L’ecologia es la sciéncia qu'estúdia leis interaccions entre leis èssers vivents e lor environament. Apareguda dins lo corrent dau sègle XIX, es principalament centrada sus la nocion d'ecosistèma, un modèl que descriu l'ensemble dei relacions entre leis espècias d'un mitan donat e lor environament (climatic, fisic, quimic, autreis espècias, accion de l'uman...). Es donc una disciplina que despend fòrça de l'observacion e de la capacitat de tractar una quantitat importanta de donadas per modelizar lo foncionament de la natura.
Dempuei leis ans 1970, l'ecologia es tanben lo supòrt d'un movement politic centrat sus la sauvagàrdia de l'environament. Moguda per la degradacion de la natura per leis activitats umanas, l'ecologia politica es venguda influenta dins mai d'un país e es estada integrada au discors de la màger part dei movements politics modèrnes. De mai, sei pensaments principaus (lucha còntra lo rescaufament climatic...) son desenant de tematicas importantas de la politica e de l'economia internacionala.
Istòria
De l'Antiquitat a la Revolucion Scientifica
thumb|right|Classificacion dau vivent prepausat per Linné en 1735.
Leis originas de l'ecologia datan probablament de l'Antiquitat e dei trabalhs de filosòf grècs que depintèron d'espècias animalas e vegetalas en lei plaçant dins son mitan naturau. Leis autors pus famós d'aqueu movement son Aristòtel (384-322 avC) e Teofrast (371-288 avC) que son sovent considerats coma lei fondators de la biologiaEn particular, Aristòtel publiquèt tres obratges sus lo subjècte : Istòria deis animaus, Partidas deis animaus e Generacion deis animaus.. Aquelei trabalhs demorèron quasi inegalats fins au periòde dei Grandei Descubèrtas e de naturalistas coma Buffon (1707-1788) contunièron de considerar Aristòtel coma una referéncia fins au sègle XVIII.
Dins aquò, l'exploracion dau mond per leis Europèus permetèt de melhorar fòrtament lei conoissenças sus la natura, especialament a partir dau sègle XVIII. La multiplicacion dei descubèrtas e lo progrès generau dei sciéncias entraïnèron l'emergéncia de la nocion « d'economia de la natura » formulada per lo Suedés Carl von Linné (1707-1778) qu'inventèt la premiera classificacion dau vivent dins Systema Naturæ (1735). Puei, au començament dau sègle XIX, l'explorator prussian Alexander von Humboldt (1769-1859) descurbiguèt una quantitat considerabla d'espècias novèlas durant una expedicion en America dau Sud. Coma sei predecessors, se preocupèt de lei descriure mai, inovacion importanta, assaièt tanben d'explicar sa distribucion geografica a partir de donadas geologics ò climatics. Aquò marquèt la fondacion de l'ecologia modèrna(fr) Andrea Wulf (trad. per Florence Hertz), L'Invention de la nature : Les aventures d'Alexander von Humboldt, Les éditions Noir sur Blanc, 2007, p. 138..
La descubèrta de la nocion d'ecosistèma
thumb|right|Fotografia d'Arthur Tansley qu'inventèt lo tèrme « ecosistèma » en 1935.
Après lei trabalhs d'Humboldt, una rompedura importanta aguèt luòc au començament de la segonda mitat dau sègle XIX amb lei trabalhs de Charles Darwin (1809-1882) e d’Alfred Russel Wallace (1823-1913). D'efiech, permetèron lo passatge d'una concepcion fixa deis espècias a una vision novèla implicant d'espècias en evolucion e en relacion entre elei(en) Charles Darwin, On the Origin of Species, 1859.. En parallèl, de quimistas comencèron d'estudiar lo ròtle de certanei substàncias, especialament l'azòt, sus lo desvolopament de la vida. En 1877, lo zoologista Karl Möbius (1825-1908) definiguèt la biocenòsi coma l'ensemble deis espècias presentas dins un espaci biologic donat. Sèt ans pus tard, dins La fàcia de la Tèrra, Eduard Suess (1831-1914) generalizèt aquela nocion amb aquela de « biosfèra » qu'englòba la fauna, la flòra, lei mineraus ò lei cicles quimics(de) Eduard Suess, Das Antlitz der Erde, 1885-1909.. Ansin, a la fin dau sègle XIX, se multipliquèron leis estudis sus lei relacions entre diferenteis espècias (parasitisme...).
Lo tèrme « ecosistèma » foguèt definit durant lo sègle XX a partir dei trabalhs de plusors scientifics qu'estudièron lei relacions entre un ensemble d'organismes vivents e son environament. Lo premier foguèt probable lo Rus Vladimir Vernadsky (1863-1945) que desvolopèt mai la nocion de biosfèra en 1926 e qu'estudièt leis efiechs deis activitats umanas sus lo clima. En particular, mostrèt l'importància de la preséncia d'una biosfèra activa per lo mantenement de la vida dins un espaci donat. Lo mot apareguèt per lo premier còp en 1935 dins una publicacion dau Britanic Arthur Tansley (1871-1955). I illustrava l'importància dei transferiments de matèria entre un ensemble d'organismes e son environament(en) Arthur Tansley, The use and abuse of vegetational terms and concepts, Ecology, 1935, 16 (3) : 284–307.(en) A. J. Willis, The Ecosystem: An Evolving Concept Viewed Historically, Functional Ecology, 1997, 11 (2) : 268–271..
Aquelei trabalhs permetèron pauc a pauc de concebre la natura coma un sistèma basat sus de relacions entre diferenteis organismes e divèrsei paramètres environamentaus. Lo limonologista George Evelyn Hutchinson (1903-1991) aguèt un ròtle major dins aquela evolucion que combinèt lei trabalhs de Vernadsky e de Tansley. Aquò li permetèt d'estudiar, dins un lac, lei liames entre la disponibilitat de nutriments mineraus, la produccion d'alga e lo nombre d'animaus. Puei, lo modèl foguèt melhorat per d'estudiants de Hutchinson coma Raymond Lindeman (1915-1942), Eugene Odum (1913-2002) e Howard T. Odum (1924-2002) qu'introguèron pauc a pauc d'autrei paramètres fisics coma l'energia recebuda.
L'ecologia modèrna
thumb|right|Representacion dau trauc dins lo jaç d'ozòn situat au dessüs d'Antartida en 2006.
Durant la premiera mitat dau sègle XX, l'ecologia èra una sciéncia d'observacion e lei progrès tecnics se concentravan principalament sus lo perfeccionament dei metòdes de recensament e de seguiment deis espècias e deis individús. Pasmens, après l'aparicion de l'arma nucleara e deis efiechs visibles de la pollucion umana durant lei Trenta Gloriosas, l'ecologia comencèt de s'interessar au ròtle e a la plaça de l'òme sus la Tèrra. Ansin, amb l'agravament de la pollucion a la fin dau sègle XX, se desvolopèt una dimension politica de l'ecologia que se destina a l'estudi deis impactes umans en vista de definir scientificament lei mesuras necessàrias per sauvagardar la natura(fr) Stéphane Frioux e Vincent Lemire (dir.), Vingtième Siècle, Revue d'histoire, 113 : L'invention politique de l'environnement, 2012.. A partir de la fin deis ans 1980, favorizèt l'aparicion de movements politics que capitèron d'obtenir l'adopcion de legislacions e d'acòrdis permetent d'assegurar una melhora proteccion de l'environament coma lo Protocòl de Montreal (1987) ò lo Protocòl de Kyoto (1997).
Concèptes principaus
Generalitats
L'estudi de la biosfèra es un subjècte considerable que necessita de fragmentar l'objècte d'estudi en fraccions pus simples. L'unitat de basa d'aqueu trabalh es generalament l'ecosistèma que correspònd a un ensemble constituït d'èssers vivents en relacion amb lor environament qu'an desvolopat de relacions de dependéncias, de cambis d'energia, d'informacions e de matèria permetent lo mantenement e lo desvolopament de la vidaEs tanben possible d'utilizar l'ecotòna que correspond a la region de transicion entre dos ecosistèmas..
L'ecologia necessita de mesurar e d'analizar de paramètres nombrós que permèton de descriure lo mòde de vida d'una espècia (limits de son airau de reparticion, taus de reproduccion, aparicion de sosespècias...). Aquelei factors pòdon èsser intèrnes (concentracion, temps, sèxe deis individús...) ò extèrnes (temperatura, preséncia d'un element quimic particular, cambiament climatic...). Son generalament classats en tres grops diferents (climatics, edafics e biotics) mai d'autrei divisions existisson.
Lei factors climatics
Lei factors climatics estudiats per l'ecologia son sovent ben diferents dei paramètres normalizats descrichs per lei donadas dei climatològsUn exemple de la normalizacion dei mesuras meteorologicas es donat sus lo site de Météo France : Observer le temps - Paramètres observés, , consultat lo 19 de decembre de 2020.. D'efiech, destinadas a depintar lo clima a l'escala d'una region, d'un país ò d'un continent, aquelei donadas son insufisentas per modelizar lei condicions climaticas sus lo pendís d'una montanha ò dins una seuva situada dins una vau. Per faciar aqueu problema, l'ecologia a donc desvolopat la nocion de microclima que permet de representar lei condicions de vida a l'escala d'una estacion de mesura.
La temperatura e l'umiditat
thumb|right|Fotografia d'un desèrt, exemple d'ecosistèma onte la temperatura a un ròtle important. thumb|right|Fotografia d'aubres amb una forma de colona, element caracteristic dei regions onte lei tombadas de nèus son frequentas e importantas.
La temperatura e l'umiditat de l'aire e dei sòus son lei dos paramètres pus importants per descriure un microclima. D'efiech, la temperatura es sovent un paramètre important per determinar l'organizacion dau vivent dins certanei zònas. Per exemple, en Sahara, lo fennèc (Vulpes zerda) demòra escondut durant la jornada per limitar sei pèrdas d'aiga avans de sortir de nuech per caçar(es) S. Alulagnier, P. Haffner, A. Mitchell-Jones, F. Moutou e J. Zima, Guía de los Mamíferos de Europa, del norte de África y de Oriente Medio, Lynx Edicions, 2009, pp. 166-167.. Ansin, la temperatura es sovent mesurada a d'autors diferentas a l'entorn d'una estacion per establir un gradient dins l'aire e dins lo sòu.
Regardant l'umiditat, se la mesura dau taus d'umiditat de l'aire es relativament aisada, aquela dau sòu es una causa complèxa car es necessari de determinar la quantitat d'aiga disponibla per leis organismes. Per aquò, se fau estudiar lei flux e la reparticion de l'aiga dins un sòu. Se destria ansin l'aiga dei precipitacions que pòu emplir lei cavitats dau sòu mai que sa preséncia es provisòria, « l'aiga capillara absorbibla » contenguda dins de pòrs de 0,1 a 1 mm qu'es la fònt d'aiga principala per lei plantas, « l'aiga capillara non absorbibla » qu'es contenguda dins de pòrs permetent pas lo passatge dei racinas vegetalas e « l'aiga igroscopica » qu'es pauc disponibla per lei plantasL'aiga igroscopica es principalament liada a de mecanismes d'absorpcion de l'aiga contenguda dins l'aire. Es donc sovent evaporada avans son absorpcion per lo sòu.. Lei proporcions varian generalament segon lei caracteristicas dau sòu, principalament sa capacitat de retencion de l'aiga qu'es descricha per lo « potenciau capillar ».
Lei condicions idricas dei biotòps son fòrça variablas e an una influéncia majora sus leis espècias presentas. Son ansin definits leis organismes : aqüatics que vivon entierament dins l'aiga (pes, algas...). semiaqüatics que vivon en partida dins l'aiga (amfibís...). idrofils que vivon sus de sòus saturats d'aiga. mesofils qu'an un besonh moderat d'aiga (cerealas...). xerofils qu'an de besonhs limitats (cactus...). Dins lei regions frejas, se fau egalament nòtar l'existéncia dau cubèrt de nèu qu'a de foncions multiplas. En particular, permet de protegir la flòra durant la sason freja car demenís la temperatura au nivèu dau sòu. La nèu a tanben d'efiechs sus la morfologia dei plantas, especialament aquela deis aubres.
L'esclairatge
thumb|right|Fotografia d'un especimen de genciana deis Aups (Gentiana alpina), exemple d'adaptacion ai condicions d'esclairatge aupencas. thumb|right|Fotografia d'una medusa desconeguda dei plans abissaus.