thumb|Tèsta de Platon. (348/347 a.C.). Munic, Colleccion Boehringer.
PlatonEn grèc ancian Πλάτων / Plátôn. (427 avC, Atenas - 348 avC, Atenas) es un filosòf grèc de l'Antiquitat. Originari de la noblesa atenenca, venguèt discípol de Socrates e faguèt partida de son entorn fins a sa condamnacion a mòrt. Puei, après un periòde de viatges en Mediterranèa, fondèt l'Acadèmia, la premiera escòla vertadiera dedicada a l'ensenhament de la filosofia. Platon venguèt alora una personalitat intellectuala majora dau mond grèc e foguèt invitat mai d'un còp a la cort dei tirans de Siracusa. Asssaièt sensa succès d'i aplicar lei principis de sa pensada avans de s'entornar definitivament a Atenas.
Amb Socrates e Aristòtel, Platon es un dei tres filosòfs pus importants de la Grècia Antica. Son òbra es devesida en tres partidas principalas que regardan la metafisica, la cosmologia e la politica. Lei doas premierei partidas interessèron fòrça lei pensaires mistics e lei premiers teologians crestians. La tresena aguèt una influéncia sus plusors generacions de pensaires politics car s'interessèt ai condicions necessàrias per permetre de crear una ciutat dirigida per lei principis de la filosofia e de la justícia.
Biografia
De sa jovença a la mòrt de Socrates
Platon es nascut vèrs 427 avC dins una familha nobla d'Atenas. D'efiech, èra liada a Critias e a Charmide que foguèron dos membres dau Conseu dei Trenta, lo govèrn instaurat per leis Espartencs a la fin de la Guèrra de Peloponès. Lo paire de Platon, Ariston d'Atenas (vèrs 470/460 - 424 avC) es mau conegut per leis istorians e sa genealogia es pauc clara. En revènge, sa maire, Perictione, èra probablament una descendenta dau legislator Solon. En mai de Platon, lo pareu aguèt dos autrei fius e una filha.
Vèrs 407 avC, Platon rescontrèt lo filosòf Socrates (470-399 avC) e intrèt dins son ceucle. Aquelei relacions durèron uech ans fins a la condamnacion a mòrt de Socrates per leis Atenencs. Pasmens, aquela execucion empachèt pas Platon de perseguir son aprendissatge. Après un sejorn dins l'escòla de Megara, onte foguèt acuelhit per Euclid lo Socratic (vèrs 450-380 avC), s'entornèt dins sa ciutat natala. I comencèt la redaccion de sei premiers dialògs e reüniguèt un grop d'amics prefigurant l'Acadèmia.
Lei viatges de formacion
Après son viatge a Megara, Platon realizèt tres viatges en Mar Mediterranèa. Lo premier o menèt en Egipte e en Cirenaïca, benlèu coma marchand d'òli d'oliva. Aquò li permetèt de rescontrar lo matematician Teodòr de Cirene (465-398 avC) e lo filosòf Aristip de Cirene (435-356 avC). Puei, anèt en Granda Grècia, es a dire dins lo sud d'Itàlia, onte visitèt Tarent. I parlèt amb Arquites (428-347 avC), sabent e òme politic influent de la ciutat. Enfin, Platon foguèt convidat a Siracusa per Denis l'Ancian (431-367 avC), tiran de la vila. Pasmens, aqueu sejorn en Sicília durèt pas lòngtemps. En causa dei mors dissoluts en vigor a la cort de Siracusa, un conflicte opausèt rapidament lei dos òmes. Denis expulsèt alora Platon de l'illa. Durant aqueu trajècte vèrs Atenas, Platon foguèt brèvament capturat coma esclau a Egina avans d'èsser liberat per l'intervencion d'un amic rescontrat a Cirene.
La fondacion de l'Acadèmia
thumb|right|Mosaïca romana representant l'Acadèmia de Platon.
A son retorn en Atenas, en 387 avC, Platon crompèt un gimnasi e un pargue situats au nòrd-oèst de la vila. I fondèt l'Acadèmia qu'es la premiera escòla vertadiera de filosofia. Dotat d'installacions religiosas (santuari d'Atenas, autars, estatua d'Apollon...), d'un « musèu », de lotjaments e de salas destinats a l'ensenhament, venguèt un centre intellectuau major de l'Antiquitat tre sa creacion. De personalitats coma Aristòtel (384-322 avC), Xenocrat de Calcedònia (396-314 avC), Eraclid de Pònt (388-310 avC) ò Eudox de Cnide (408-355 avC) i ensenhèron durant lo sègle IV avC. De mai, au contrari d'una opinion frequenta, l'ensenhament èra pas unicament orau. L'Acadèmia dispausava de libres e plusors mèstres s'interessèron a de metòdes d'ensenhament modèrnes.
L'Acadèmia subrevisquèt a la mòrt de son fondator e perdurèt fins a 86 avC. De còps considerada coma lo premier centre universitari, inspirèt d'autreis institucions similaras e permetèt a Atenas de demorar un dei centres intellectuaus dau mond mediterranèu fins a l'aparicion dau cristianisme dins l'Empèri Roman.
La revirada deis experiéncias politicas
A la mòrt de Denis l'Ancian en 367 avC, son fiu Denis lo Jove (397-343 avC) li succediguèt. Platon foguèt tornarmai invitat dins la ciutat siciliana a la demanda de Dion, lo bèufraire de Denis l'Ancian. Per Platon, aquò èra l'ocasion de formar lo tiran de la vila a la filosofia e, benlèu, d'ajudar a l'establiment d'un govèrn fidèu ai principis edictats dins La Republica. Pasmens, l'acuelh foguèt pas bòn car car Dion e Platon foguèron rapidament sospichats de voler captar lo poder. Lo premier foguèt exiliat e lo segond aguèt interdiccion de quitar lo palais. Aquela situacion durèt fins a la partença de Denis a una expedicion militara en fòra de la vila.
En despiech d'aquela garrolha, Denis invitèt eu meteis Platon a Siracusa en 361 avC. Dins aquò, lei relacions entre lei dos òmes venguèron tornarmai marridas. Platon foguèt assignat a residéncia per lo tiran de la vila fins a una intervencion d'Arquites de Tarent. Après la revirada d'aquela tresena experiéncia en Sicília, Platon demorèt a Atenas fins a sa mòrt.
L'òbra de Platon
Escrichs
thumb|right|Fotografia de doas paginas de l'edicion Estienne dau Timèu.
Totei leis escrichs filosoficas de Platon son estats conservats, çò qu'es excepcionau per un autor antic. L'ensemble contèn 28 obratges que son devesits en tres categorias. Lei dialògs de jovença comprènon lei tèxtes redigits avans lei premiers viatges de Platon, es a dire avans 390 avC. D'òbras importantas dins la pensada platoniciana, coma lo Protagoras, lo Gorgias ò lo libre premier de La Republica, fan partida d'aqueu premier grop. Lo segond ensemble es compausat deis obratges escrichs entre lo començament de sei viatges e la fin de son segond sejorn a Siracusa en 361 avC. Es marcat per la maduretat dau filosòf e per lei besonhs de l'ensenhament a l'Acadèmia. De dialògs fòrça famós coma Lo Banquet ò lo tèxte complèt de La Republica foguèron redigits durant aqueu periòde. Enfin, lo tresen ensemble dei dialògs de Platon es fach de tèxtes tardius escrichs après son retorn definitu a Atenas. Contèn d'òbras coma lo Timèu, lo Critias (qu'es inacabada), Lo Politic ò Lei Lèis.
Se fau nòtar qu'existís una traduccion de referéncia dei tèxtes de Platon. Editada en 1578 per Henri Estienne († 1598), comprèn lo tèxte originau e una version en latin. Cada pagina contèn doas colonas de cinc paragrafs notats de a a e. Ansin, la referéncia « Theetèt, 145d » remanda au paragraf d de la pagina 145 dau Theetèt dins l'edicion Estienne.
Filosofia
La realitat sensibla e la sciéncia
Coma mai d'un filosòf grèc, Platon s'es interessat a la question de la natura dei percepcions e dei procès intellectuaus permetent a l'èsser uman de comprendre la realitat dau mond. Per aquò, utilizèt principalament l'observacion e la logica. Ansin, per eu, lo vivent es definit coma un còrs animat, es a dire dotat d'una arma. En parallèl, la realitat es compausada d'objèctes diferents, especialament d'objèctes « sensibles » que constituisson lo mond. La realitat percebuda per l'èsser uman provèn alora de l'interaccion entre leis objèctes (e lei procès intèrnes de l'organisme) e lei jutjament emés per l'arma au contacte d'aqueleis objèctes.
Fòrt d'aqueu resultat, Platon perseguiguèt sa reflexion sus lei concèptes de conoissença e de sciéncia, especialament dins lo Theetèt. Premier, i refuta doas definicions comunas dins la Grècia Classica que considèran la sciéncia coma una sensacion ò una opinion basada sus lei percepcions deis individús. D'efiech, segon Platon, coma la realitat es totjorn en cors de transformacion, es impossible de trobar un saber verai a partir dei sensacions percebudas per l'arma. Per eu, en plaça de l'arma e de seis imprecisions, la poissança intellectuala es l'otís d'utilizar per obtenir una representacion dei realitats establas estudiadas per la sciéncia. Per destriar aquelei realitats dei realitats variablas eissidas dei sensacions, Platon li donèt lo nom de « realitats intelligiblas ».
Pasmens, per sostenir aquela concepcion, Platon deguèt postular dos elements. Lo premier es l'equivaléncia entre l'èsser e la veritat. Lo segond es que l'arma es una realitat pròcha dei realitats intelligiblas, çò que li permet de lei contemplar. D'efiech, sensa aquela capacitat d'aprension de realitats non sensiblas per l'intellècte de l'arma, tota pensada es impossibla.
La teoria dei formas
Consequéncia dei reflexions menadas sus lei sensacions, l'opinion e la sciéncia, la teoria dei formas es la doctrina metafisica majora de la pensada de Platon. D'efiech, se l'èsser e la veritat son equivalents, es necessari de s'interessar ai realitats intelligiblas per descriure lo mond. Aquò demanda donc d'èsser capable de trobar de definicions per depintar aquelei causas sensa lei basar sus de realitats sensiblas. Per exemple, trobar la respònsa a la question « Qu'es lo Coratge ? » en identificant d'elements non sensibles sus aquela nocion.
Platon apelèt « forma » ò « idèas » l'ensemble d'aquelei realitats intelligiblas. Per eu, aquelei formas son leis objèctes vertadiers de la definicion e de la conoissença. Per diferenciacion amb lei realitats sensiblas, poguèt dedurre sei proprietats. Lei formas son ansin de realitats immaterialas e immudablas, universalas e intelligiblas e independentas de la pensada. Au contrari dei causas sensiblas que son en evolucion constanta, lei formas son donc la realitat unica e veraia. De mai, s'aquelei causas sensiblas presentan una realitat, dèvon la recebre dei formas. Per exemple, s'una pèira es considerada coma polida, es que recebe aquelei proprietats de part d'una forma (per exemple, la forma dau Bèu). Aquela relacion entre una forma e sa manifestacion a una realitat sensibla foguèt dicha « participacion ».
L'existéncia de formas independentas de la pensada e lo concèpte de participacion son lei dos elements majors de la pensada metafisica de Platon e de sei successors. Aquela teoria foguèt l'objècte d'objeccions tre l'Antiquitat. Lei pus importantas foguèron aquelei emesas per Aristòtel dins la Metafisica que desvolopèt la pensada platoniciana amb la nocion de determinacion e s'interessèt mai ai relacions entre lo sensible e la conoissença per establir de liames entre elei. Pasmens, Platon eu meteis critiquèt certaneis aspèctes de sa teoria. En particular, èra geinat per la rompedura aparenta de l'unitat d'una forma quand èra difusada dins plusors objèctes sensibles. Per aquò, introduguèt l'idèa de l'existéncia d'un demiürge capable d'ordenar l'UnivèrsLei criticas son principalament desvolopadas dins Parmenid e l'idèa dau demiürge dins lo Timèu..
Lei gras de conoissença
thumb|Representacion de la conoissença segon Platon (analogia de la linha).