L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre, Edat dau Fer) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.
L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que ne controtlèt la produccion.
L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).
Istòria dau concèpte
Lo concèpte d'Edat dau Fèrre es un concèpte ancian aparegut a partir dau sègle XVII per classar leis artefactes ancians collectats per lei premiereis istorians e leis amators de curiositats. Ansin, en 1723, lo botanista francés Antoine de Jussieu (1686-1758) aguèt l'idèa de gropar d'ensembles d'artefactes dins de categorias definidas a partir de lor materiau de basa dins son estudi De l'Origine et des usages de la Pierre de Foudre (« De l'Origina e deis usatges de la Pèira de Tròn »). Quauqueis ans pus tard, en 1734, lo concèpte foguèt alargat per l'istorian Nicolas Mahudel (1673-1747) que definiguèt tres « Temps » dichs Temps de la Pèira, Temps dau Bronze e Temps dau Fèrre dins l'òrdre cronologic. En 1740, sei trabals acceptats per l'Acadèmia sota lo títol Les Monuments les plus anciens de l'industrie des hommes, des Arts et reconnus dans les pierres de Foudre (« Lei Monuments pus ancians de l'industria deis òmes, deis Arts e reconeguts dins lei pèiras de Tròn »)(fr) Ernest-Théodore Hamy e Nicolas Mahudel, « Matériaux pour servir à l'histoire de l'archéologie préhistorique », Revue archéologique, n° 7, març-abriu de 1906, pp. 239-259.. Aguèron una certana influéncia en Euròpa onte de personalitats, coma lo geològ e naturalista anglés William Borlase (1695-1772), desvolopèron e difusèron mai seis idèas.
Dins aquò, son lei trabalhs de l'arqueològ e istorian danés Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865) que menèron a l'adopcion dau concèpte de Temps dau Bronze per la màger part de la comunautat scientifica. D'efiech, sensa formacion especifica, Thomsen deguèt trobar un mejan per classar de colleccions d'objèctes antics divèrs tengudas per lo Musèu Nacionau de Danemarc(fr) Daniel Boorstin, Les Découvreurs, éd. Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1985.. Per aquò, escotèt una suggestion de l'istorian Lauritz Schebye Vedel Simonsen (1780-1858), professor de l'Universitat de Copenaga, qu'aviá prepausat que lei pòbles escandinaus antics foguèsson inicialament utilizaires d'otís de fusta e de pèira avans d'adoptar d'otís de bronze e de fèrre(en) Bruce G. Trigger, A history of archaeological thought, Cambridge, Cambridge University Press, 1990, p. 75.(en) Charles Keith Maisels, Early civilisations of the Old World : formative histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China, Londres, Routledge, 1999, p. 11.. La premiera presentacion publica deis artefactes organizats d'aqueu biais, dins tres gabinets diferents, se debanèt en 1819. Puei, Thomsen formalizèt sa teoria dei tres periòdes preïstorics en 1836 dins Ledetraad til nordisk Oldkyndighed (« Guida deis antiquitats nordicas »). Son successor a la direccion dau musèu, Jens Jacob Asmussen Worsaae (1821-1885), organizèt de recèrcas sus plusors sites per demostrar, gràcias a de mesuras estratigraficas, la validitat d'aquela intuicion(de) Svend Hansen, « Von den Anfängen der prähistorischen Archäologie : Christian Jürgensen Thomsen und das Dreiperiodensystem », Praehistorische Zeitschrift, vol. 76, n° 1, 2001, pp. 10-23..
La validitat scientifica d'aqueu destriament en foguèt pauc a cha pauc contestat amb l'aprigondiment dei sabers istorics. D'efiech, de societats desvolopèron de conoissenças scientificas relativament avançats tot en gardant un nivèu tecnologic generau correspondent a l'Edat de la Pèira. Per exemple, foguèt lo cas dei Maias qu'èran capables de realizar de calculs astronomics pus precís que Ptolemèu sensa aver lo mestritge de la ròda(en) Miguel Leon-Portilla, Time and Reality in the Thought of the Maya, University of Oklahoma Press, 1990.(fr) Nikolai Grube (dir.), Les Mayas. Art et civilisation, Colonha, Könemann, 2000, p. 36.. Ansin, l'idèa de l'existéncia d'un liame entre l'avançament d'una societat e lei materiaus de basa utilizats per fabricar seis otís es desenant abandonada. En revènge, lei tèrmes Edat de la Pèira, dau Bronze ò dau Fèrre son encara fòrça utilizats per plaçar cronologicament lei vestigis descubèrts dins una region donada, en particular dins l'espaci eurasiatic. Aquò es pus complicat en Africa car la metallurgia dau fèrre i seguís una evolucion pus complèxa amb una difusion que pòu de còps èsser relativament tardiva. De mai, autra diferéncia importanta, en Africa, la transicion se faguèt generalament dirèctament entre l'Edat de la Pèira e l'Edat dau Fèrre car lei mineraus locaus permetián pas de produrre aisament de bronze(fr) Michel Mourre, Dictionnaire encyclopédique d'histoire, París, Bordas, 1978, p. 1757..
La metallurgia dau fèrre e sei consequéncias
Lei procès antics de produccion de fèrre e d'acier
La metallurgia dau fèrre exigís un nivèu tecnologic pus avançat que per la metallurgia dau bronze. Plusors rasons explican aquela complexitat acreissuda. La premiera es la necessitat d'obtenir una temperatura pus auta. Lo ponch de fusion dau fèrre pur es de °C(en) David R. Lide, CRC Handbook of Chemistry and Physics, CRC Press Inc, 2009, 90 edicion., çò qu'es ben superior ai temperaturas de fusion dau bronze (entre 830 e °C segon sa composicion). Pasmens, aqueu problema pòu se resòuvre gràcias a la malleabilitat dau fèrre caud. D'efiech, avans d'intrar en fusion, lo fèrre se remolís e es possible de li donar una forma per martelatge. Lei bas-fornèus apareguts d'un biais independent dins mai d'una region permetián d'agantar lei temperaturas necessàrias a aqueu trabalh. Per arribar a la fusion, es necessari d'utilizar un aut-fornèu, un sistèma inventat en China au sègle V avC, mai que se difusèt pas en defòra dau país avans l'Edat Mejana.
Lo segond problema major dei tecnicas de produccion de l'epòca èra lo produch obtengut. D'efiech, lei bas-fornèus permetián de redurre d'oxids de fèrre per produrre de fèrre metallic, mai lo resultat èra en realitat una lópia constituïda de fèrre, d'acier, de carbòni, d'escòrias e de la ganga dei mineraus utilizats(fr) Hamady Bocoum, Aux origines de la métallurgie du fer en Afrique, UNESCO, 2002, p. 64.. Faliá alora cenglar la lópia durant d'oras per obtenir un acier utilizable. Aquela activitat venguèt ansin emblematica dau mestier de fabre fins a la Revolucion Industriala. Dins leis auts-fornèus chinés, lo problema èra similar car lo minerau en fusion èra reduch per lo mejan d'un contacte dirècte amb lo carbon(en) Patricia Buckley Ebrey, Anne Walthall et James B. Palais, East Asia : A Cultural, Social, and Political History, Boston, Houghton Mifflin, 2005, p. 138.. Aquò permetiá de produrre una fonda dura e fragila. Per l'utilizar, deviá donc seguir divèrsei procès de purificacion destinats a eliminar una partida deis impuretats.
Pasmens, leis impuretats avián un ròtle benefic per leis objèctes de fèrre. D'efiech, au contrari de l'acier modèrne, demoravan en quantitats relativament importantas dins leis objèctes fabricats en despiech de la purificacion de la lópia per lo fabre. Aquò permetiá de limitar lo desvolopament dau rovilh
Lei transformacions socialas de l'Edat dau Fèrre
Lei transformacions socialas de l'Edat dau Fèrre son variablas segon lei regions dau monde. D'un biais generau, l'utilizacion d'armas e d'otís de fèrre renforcèt lo poder deis elèits guerriers e aumentèt lei rendiments agricòlas. Aquò favorizèt una creissença demografica novèla e accentuèt la ierarquizacion de la màger part dei societats. De mai, l'aumentacion de la produccion agricòla intensifiquèt lei mecanismes d'especializacion economica apareguts durant l'Edat dau Bronze. D'efiech, bòrd que mens de trabalhaires èran necessaris per entretenir lei culturas, foguèt possible de desvolopar l'artesanat ò lo comèrci. Dins mai d'una region, lei ciutats en gestacion venguèron de centres urbans, sovent fortificats, que poguèron participar a la colonizacion de regions luechencas(fr) Pierre Lévêque, Bêtes, dieux et hommes : l'imaginaire des premières religions, Messidor/Temps Actuels, 1985, p. 189..
Lo debanament de l'Edat dau Fèrre
Lei zònas d'aparicion de la metallurgia dau fèrre
thumb|Difusion de l'agricultura, de la metallurgia e de l'escritura de 8000 a 1000 avC.
Lo fèrre meteoritic èra trabalhat avans l'Edat dau Fèrre, probablament tre la fin dau millenari IV avC, mai son usatge èra esporadic e sovent limitat a la fabricacion d'objèctes ceremoniaus(fr) Jean-Pierre Mohen, Métallurgie préhistorique : introduction à la paléométallurgie, París, Masson, 1990, 270 p.. Segon lei conoissenças actualas, la premiera obtencion de fèrre per reduccion de mineraus de fèrre se debanèt en Anatolia durant lo millenari III avC. Leis Ititas son sovent citats coma leis inventors d'aquela metallurgia, mai aquò es pauc clar. De pòbles pus ancians de la region dei monts Taurus an probablament descubèrt de tecnicas de produccion de fèrre avans l'estructuracion dau reiaume itita vèrs 2000 avC(fr) Jean-Claude Margueron e Luc Pfirsch, Le Proche-Orient et l'Égypte antique, París, Hachette Supérieur, 2005.. En revènge, leis Ititas foguèron lo premier pòble capable de produrre de quantitats significativas d'objèctes de fèrre(fr) Jacques Freu e Michel Mazoyer, L'apogée du nouvel Empire hittite, París, L'Harmattan, 2008..
A partir dau territòri itita, la metallurgia dau fèrre se difusèt dins totei lei direccions, mai es malaisat de determinar se son aparicion dins leis autrei regions dau monde es lo resultat d'una difusion dei tecnicas ò d'una descubèrta independenta. La cronologia es puslèu en favor de la premiera ipotèsi. Per exemple, vèrs l'èst, la metallurgia dau fèrre apareguèt en Índia dins lo corrent dau millenari II avC, en China durant lo Periòde dei Primas e deis Autonas (771-481 avC) e, finalament, en Japon durant lo sègle II apC. Pasmens, una descubèrta independenta dins certanei regions indianas es possibla. Vèrs l'oèst, lo fèrre èra ben conegut en Grècia en 1050 avC e son mestritge se difusèt en Itàlia vèrs 900 avC, en Euròpa de l'Oèst vèrs 800 avC e en Irlanda vèrs 500 avC. En Africa, Egipte l'aviá adoptat tre lo millenari III avC. Es atestat en Cartage au sègle VIII avC e en Nubia vèrs la meteissa epòca. Lei mecanismes d'aparicion ò de difusion vèrs lo sud dau continent son mens ben comprés. De descubèrtas localas i son possiblas.
Orient Mejan