Lo sindròm de l'immunodeficiéncia aquerida, abreujat SIDA, es una malautiá infecciosa contagiosa transmissibla per via sexuala ò sanguina que se caracteriza per l'afondrament dau sistèma immunitari de l'organisme. Descubèrta au comenaçement deis ans 1980, es causada per un virús a l'origina d'una pandemia que tòca totei lei continents. Lo SIDA es donc un problema sanitari mondiau amb mai de 75 milions de personas contaminadas entre 1981 e 2017 e mai de 35 milions de mòrts. D'efiech, a l'ora d'ara, existís ges de tractament ò de vaccin permetent de sonhar aquela patologia. Lei tractaments actuaus, dichs triterapias, son unicament capables de blocar l'evolucion de la malautiá. De mai, an d'efiechs segondaris fòrça importants que limitan la subrevida dau pacient a 35 ans après lo començament de la presa dei medicaments.
Istòria
L'origina dau virús de l'immunodeficiéncia umana
Lei dos virús de l'immunodeficiéncia umana (VIU) coneguts a l'ora d'ara son d'origina simiana e africana. D'efiech, es eissit d'un ensems de virús, dichs virús de l'immunodeficiéncia simiana (VIS), que causan de sindròmes similars au SIDA en lei primats dempuei au mens ansMichael Worobey & al, « Island Biogeography Reveals the Deep History of SIV », Science, vol. 329, n°5998,? 17 de setembre de 2010.. En revènge, lei condicions de l'evolucion dau VIS vèrs lo VIU son encara desconegudas.
L'ipotèsi que sembla s'impausar dempuei leis ans 2010 es dicha « ipotèsi dau caçaire de brossa ». Plaça l'aparicion dau virús dins lo Bacin de Congò a una data indeterminadaD'estimacions basadas sus d'estudis genetics menats sus de mòstras ancianas dau virús la fixèron entre 1898 e 1918. Michael Worobey, Marlea Gemmel, Dirk E. Teuwen, Tamara Haselkorn, Kevin Kunstman, Michael Bunce, Jean-Jacques Muyembe, Jean-Marie Kabongo et al., "Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960", Nature, 455, (7213): 661–4.. Dins lo corrent deis ans 1920, un individú seriá estat contaminat siá per lo VIU eu meteis siá per una forma mutanta dau VIS, probablament en causa d'una mordedura ò d'una contaminacion sanguina durant una decopa de carn de moninaD'estudis genetics semblan indicar una origina cameronesa.. Puei, aquel individú, ò una persona contaminada per eu, seriá arribat en Léopoldville (uei Kinshasa) ont auriá difusat la malautiá. Aprofichant lei vias navegablas de la region, le virús auriá alora agantat leis autrei vilas congolesas e infectat d'estrangiers de passatge entraïnant sa dispersion dins lo mond entier.
La descubèrta de l'epidemia
Lei premiers cas documentats de SIDA aguèron luòc durant leis ans 1950-1970. Foguèron descubèrts a posteriòri quand de còlas scientificas assaièron d'identificar lo pacient zèro de l'epidemia. Lo premier qu'es clarament averat data de 1959 e foguèt trobat dins una mòstra de sang prelevada en Léopoldville en 1959. Pasmens, l'identitat dau malaut demòra desconeguda. Puei, foguèron retrobats lei cas de Robert Rayford, adoslescent estatsunidenc mòrt en 1969, d'un grop d'enfants ugandés presentant un taus de contaminacion de 50% en 1972-1973, d'una familha norvegiana defuntada en 1976 e d'una cirurgiana danesa mòrta en 1977. Dins lei dos darriers cas, une preséncia dau marit e dau cirurgian dins de pòrts africans es atestada e sembla explicar l'origina de la contaminacion. Lo premier demòra pus misteriós car indica una preséncia dau virús ais Estats Units d'America tre leis ans 1960.
L'epidemia de SIDA comencèt a la fin deis ans 1970 ò au començament deis ans 1980. D'efiech, durant aqueu periòde, se multipliquèron lei cas de pacients victimas d'una malautiá inexplicada qu'èra caracterizada per una immunodefisiéncia grèva. La premiera alèrta oficiala foguèt emesa lo 5 de junh de 1981 per lo Centre per lo contraròtle e la prevencion dei malautiás d'Atlanta (CDC) après la descubèrta d'una aumentacion anormala dau nombre de cas de malautiá de Kaposi – una malautiá oportunista associada a l'estadi finau dau SIDA – au sen de plusors comunautats omosexualas deis Estats Units.
Inicialament, la malautiá foguèt considerada coma una infeccion tocant unicament leis omosexuaus. Dins aquò, tre l'estiu de 1982, i aviá pron de cas au sen de la populacion eterosexuala per cambiar aquela idèa. L'apelacion SIDA remplacèt alora definitivament lei premiers noms donats a la malautiá (pneumonia omosexuala, deficiéncia immunitària omosexuala... etc.). Aquela origina demorèt pasmens dins la consciéncia collectiva e, sota l'influéncia dei mitans e dei societats ostils a l'omosexualitat, donèt un aspèct vergonhós a la malautiá. Rapidament, entraïnèt l'aparicion de discriminacions a respèct dei malauts (agravadas per la mortalitat dau sindròme) e alentiguèt la reaccion en certanei país.
La descubèrta dau virús
La descubèrta dei virús a l'origina dau SIDA se debanèt entre 1983 e 1986. D'efiech, en causa de la menaça representada per l'epidemia en cors, d'esfòrç importants foguèron engatjats per assaiar de comprendre lo foncionament de la malautiá. Sei mòdes de transmission (rapòrt sexuau, transmission sanguina, transmission durant la grossesa) foguèron trobats gràcias a l'estudi dei quatre categorias subrerepresentadas en lei pacients dau periòde (leis omosexuaus, lei toxicomans, lei emofils e leis imigrants haiciansEn 1982, lo CDC aviá identificat 34 cas d'Haicians tocats per la malautiá. Segon la teoria dau « caçaire de brossa », lo virús foguèt introduch dins aqueu país per un obrier haician que trabalhava en Còngo (i aviá trabalhaires haicians en Congò en 1962).).
L'identificacion deis agents infecciós foguèt pus malaisada. Avancèt d'un biais decisiu en 1983 amb la descubèrta d'un virús desconegut, dich LAV, en un pacient victima dau SIDA per una còla de l'Institut Pasteur dirigida per lo professor Luc MontagnierPer aquela descubèrta, recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina 2008.. Pasmens, aqueu resultat contentèt pas una partida de la comunautat scientifica que sospichava puslèu lo virús HTLV, identificat en 1977 en Japon. Per complicar mai la situacion, en 1984, doas còlas estatsunidencas observèron a son torn de virús desconeguts, nomats HTLV-III e ARV, dins de pacients tocats per la malautiá.
Foguèt necessari d'esperar 1985 per establir que lei tres grops avián fach la meteissa descubèrta. Puei, en mai de 1986, lo LAV foguèt tornat dire virús de l'immunodeficiéncia umana ò VIU. Dins aquò, aqueu tèrme foguèt tornat modificar en julhet de 1986, amb la descubèrta d'un segond virús (mens virulent) present en Africa Orientala, per venir lo VIU-1. De son caire, lo segond virús venguèt lo VIU-2.
La pandemia
thumb|right|Esperança de vida corregida de l'incapacitat per lo SIDA en 2004, dos ans après l'oficializacion de la pandemia per l'OMS.
La difusion dau VIU-1 dins lo mond foguèt relativament rapida. Ja present au moment de sa descubèrta en Africa, en America e en Euròpa Occidentala, arribèt sus leis autrei continents dins lo corrent deis ans 1990. La propagacion de la malautiá durant aqueu periòde es malaisada de seguir. Trobèt un terren fòrça favorable en Africa onte eviá ja existir de fogaus epidemics locausD'efiech, de mesuras realizadas a posteriòri descurbiguèron una prevaléncia d'aperaquí 50% dins de mòstras prelevats en 1972-1973 sus un grop d'enfants ugandés. e onte leis autoritats e lei populacions èran pas ò mau informadas sus la malautiá. La situacion venguèt ansin lèu catastrofica amb 5,7 milions de cas en 1990, 13,6 milions en 1995 e 20,8 milions en 2000.
Dins lo rèsta dau mond, lo virús s'implantèt d'un biais duradís dins la region cariba e en Tailàndia, probablament gràcias au torisme sexuau. L'Asia dau Sud-Èst veguèt lo nombre de malauts passar de en 1990 a 3,5 milions en 2000. Leis autrei país foguèron mens tocats mai l'abséncia de tractaments eficaç e la difusion de la malautiá dins totei lei jaç de la societat suscitèron un vam de panica. Lo 27 d'octòbre de 1987, l'ONU adoptèt ansin una resolucion demandant a totei leis Estats de cooperar per luchar còntra la malautiá. Divèrsei programas de lucha ò de prevencion foguèron creats per d'associacions, de país ò d'organizacions internacionalas. En despiech de l'oposicion de certanei mitans conservators (especialament còntra l'usatge dau preservatiu), aquò permetèt de restancar la malautiá dins lei país desvolopats onte lo nombre de cas novèus comencèt de s'estabilizar tre leis ans 1990.
Lei premiers progrès dins la lucha mondiala còntra lo SIDA apareguèron vèrs 2002-2003 gràcias a de politicas de prevencion pus eficaça e, a partir dau decenni 2010, un accès pus aisat ais antiretrovirausTre l'aparicion dei premiers medicaments còntra lo VIU, la question dau còst venguèt centrala dins la lucha còntra lo SIDA. En particular, aparéis regularament la question dei beneficis realizats per lei laboratòris productors. Per exemple, en 1989, la companhiá Burroughs-Wellcome aumentèt lo pretz de l'AZT qu'èra d'aqueu temps l'unica substància capabla d'alentir la malautiá. Aquò facilitèt la formacion dau movement de defensa dei malauts Act Up qu'organizèt plusors operacions d'ocupacion de Wall Street per protestar. Aquò entraïnèt una reaccion dei parlamentaris estatsunidencs e lo pretz de l'AZT foguèt finalament demenit.. Ansin, lei progrès de la malautiá alentiguèron en Africa amb una estabilizacion dau nombre de malauts : 23,3 milions en 2005, 24,5 milions en 2010 e 25,7 milions en 2017. La situacion es similara en Asia dau Sud-Èst onte lo nombre de seropositius a leugierament demenit de 3,9 milions durant leis ans 1990 a 3,5 milions en 2017. En revènge, i a d'inquietuds sus un desvolopament de l'epidemia en Russia.
La lucha còntra la malautiá
En 1984, leis autoritats sanitàrias mondialas estimavan que lo desvolopament d'un vaccin còntra lo SIDA seriá rapide. Pasmens, l'apròcha vaccinala classica, qu'assaia d'atacar una proteïna ben identificada de l'envolopa virala, mau capitèt en causa de la variabilitat genetica fòrça importanta dau virús.
La conoissença dau virús
Tre sa descubèrta, lo VIU foguèt identificat coma un retrovirús e son genòma foguèt sequenciat en 1985. Puei, la màger part deis etapas de son cicle de replicacion foguèron rapidament identificadas avans la fin deis ans 1980En 2019, demorava pasmens de procès de comprendre regardant l'intrada de l'ADN virau a l'interior dau nuclèu cellular.. En particular, foguèron descubèrtas lei proteïnas gp41 e gp120, situadas sus l'envolopa exteriora dau virús, que son uei l'objècte de recèrcas importantas. D'efiech, l'identificacion d'una partida constanta permetriá probable lo desvolopament d'una substància capabla d'atacar aqueu site per blocar l'intrada dau virús dins lei cellulas immunitàrias.
Lo desvolopament dei triterapias
En l'abséncia de tractaments definitius, lei scientifics an desvolopat una estrategia destinada a trebolar lo foncionament deis enzims necessàrias au cicle de replicacion dau virús. Comencèt en 1987 amb l'adopcion de la zidovudina (AZT), qu'èra coneguda dempuei 1964, qu'es un medicament permetent de trebolar la transcripcion de l'ARN virau. Puei, lei descubèrtas se multipliquèron e, dins lo corrent deis ans 1990, apareguèron lei triterapias.
Basa dei tractaments modèrnes, lei triterapias anti-VIU mesclan tres medicaments amb de proprietats diferentas. Lei pus importants son leis inibitors nucleosidics de la transcriptasa invèrsa coma l'AZT. L'abacavir (1988), la lamivudina (1995), lo tenofovir (1996) e l'emtricitabina (egalament en 1996) ne'n son leis elements pus utilizats. Pasmens, se fau tanben citar : leis inibitors non nucleosidics de la proteasa descubèrts en 1989 amb lo ritonavir. leis inibitors non nucleosidics de la transcriptasa invèrsa apareguts en 1996 amb la nevirapina e completats en 2008 amb la rilpivirina. leis inibitors de l'integrasa que fòrman uei un grop relativament nombrós amb lo raltegravir (2008), l'elvitegravir (2012) e lo dolutegravir (2013).