La Reforma, tanben dicha Reforma Protestanta, es un esquisma au sen de la religion crestiana que comencèt vèrs la fin deis ans 1510 e que s'espandiguèt rapidament dins lo rèsta d'Euròpa, especialament dins lo nòrd dau continent. Foguèt entraïnat per l'angoissa de la populacion quant au sauvament de son arma, per lei turpiduds e lo declin d'un clergat prefondament afeblit per lei crisis dei sègles XIV e XV e per lo desvolopament de plusors movements de demandant de reformas de la Glèisa. En reaccion, suscitèt un redreiçament de la papautat e una reforma prefonda dau catolicisme, coneguts sota lo nom de Còntra-Reforma, que s'opausèt a l'expansion dau protestantisme. Aquò menèt a l'establiment d'un equilibri religiós novèu, e fòrça precari, en Euròpa que foguèt a l'origina de mai d'una guèrra de religion ai sègles XVI e XVII.
Causas
La crisi de la Glèisa Romana
La Reforma es apareguda coma una respònsa a la crisi prefonda de la Glèisa e de sa comunautat de fidèus pendent lei sègles XIV-XV. Fòrça prefonda, aquela crisi regardava lei mors dau clergat, l'afebliment de l'autoritat papala e leis angoissas novèlas de la populacion en fàcia de la paur de l'Infèrn eternau après la mòrt. D'efiech, la dimension dau sauvament de l'arma dei fidèus aviá pres un aspèct novèu après leis eveniments tragics dei sègles XIV e XV (guèrras, epidemias...). Aquò entraïnèt l'aparicion de proposicions variadas per reformar la Glèisa e aqueu subjècte foguèt lo tèma de plusors concilis. Pasmens, mostrèron subretot lo blocatge deis institucions catolicas e ges de decision sufisenta i foguèron adoptadas. Ansin, a partir de la mitat dau sègle XV, lei teologians partisans d'una reforma de la Glèisa se radicalizèron, formant un mitan favorable per l'emergéncia de dògmas novèus e opausats ais institucions romanas.
Lei factors de crisis
Leis angoissas novèlas de la populacion
thumb|right|Detalh de la dança macabra de la glèisa de La Ferté-Loupière.
Lei sègles XIV e XV foguèron caracterizats per lo debanament de crisis grèvas coma d'epidemias majoras (pèsta...) ò de guèrras lòngas e acarnadas coma la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Lo nombre de mòrts e lei destruccions i foguèron fòrça importants amb, per exemple, la disparicion d'un tèrç de la populacion europèa durant lei cinc annadas de l'epidemia de pèsta de 1347-1352. Aquò marquèt prefondament leis esperits dei subrevivents e entraïnèt l'aparicion d'angoissas fòrça importantas pertocant lo sauvament de l'arma eternala dei fidèus. Lei tematicas artisticas de l'epòca mòstran aquela evolucion amb la multiplicacion dei representacions de danças macabras ò de libres millenaristas.
Òr, la Glèisa de Roma mau capitèt de respòndre a aquelei questions. Aqueu vuege se manifestèt amb l'importància totjorn grandissenta de paur de l'Infèrn e de la punicion après la mòrt e la multiplicacion de cultes d'inspiracion populara (culte de Maria, cultes dei sants, tradicions paganas mai ò mens cristianizadas...). Non reconeguts per la Bíblia, devián permetre ai fidèus de ganhar son intrada au Paradís ò, au mens, de permetre un passatge per lo PurgatòriLo Purgatòri, que son existéncia es unicament es admesa per lei catolics, es un luòc de purificacion deis armas deis individús qu'an pas fach una peniténcia sufisenta avans son trespàs. Foguèt un subjècte de desacòrdis majors entre catolics e protestants car es pas dirèctament presents dins lei tèxtes biblics. Ansin, lei protestants o condamnan coma invencion umana.. La corrupcion quasi generalizada dau clergat dau periòde agravèt aquel afebliment dau dògma, çò que favorizèt l'emergéncia d'una generacion novèla d'intellectuaus nascuts pendent lo desvolopament de l'Umanisme que comencèron de tornar estudiar lei tèxtes sacrats per i trobar de solucions novèlas.
Lei premierei prepausions apareguèron tre lo sègle XV amb la publicacion de trabalhs religiós suggerissent de reformar l'organizacion intèrna de la Glèisa. D'autrei formulèron de visions novèlas dau cristianisme que, de còps, se turtèron a la vision deis autoritats ecclesiasticas en plaça. Certanei foguèron condamnadas coma d'eresias e durament reprimidas (Jan Hus, John Wyclif...) mai la Glèisa foguèt pas capabla d'arrestar aqueu movement de reflexion. De mai, certanei sobeirans èran tanben partisans d'una reforma per demenir fòrtament lo poder dau papa. Dins lo corrent dau sègle XV, l'expression de l'idèa d'una reforma mai ò mens prefonda dau catolicisme venguèt donc relativament frequenta. Publicadas au sègle seguent, leis òbras de Luther e de Calvin èran donc la perseguida d'un movement ancian que s'adreiçava a un public ja ben existent e favorable.
La corrupcion dau clergat e l'afebliment de la papautat
thumb|right|Batalha de Lipany durant la darriera crosada hussita. thumb|right|Retrach d'Alexandre VI Borgia, simbòl de la corrupcion de la Glèisa dei sègles XIV e XV.
Una causa importanta de la Reforma foguèt la corrupcion generalizada dau clergat catolic cargat d'enquadrar la populacion. Fenomèn recurrent dins l'istòria de la Glèisa, agantèt pasmens de nivèus considerables a partir de la segonda mitat dau sègle XIV quand la màger part de sei membres foguèron tuats per l'epidemia de Pèsta Negra. D'efiech, la Glèisa aguèt de dificultats per trobar e formar de remplaçants competents e lo nivèu generau dau clergat demeniguèt fòrtament.
La situacion pus grèva èra aquela dau bas clergat qu'èra plus capable de mantenir lo dògma dins mai d'una region d'Euròpa. En particular, un nombre fòrça important de prèires vivián en concubinatge e, dins certanei vilatges, la carga de prèire èra venguda ereditària. Lo nivèu de formacion d'aqueu clergat èra fòrça feble, çò que favorizèt mai l'aparicion e la difusion de supersticions paganas ancianas eissidas dei crèires dei pòbles germanics « barbars »Per exemple, dins lo nòrd d'Alemanha, la populacion aviá prés la costuma de tocar cada aubre au retorn d'una ceremònia de funeralhas per empachar l'arma dau defunt de tornar au vilatge entre lei vivents.. Dins aquò, l'exemple donat per lo clergat superior, onte la corrupcion èra quasi endemica dempuei l'afondrament de l'Empèri RomanPer exemple, la corrupcion deis evesques èra ja un dei factors que permetèt l'implantacion e lo desvolopament dau catarisme en Occitània au sègle XII., èra encara pus edificant per lei teologians pus estacats ai tèxtes sants. D'efiech, dins lo corrent dau sègle XV, la papautat abandonèt son ròtle de cap morau e espirituau de la Crestianitat per s'interessar ais afaires politics e militars d'Itàlia. Plusors sobeirans pontifes successius menèron ansin de guèrras de conquista per agrandir leis Estats PontificausLa vida privada dei papas donèt tanben d'autreis exemples de corrupcion per lei teologians pus critics. Per exemple, plusors sobeirans pontifes dei sègles XIV e XV organizèron de menas de harèm e èran paire de plusors enfants.. Dins lei cas pus extrèms, coma aqueu d'Alexandre VI Borgia (1492-1503), utilizèron lei mejans de la Glèisa per assaiar de constituïr de principats au profiech de sa familha. Per finançar aquela politica, la papautat desvolopèt lo comèrci deis indulgéncias que permetiá ai fidèus pus rics de crompar una indulgéncia, es a dire una remission parciala ò totala de sei pecats afin de facilitar son accès au Paradís.
Aquela corrupcion de l'autoritat pontificala entraïnèt son afebliment a partir dei sègles XIV e XV. Aquò comencèt amb l'utilizacion dei prerogativas religiosa dau papa per afeblir d'adversaris temporaus coma lo sobeiran dau Reiaume de Nàpols, excomunicat en 1489 per Innocenci VIII (1484-1492). Lei poders papaus perdiguèron donc pauc a pauc sei dimensions moralas e universalas. De mai, la Glèisa deviá faciar l'emergéncia de reiaumes poderós, especialament França, qu'aprofichèron la situacion per prendre lo contraròtle dei clergats nacionaus per o sometre a seis interès. Progressiu, aqueu procès explica l'impossibilitat per la papautat d'arrestar lo desvolopament deis eresias qu'apareguèron au sègle XV en Euròpa Centrala. En particular, aquela de Jan Hus s'acabèt après un conflicte lòng e acarnat (Crosadas Ussitas de 1420 a 1433) que permetèt ai Chècs de gardar de practicas religiosas diferentas dau catolicisme mostrant que, d'ara endavant, lo poder papau podiá èstre escomés victoriosament.
Lei dificultats d'una reforma intèrna de la Glèisa
Durant lei sègles XIV e XV, una partida dau clergat e dei teologians europèus èra ben conscienta de la necessitat de reformar la Glèisa per resòuvre sa crisi intèrna. Dins aquò, e mai se quauqueis etapas foguèron realizadas avans la Reforma, l'afebliment e la corrupcion de la papautat empediguèron d'evolucions importantas avans lo concili de Trent. Ansin, au sègle XV, lo concili de Constança (1414-1418) permetèt de reglar la question dau Grand EsquismaAquò èra un succès important car, entre 1378 e 1418, i aviá dos papas en Euròpa. Lo premier èra installat en Avinhon e èra sostengut per França, Espanha, Escòcia e Nàpols. Lo segond èra installat en Roma e èra reconegut per Anglatèrra, Polonha e Ongria. e desvolopèt l'idèa de sometre lo papa ai decisions dei concilis generausAquò èra una critica importanta dau dògma de l'infalhibilitat pontificala. Illustra l'afebliment dau papa dins lei relacions entre leis evesques e eu.. Pasmens, aquò se turtèt a l'oposicion papala e lo concili seguent foguèt blocat per de debats sensa resultat.
Au començament dau sègle XVI, leis institucions de la Glèisa èran donc blocadas e incapablas de s'opausar ais ambicions dei princes pus poderós. Tre leis ans 1510, aquela paralisi favorizèt l'emergéncia de visions radicalas e alternativas au catolicisme e empediguèt sa repression.
Lei Reformas protestantas
Plusors reformas protestantas se succediguèron dins lo corrent dau sègle XVI. La premiera foguèt aquela de Luther e donèt naissença au luterianisme. Atacant lei dògmas fondamentaus dau catolicisme, entraïnèt rapidament una rompedura que foguèt rapidament alargada per de pensaires pus radicaus coma Zwingli e Calvin.
La Reforma luteriana
thumb|right|Retrach de Martin Luther en 1529.
La crisi luteriana
La crisi luteriana foguèt la consequéncia dei trabalhs acomençats pendent leis ans 1510 per Martin Luther. Marquèt lo començament oficiau de la Reforma. Son autor èra un teologian alemand intrat dins l'òrdre deis Augustins en 1505. I aquistèt rapidament una reputacion solida per seis estudis biblics. En 1513, venguèt professor de l'Universitat de Wittenberg. Protegit per l'elector de Frederic III de Saxònia (1483-1525), critiquèt la politica papala de la venda d'indulgéncias.
La rompedura entre Luther e la Glèisa Catolica foguèt progressiva. Comencèt amb la publicacion, lo 31 d'octòbre de 1517, dei 95 tèsis de Luther per una reforma de la Glèisa. Conoguèron un succès fòrça important en Alemanha e seis òbras seguentas i obtenguèron tanben un ressòn favorable. Après una temptativa mancada de conciliacion, lo papa Leon X (1513-1521) prononcièt son excomunicacion en 1521. Dins aquò, leis autoritats pontificalas mau capitèron pas l'arrestar car poguèt se refugiar en Saxònia amb sei partisans.
L'expansion dau luteranisme en Alemanha e dins lei país vesins
thumb|right|Gravadura representant l'Anticrist segon un artista protestant : lo papa que vend d'indulgéncias.
Leis idèas de Luther trobèron una situacion sociala e religiosa fòrça favorabla dins l'Alemanha dau començament dau sègle XVI. En particular, lo clergat catolic i èra fòrça descreditat e lo protestantisme se difusèt aisament au sen de la populacion. De mai, leis autoritats localas aprofichèron la religion novèla per sasir lei bens dei glèisas localas e plaçar lo poder espirituau sota son contraròtle. Ansin, en 1546, a la mòrt de son fondator, lo luterianisme èra ben implantat dins lo nòrd d'Alemanha, en Danemarc, en Suècia e dins lo rèsta d'Escandinàvia.
Son dògma èra estat definit a l'entorn de cinc aisses principaus :