Lo roergàs o roergat es un sosdialècte lengadocian parlat en Roergue.

Definicion Lo roergàs es lo parlar romanic tradicional d'Avairon, aquel departament recobrissent quasi exactament l'espandida de l'ancian Roergue. Constituís un sosdialècte del lengadocian, el meteis dialècte de l'occitanDomergue Sumien, Classificacion dei dialèctes occitans, Ais de Provença, Linguistica occitana 7, setembre de 2009, 56 p..

En 1954 lo canonge Josèp Salvat, autor d'una gramatica occitana, descriguèt lo roergàs atalAbbé Joseph Salvat, L'abbé Bessou, Toulouse, Collège d'Occitanie, 1956, p. 6 & 7.: «Es situat entre los parlars d'Orlhac, d'Auvèrnhe, de Gavaudan, de Montpelhièr, d'Albigés e de Carcin. De totes aqueles parlars vesins se diferéncia sustot per la fonetica, per la tendéncia a barrar l' a atòna, quitament l' a tonica, en [ɔ], e a transformar l'ò tonica en [wɔ]: se dirà [nɔ'dal] per «Nadal», [kɔm'pɔnɔ] per «campana», [yn 'kwɔp], [lɔ 'fwɔn] per «un còp», «la fònt». S'enseguís un ensordiment continual que torna lo parlar roergàs un pauc pesuc, amb de vocalas sovent indistintas. L'abat Vayssier distinguís los "pateses" en [e] del nòrd (Espaliu), ont se ditz [ej'ma], [pej'ri], [kɔm'pɔnɔ], los "pateses" en [ɔ] del centre (Milhau e Rodés) ont se ditz [ɔj'ma], [pɔj'ri], [kɔm'pɔnɔ], e los "pateses" en [a] del sud (Sant Africa e Vilafranca) ont se ditz [aj'ma], [paj'ri], [kam'panɔ].»

En despièch de qualques variantas, coma dins lo terrador del parlar carladesenc, l'ensemble del departament d'Avairon (del Mur de Barrés al Pònt de Camarés e de Najac a Nant) possedís un vocabulari comun. Se pòt pasmens constatar d'evolucions semanticas localas coma, per exemple, la sèrp que designa aitant la colòbra que la vipèra en roergàs segon l'abat Vayssier, mas qu'es un nom reservat a la sola vipèra en Aubrac. Per una colòbra s'i dirà un gisclàs.

Istòria de son estudi Lo parlar roergàs es citat, sota la forma pejorativa de « patois », en junh de 1794 (16 prairial de l'an II) per l'abat Henri Grégoire dins son Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser la langue française.

L'abat Aymé Vayssier (14 d'abril de 1821, Canet d'Òlt - 27 d'agost de 1874, Recolas e Previnquièiras), dins son Dictionnaire patois-français du département de l'Aveyron, presenta notadament:

Un estudi de las 23 letras de l'alfabet e la prononciacion de caduna; Puèi, en abordant directament l'estudi del parlar roergat:

son rapòrt amb lo latin, l'italian, l'espanhòl, l'anglés, los repròches que li son faits e los merits que li cal reconéisser, los autors locals que l'an escrit, l'ortografia a adoptar aitant que las règlas gramaticalas a aplicar.

Un dels autors occitans màgers qu'escriguèt en aquesta varietat foguèt Joan Bodon.

Demest los autres escrivans importants del país conven de citar l'abat Justin Besson, Enric Molin e Calelhon.

Fonologia Otra la barradura de la vocala a dels parlars del Nòrd o del Centre de Roergue e la diftongason de la ò tònica senhaladas per l'abat Salvat, se pòt remarcar las particularitats foneticas seguentas: Confusion gaireben generala entre b e v (betacisme), manten del fonèma [v] solament dins qualques mots tals coma Norvègia, vèlo, Velux™, Vènus, vèrbe, Veronica. Amudament frequent de la consonanta g intervocalica, sustot al vesinatge d'una i, coma dins los mots agacha-me, aiga, brigalh, diga-me, ligam, agost, fogassa, Entraigas que venon donc acha-me, aia, brialh, diá-me, liam, òst, foassa, Entraias o per error Entralhas. Las letras j e g davant e o i son generalament prononciadas [d͡ʒ] o [d͡z] mas la prononciacion non africada [ʒ] es correnta en Aubrac. Los digrammas ch e tg son prononciats [t͡ʃ] atal coma las g finalas, lach [lat͡ʃ], garatge, ([ga'ra.t͡ʃe] o [gɔ'ra.t͡ʃe]), puèg [pyɛt͡ʃ], escag [es'kat͡ʃ]; n'es de meteis en Aubrac dels plurals en cs, ges, ps e ts, espeçucs [es.pe'syt͡ʃ], puèges ['pyɛ.t͡ʃes], taps [tat͡ʃ], cats [kat͡ʃ]. Remplaçament d'unas e pretonicas per d' a ([a] o [ɔ]) coma dins los mots eissertir, esterrenal, evesque, ferrat, pelar, ratapenada, rebalar que venon essartir, estarrenal, avesque, farrat, palar, ratapanada, rabalar. Cambiament d'unas vocalas o o ò en u. 1. Noms de mantuna sillaba acabats en -or(s) en lengadocian literari, ascensur, doctur, factur, manipulatur, pesantur, rectur, vectur... (francismes); se pòt remarcar que d'autres noms sèrvan l' o, esplandor, grandor, umor, professor, rigor... 2. Mots d'una sola sillaba dont lo passatge de la vocala ò a u permet (francismes d'oportunitats), siá de crear dos mots distints, Ma sòrre s'es facha sur (la frasa es de Ramon Chatbèrt), siá de reduire una omofonia, Lo cur es malaute mès lo rèsta del còrs [kwɔr] es san (se ditz pr'aquò lo Còr de Dieus). 3. Mots dont l'evolucion fonetica de l' o en u sembla pro naturala, bulhir, cubrir, durmir, lus (plural de l'article definit en Aubrac), tussir... Tendéncia en Aubrac a transformar d'unes e e qualques diftongs ei en i coma dins los mots cencha, dimenge, freg, melhor, penchenar, penjar, vendenhas, coneissença, a reveire, veire (vèrb e nom) que venon cincha, diminge, frig [frit͡ʃ], milhor, pinchinar, pinjar, vendinhas, conissença, al revire, vire. L'aferèsi es frequenta mas pas sistematica; «— Bonjorn, 'quò va? — Aquò se manten.»L'aferèsi pòt cambiar la primièra consonanta del mot, per 'xemple [per't͡ʃem.ple], xceptat [se'tat].L'aferèsi es de còps remplaçada per una letra eufonica z; Davalarem a 'Spaliu puèi d'alai anarem a z'Estanh. Metatèsi correnta dins lo vocabulari dels locutors d'Aubrac: L'ainat aduja la cabdèta que va passar lo bervet. Me cal asugar lo cotèl per copar lo fromatge. Mania, mai o mens recenta segon los cases, qu'an de locutors a ajustar de c o d'''s dins d'unes mots ont ne cal pas: L'oncle Èli es partit ièr<u>c</u/> pel tren<u>c</u/> de París. De qual despartament venes, tu<u>s</u/>? Tornarai dissabte<u>s</u/>. Lus terrencs son pas gaires planièrs. La cana metrica fa dos mè<u>s</u/>tres. Transformacion de la sillaba al d'unes mots en diftong au. Al se podiá ausir de còps autre, quauques, cantaués en plaça daltre, qualques, cantalés mas totjorn alçar, altan, Aubrac, calceta e pas jamai auçar, autan, Albrac, cauceta. Lo diftong tonic [jɛ] dels noms e adjectius femenins acabats per -ièra(s) en lengadocian literari ven un triftong [jɛj] en roergàs; aubièira, bandièira, cadièira, cilièira (cerièra), darrièira, falhièira, galinièira, leugièira, manièira, panièira, pesquièira, plangièira (prangièra), planièira, ribièira, teulièira, vaissièira... Los mots acabats pel diftong ia, o al plural per ias, prenon l'accent tonic sul darrièr a (francismes), Avairon es en region Occitaniá [uk.si.ta'njɔ] e dins l'academiá de Tolosa. De qué son aquelas comediás! Realizacion indeferenciada en [ju] dels diftongs eu , iu, uo, ion e del triftong ieu, Aquí una frasa risolièra per illustrar aquel fenomèn, Ieu te balharai un còp de pè al cuol que te farà beure l'aia del riu de Lion (cinc [ju]).

Morfologia

Lo plural dels mots es sensible coma dins totes los parlars lengadocians mas es redoblat a la fin d'unes mots masculins acabats per una l. Aquelses ostals bèlses son mai decorats que pels Nadals d'un còp èra. Tendéncia dels locutors a acordar de mots invariables de costuma tals coma cap, plus, pro, mai, tant... De flors rojas ? N'i a pas capas, n'i a pas plussas, n'i a pas prossas. I a pas maites cotèls dins lo tirador. De fedas sul causse n'i a tantas. Conjugason influenciada pel modèl auvernhàs en Aubrac. Exemples al present de l'indicatiu: Avure (aver), v.tr. e aux. Ai [aj], as [as], a [ɔ], avèm [ɔ'bɛn], avètz [ɔ'bɛs], an [ɔw]. Cal avure d'argent per crompar 'quò. Èstre, v.tr, int. e aux. Soi [su], siás ("ès" es desconegut), es, sèm, sètz, son. Soi pas estat professor. Parlar, v.tr. Parle [ˈparle], parlas [ˈparlɔs], parla [ˈparlɔ], parlam [pɔrˈlɔn], parlatz [pɔrˈlaj], parlan [ˈparlu]. Parle mal anglés. Anar, v.int. Vau [baw], vas [bas], va [bɔ], vam [bɔn], vatz [baj], van [bɔw]. Vam anar a la fièira. Ausir, v.tr, conjugason non incoativa. Ause, auses, aut, ausèm, ausètz, auson. Te cal cridar qu'aut pas res. Causir, v.tr, conjugason incoativa. Causisse, causisses, causitz, causissèm, causissètz, causisson. Causisse lo chaudèl per anuèch. Saupre, v.tr. Sabe (sai-pas [sɛj'pa(s)]), sabes, sap, sabèm, sabètz, sabon. Sai-pas quand tenèm uèi. Prendre o prene, v.tr. Prene, prenes, pren, prenèm, prenètz, prenon. Pren tròp de tabat. En Aubrac totes los gerondius s'acaban en -ent. Los gerondius dels vèrbes çai sus venon: en ajent, en estent, en parlent, en anent, en ausent, en causissent, en sachent, en prenent. Çai jos qualques autres exemples de particularitats: Cè / ço: pro.demo, çò tonic / çò atòn. «Fai cè que volràs » ço diguèt Rabelais. En(d'), (d')endont, d'olant: adv.int, ont, d'ont. En vas? En d'avèm lo cat? (En insistint: D'endont sètz? D'olant venètz?). Ieu [ju], tu, el/ela, nantres/nantras, vos/vautres/vautras, elses/elas: pron.pers, formas emplegadas en Aubrac. S'i a pas de Rei en França, nantres i renharem (Sèm Montanhòls). Ladon, d'olant: pron.rel, ont, d'ont, « — En vas?— Me'n tòrne d'olant vene.— Endont?— A 'Spaliu, ladon ère aqueste matin! » Los / las o lei: art.def.pl.m/f. En Roergue central la s de los / las s'aflaquís davant las vocalas e se vocaliza davant d'unas consonantas; [luz] òmes, [lɔj] femnas, [luj] nebots, [lɔz] ainadas, [lus] cans, [luz] braus, [lɔz] anhèlas, [lɔj] vacas... Lus / las: art.def.pl.m/f, los / las. En Aubrac, la forma modèrna de l'article càmbia atal segon lo fonèma que lo sèc; [lyz] òmes, [lɛj] femnas, [ly] nebots, [lɔz] ainadas, [lys] cans, [ly] braus, [lɔz] anhèlas, [lɛj] vacasLa forma lus es ja atestada al pel prior de Pradinàs, Joan-Claudi Peiròt dins sa novèla entitolada Dialòg entre Miquèl de Milhau e Joanon de la Blaquièira, ont se legisson quatre ocurréncias d'aquel article e pronom personal.... D'un vilatge a l'autre e mai d'una familia a l'autra, los pronoms possessius femenins pòdon diferir. Se pòdon ausir, miá, -s, tiá, -s, siá, -s aitant que mieuna, -s, tieuna, -s, sieuna, -s; « —Aquelas calcetas son miás. —Non, son mieunas! » Lo pronom neutre o es sovent remplaçat per lo; O cresi, o me pensi, Dieu o vòlLos tres exemples lengadocians precedents son balhats per Cantalausa., o t'ai dich, venon lo crese, lo me pense, Dieu(s) lo vòl, lo t'ai dich. Qual que siá son determinant, lo subjècte collectiu es sovent seguit per un vèrb al plural; Tot lo monde son contents. Un vintenat d'òmes i arribarián pas. Tot lo tropèl a(n) pas res a manjar. La mitat dels estudiants son pas venguts.

Sintaxi

La sintaxi del roergàs s'aluènha pas gaire de la del lengadocian descricha dins la Gramatica occitana segon los parlars lengadocians.

Lexic Lo lexic roergàs conten de mots manlevats a l'auvernhàs, qu'en Aubrac son encara mai nombroses: bien a luòc de plan, corrijar a luòc de corregir e castigar o encara chaique o chai (a la fin d'una frasa) per dire saique. Çai-jos un escapolon de mots ausits entre Boraldas, Òlt e Aubrac dins las annadas 70, 80 e 90 del e que se tròban pas totes dins lo diccionari de l'abat VayssierRemembres de Bernieyrou amassats aicí en 2023 e 2024.: Afolar (s'): v.pron. asortar, abortir, se ditz res que per una bèstia, per una femna s'emplega lo vèrb avortar; Prensa tròp jova chai, la doblona s'afolèt (doblona, borreta de dos ans segon Joan de Cantalausa). Aisse, -s, -a, -s: n o adj.q, «áyce» vòl dire degost segon l'abat Vayssier; far aissa vòl dire far fàstic segon Cantalausa; en Aubrac l'adjectiu aisse qualifica sovent una planta o una bèstia fissanta, un animal grafinhant o mordent, o encara una persona agressiva; Uèi ambe l'auratge las moscas son aissas, arrèstan pas de me fissar.