, en França, foguèt imaginada tre 1785 la creacion d'una societat sabenta de geografs. Après lei trèbols liats ai guèrras revolucionàrias e napoleonencas, foguèt finalament fondada en 1821 sota lo nom de Société de Géographie(fr) Alfred Fierro, La Société de géographie (1821-1946), Centre de recherches d'histoire et de philologie de la IVe section de l'École pratique des hautes études », V, Hautes études médiévales et modernes, n° 52, Droz / H. Champion, 1983.. En Anglatèrra, de clubs privats coma lo Raleigh Club se multipliquèron durant lo meteis periòde. Menèron a la creacion de la Royal Geographical Society en 1830(en) H. R. Mill, The record of the Royal Geographical Society, 1830–1930, Royal Geographical Society, 1930.. Aqueu periòde foguèt donc caracterizat per la volontat de racionalizar lei sabers sus lo mond. Es tanben l'epòca dei viatjes sistematics destinats a explorar lei Terrae Incognitae dau planisfèri. Lo movement filosofic dei Lutz acompanhèt fòrça aquela evolucion amb de personalitats coma l'explorator enciclopedista Alexander von Humboldt (1769-1859) qu'es benlèu lo prototipe dei premiers geografs « universitaris »(de) Kurt-Reinhard Biermann, Alexander von Humboldt, 4 edicion, Teubner, 1990..
Aquela transicion vèrs lo professionalisme de la disciplina permetèt a la geografia de venir una disciplina escolara e universitària. L'estrambòrd per la descubèrta dau mond en Euròpa sostenguèt fòrça aquela transformacion. Aquò menèt a la « scientifizacion » progressiva de la geografia. De personalitats coma Paul Vidal de La Blache (1845-1918) en França(fr) Vincent Berdoulay, La formation de l'école française de géographie (1870-1914), Comité des travaux historiques et Scientifiques, 1981. e Friedrich Ratzel (1844-1904) en Alemanha(fr) Marie-Claire Robic, « La réception de Friedrich Ratzel en France et ses usages au temps de l’installation de la géographie à l’Université (années 1880-1914) », Revue germanique internationale, n° 20, 1 de decembre de 2014, pp. 13–39. aguèron un ròtle major dins aqueu procès. Una particularitat de l'aspècte nacionau d'aqueleis evolucions foguèt l'emergéncia d'escòlas nacionalas que gardèron una identitat distinta fins a la segonda mitat dau sègle XX. Per exemple, lo movement de Ratzel se destrièt per son concèpte de Lebensraum(en) Mechtild Rössler, « Geography and Area Planning under National-Socialism », dins Margit Szöllösi-Janze (dir.), Science in the Third Reich, Berg Publishers, 2001, p. 59-79.. En revènge, l'escòla francesa se concentrèt sus la nocion de region e conoguèt un gròs prestigi internacionau(fr) Paul Claval e André-Louis Sanguin (dir.), La Géographie française à l'époque classique (1918-1968), L'Harmattan, 1996..
La geografia « classica »
La geografia faiçonada per lei mutacions scientificas dau sègle XIX dominèt fins ais ans 1950. Es desenant dicha geografia « classica ». D'efiech, en despiech de sei variacions nacionalas, es caracterizada per un ensemble de ponchs comuns. Premier, s'interessava principalament a d'espacis identificats coma coerents, es a dire un parçan, una region, un país ò un Estat. Privilegia tanben fòrça lei descripcions naturalas e umanas. Aquela geografia èra en acòrdi amb « l'Euròpa dei nacions » eissida dau sègle XIX. Pasmens, venguèt pauc a pauc obsolèta en causa de la dubertura progressiva deis espacis economics, de la decolonizacion e de la mondializacion. De mai, leis estudis classics avián tendància a se concentrar sus lei zònas ruralas en plaça dei vilas e dei centres industriaus.
La geografia contemporanèa
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la geografia classica foguèt criticada per dos corrents opausats de geografs. Aquò entraïnèt d'evolucions que son a l'origina de la geografia actuala.
Lo desvolopament deis estudis espaciaus