thumb|right|250px|Estèla de Dàvid e menorah d'un escut venent d'una sinagòga alemanda.
Lo judaïsme (en ebrèu: יַהֲדוּת, Yahăḏūṯ) es una religion monoteïsta apareguda en Orient Mejan durant l'Antiquitat. Principalament basada sus la Torah e sus lo culte de Yahve, compòrta d'elements religiós, de còdis de conducha, una legislacion, de rites e de costumas pas especificament religiosas. Segon sei tèxtes sacrats, es fondat sus l'aliança entre Yahve e lo pòble ebrieu. Lei traças arqueologicas e istoricas indican puslèu una origina cananèa amb un pòble locau qu'auriá pauc a pauc evolucionat dau politeïsme vèrs lo monoteïsme entre lei sègles IX e IV avC.
Durant l'Antiquitat, lo culte de Yahve èra assegurat per lei cohanim, una casta de prèires, e centrat sus lo Temple de Jerusalèm. Pasmens, l'edifici foguèt destruch en 70 apC per lei Romans e jamai restaurat. En plaça, leis Ebrieus foguèron obligats de se dispersar. Aquò entraïnèt la formacion d'un ensemble de comunautats judievas, dich diaspòra, que demorèron mai ò mens unidas gràcias a son eiretatge culturau e religiós. Sovent persecutadas per lei crestians, se concentrèron pauc a pauc en America dau Nòrd, en Euròpa e dins lo mond musulman. Pasmens, après lo genocidi nazi dei comunautats d'Euròpa Orientala, mai d'un judieu sostenguèt lo projècte sionista de tornar crear un estat judieu en Palestina. Dich Israèl, aquel estat foguèt creat en 1948 entraïnant un conflicte totjorn en cors amb leis estats arabs vesins. Pasmens, es uei poblat per mai de 6 milions de judieus sus un nombre totau estimat entre 14 e 18 milions.
Durant son istòria, lo judaïsme evolucionèt mai d'un còp. Es ansin a l'origina d'una pensada teologica, filosofica e scientifica fòrça desvolopada. En particular, influencièt leis autrei religions abraamicas (cristianisme, islam, bahá'i...) que se presentan coma lei successoras reveladas per Yahve a divèrsei profètas dau judaïsme.
Istòria
Leis originas dau judaïsme
Lo panteon d'Ugarit
thumb|right|Estatua d'Enki/Ea datant dau millenari II avC.
Segon l'estat dei conoissenças au començament dau sègle XXI, la formacion dau judaïsme es lo resultat d'un procès fòrça lòng iniciat amb l'aparicion d'Enki, dieu dei fònts, deis arts e dei tecnicas, de la saviesa, de la magia e deis exorcismes, en Mesopotamia. Adoptada per leis Akkadians durant la segonda mitat dau milleni III avC, aquela divinitat veguèt son nom transformat en Ea. Dieu important, èra l'objècte de mites divèrs implicant d'episòdis fòrça similars ai Jardins d'Edèn, au Diluvi e au sèrp susvelhant Èva. De mai, se difusèt dins lei regions vesinas per inspirar d'autrei divinitats majoras.
En particular, es probablament a l'origina dau dieu El, cap dau panteon de l'importanta vila marchanda d'Ugarit. Ben coneguda deis arqueològs gràcias a sei vestigis ben conservats, aquela ciutat èra situada lòng dau litorau sirian a la crosiera entre plusors empèris poderós (Egipte, Ititas...). Foguèt donc l'enjòc de conflictes multiples fins a sa destruccion per lei Pòbles de la Mar vèrs 1180 avC. A respècte dau politeïsme mesopotamian, la religion d'Ugarit presenta ja un certan nivèu de simplificacion amb un rèi dei dieus e sa frema, 60 enfants divins, un majordòme e divèrsei servitors.
Entre leis enfants dei dieus, dos aguèron un ròtle pus important en causa de conflictes recurrents entre elei. Lo premier èra dich Baal, dieu dau tròn, e lo segond Yaw, dieu dei rius e dei mars. Mencionat per lo tèrme « YW » dins lei textes d'Ugarit, aqueu darrier pòrta un nom qu'evolucionèt per venir « Yahve ». En parallèl, aqueu dieu recuperèt d'atributs suplementaris coma lo tròn e la poissança militara.
L'adopcion de Yahve per leis Ebrieus
La destruccion d'Ugarit entraïnèt una fragmentacion de l'espaci sirian e palestinian amb la fondacion de reiaumes locaus per divèrsei pòbles. Per se protegir, una partida adoptèt un dieu principau que foguèt dotat de poders importants. Yahve venguèt ansin aqueu deis Ebrieus. De còps citat coma membre d'una assemblada divina, èra pas encara un dieu unic car aviá au mens una parèdra dicha Ashera. De mai, leis Ebrieus ancians reconoissián l'existéncia dei divinitats veneradas per leis autrei pòbles. Pasmens, Yahve èra descrich coma « gelós » e auriá enebit ais Ebrieus de servir d'autrei dieus.
Aquela situacion perdurèt fins au sègle IX ò au sègle VIII avC amb de variacions geograficas. Lo politeïsme sembla pus resistent dins lei zònas perifericas coma Egipte ont Asherah gardèt lòngtemps una plaça importanta. En revènge, èra probablament pus feble en Canaan car solament doas inscripcions mencionant Asherah i son estadas identicadas.
L'adopcion dau monoteïsme
Leis etapas decisivas vèrs l'adopcion dau monoteïsme per leis Ebrieus semblan de començar au sègle VIII avC e durar fins au retorn deis exiliats de Babilònia. Premier, leis entitats El e Yahve foguèron fusionats. Yahve venguèt donc lo rèi dei dieus e son culte foguèt pauc a pauc renfòrçat. En particular, en 722 avC, lo rèi Josias enebiguèt de venerar d'autrei divinitats a Jerusalèm. Aquela decision instaurèt pas lo monoteïsme mai limitèt lo nombre de dieus dau panteon ebrieu. Pauc a pauc, aquelei divinitats venguèron leis enfants de Yahve. Puei, perdiguèron lor identitat e foguèron pus simplament considerats coma d'aspèctes diferents de Yahve.
Aqueu procès permetèt ansin la mesa en plaça d'una monolatria fòrça avançada. D'efiech, se lo culte de Yahve aguèt de rites variables segon lei regions en foncion dei divinitats absorbidas, venguèt lo dieu unic venerat per totei leis Ebrieus. Pasmens, aquò suprimiguèt pas la reconoissença de l'existéncia dei dieus d'autrei pòbles.
Lo concèpte de monoteïsme estricte es pus tardiu e sembla eissit de la deportacion d'una partida deis Ebrieus a Babilònia après la conquista de Jerusalèm per Nabucodonosòr II en 587 avC. Foguèt probablament inspirat per lo contacte amb lo zoroastrisme, una religion monoteïsta. De mai, leis Ebrieus aguèron tanben a l'ensemble dei legendas que venguèron una fònt d'inspiration majora per la redaccion de la Bíblia. Après lor liberacion consecutiva a la presa de Babilònia per Cir lo Grand, aquel ensemble teologic e mitologic foguèt importat en Palestina per leis Ebrieus que s'entornèron dins la région. Sa difusion sembla tornarmai lònga mai son integracion dins leis escrichs biblics o renforcèt pauc a pauc permetent d'unificar lei rites e lo clergat.
Lo començament de la redaccion de la Bíblia
La redaccion de la partida judieva de la Bíblia comencèt au sègle VIII avC e durèt fins au sègle I avC. Aquel ensemble es format de la Torah (estabilizada durant lo sègle V avC), dei Nevi'im (sègle IV avC) e dei Ketuvim (sègle I avC). Reünissent de textes d'originas divèrsas, aguèt un ròtle major dins l'adopcion de practicas religiosas pus omogenèas per leis Ebrieus gràcias a la definicion d'una cosmologia, d'una teologia e de lèis comunas.
En particular, la Torah définis lei basas mitologicas dau judaïsme. Segon aqueu tèxte, Yahve es un dieu omniscient e omnipotent que creèt lo mond, lei plantas e leis animaus. Es tanben a l'origina dau premier òme, Adam, que foguèt creat a son imatge, dotat d'una arma e plaçat dins un jardin dei delicis amb la premiera femna, Èva. Devián regir l'endrech segon lei precèptes divins. Pasmens, desobeïguèron e ne'n foguèron expulsats. Corromputs, sei descendents oblidèron l'existéncia de Yahve que decidèt de destrurre lo mond en esparnhant unicament la familha de Noè (Delugi).
Lei descendents de Noè demorèron alunchats dei precèptes de Yahve. Aqueu darrier decidèt donc d'intrar en contacte amb Abraam, un pastre de la ciutat mesopotamiana d'Ur. Respectant lei comandaments divins, foguèt menat en Canaan onte sei descendents formeron lo pòble ebrieu. Tornarmai corromputs, foguèron reduchs en esclavatge per Egipte. Après quauquei sègles, Yahve intervenguèt dirèctament per liberar leis Ebrieus. Ordonèt alora a Moïses de lei guidar vèrs Canaan. En camin, li revelèt la lèi divina de seguir. Fòrça lòng, lo viatge s'acabèt per la conquista d'un territòri en Canaan. Lo rèi David i prenguèt lo contraròtle de Jerusalèm e i bastiguèt un temple dedicat a Yahve. A partir d'aquel eveniment, la mitologia judieva comença de coïncidir mai amb lei tèxtes istorics.
Dei reiaumes ebrieus a la formacion de la diaspòra
Dei reiaumes de Juda e d'Israèl au periòde roman
Situats entre Egipte e Mesopotamia, lei reiaumes ebrieus fondats au començament dau millenari I avC venguèron, coma leis autreis estats de la region, l'enjòc de luchas entre lei poissanças majoras dau periòde. De mai, foguèron victimas de conflictes dinastics e religiós que minèron lo poder de sei rèis. Lo pus instable, lo reiaume d'Israèl, foguèt ansin destruch tre 722 avC per leis Assirians. Lo segond, lo reiaume de Juda, capitèt brèvament de venir una poissança regionala avans de declinar e d'èsser annexat per Babilònia en 587 avC. A l'eissida d'aquela desfacha, lo premier temple de Yahve foguèt pilhat e destruch e una partida de la populacion foguèt deportada en Mesopotamia.
Fòrça important per la formacion dau judaïsme, aquel episòdi durèt fins a l'annexion de Babilònia per la Pèrsia Aquemenida en 539 avC. Un segond temple foguèt construch e acabat en 417 avC sota la direccion dau governador Zorobabel. Durant aqueu periòde, leis Ebrieus aprofichèron una autonòmia importanta avans de passar sota dominacion grèga après lei conquistas d'Alexandre lo Grand (336-323 avC). A partir de 150 avC, lo declin dei reiaumes ellenics favorizèt l'emergéncia de dinastias localas coma leis Asmonèus en Judèa. Après plusors revòutas, capitèron de venir independents en 129 avC.
Basat sus una aliança amb lo clergat dau Temple, lo poder deis Asmonèus foguèt pron poderós per unificar per fòrça lei diferents corrents judieus dau periòde. Pasmens, lo reiaume asmonèu èra tanben un estat ellenic amb un sobeiran que portava lo títol de basileus, una moneda e una administracion d'origina grèga e una armada principalament formada de mercenaris. Aquò entraïnèt de conflictes intèrnes grèus entre partisans de l'ellenisme e tenents d'una observacion pus estricta dei tradicions que permetèron ai Romans de plaçar Jerusalèm sota sa proteccion en 63 avC. Puei, una invasion parta il permetèt de l'annexar dirèctament en 37 avC.
L'aparicion dau cristianisme
Lo periòde dau segond temple foguèt caracterizat per una efervescéncia teologica e intellectuala. Se lei movements pus eretics foguèron generalament reprimits, lo rèsta menèt a la formacion de corrents judieus diferents e de còps opausats sus d'aspèctes importants coma la libertat d'interpretar lei tèxtes biblics ò l'apartenància a la comunautat judieva : lei farisians qu'èran de conservators, observant totei lei règlas eissidas de la Bíblia e dei tradicions. lei sadduceans qu'èran pus liberaus, observant unicament la lèi divina revelada a Moïses. Fasián sovent partida dau clergat superior e èran favorables a l'interpretacion dei tèxtes. leis essenians èran en favor d'una interpretacion mistica de la Bíblia. Practicant l'ascèsi, esperavan l'arribada dau messia, l'ultim profèta cargat de revelar lei darriers precèptes de Yahve ais òmes. lo darrier corrent important a pas de nom conegut. Au nivèu religiós, èra pròche deis idèas farisianas mai s'interessava subretot a la liberacion e au mantenement de l'independéncia dau pòble judieu. Aqueu contèxte favorisèt l'aparicion de sèctas messianicas, apocalipticas ò, pus simplament, armadas. Entre lei pus famosas, se pòdon citar lo movement militar dei zelòtas e la sècta religiosa fondada per Jèsus de Nazaret.