thumb|right|Fotografia dau santuari principau d'Angkor Vat.
Angkor Vat (ò Angkor Wat) es un lo pus grand temple e monument religiós dau mond amb una superficia de 162,6 ectaras. Situat en Cambòtja dins lo complèx monumentau d'Angkor, foguèt construch a l'iniciativa dau rèi Suryavarman II au sègle XII dins lo quadre d'una politica destinada a tornar afiermar la poissança de la dinastia au poder. Temple d'Estat, teniá un ròtle centrau dins la dimension religiosa dei sobeirans khmers e èra dedicat au dieu indó Vishno. Pasmens, foguèt pauc a pauc abandonat amb lo declin de l'Empèri Khmer e pilhat durant d'invasions. Mai lei degalhs demorèron relativament menoras e l'installacion de monges bodistas empachèron l'abandon complèt dau site. Aquò menèt a una transformacion dei santuaris e lo complèx venguèt pauc a pauc lo centre d'un romavatge bodista.
Monument pus famós de l'arquitectura khmer, Angkor Vat es ben conservat en despiech de son abandon parciau. Suscitèt un important interès en Euròpa a partir dau sègle XIX, çò que decidèt França a integrar sa region dins lo protectorat de Cambòtja en 1863. A aquela epòca, venguèt lo simbòl dau país. Puei, d'arqueològs comencèron l'estudi dau site. Sa restauracion foguèt iniciada au començament dau sègle XX mai trebolada per la vida politica agitada de Cambòtja. En 1992, foguèt classat au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat, çò que facilita sa preservacion. Uei, es un centre toristica major per l'economia cambotjana.
Istòria
La construccion dau site
Lei construccions anterioras
thumb|right|Fotografia dau Prasat Ak Yum.
Angkor Vat fa partida d'un ensembles d'au mens 80 sites arqueologics identificats que son situats dins lo relarg de la ciutat reiala d'Angkor Thom. Segon lei conoissenças actualas, la region es ocupada dempuei l'Edat dau Bronze coma l'indica la descubèrta de la necropòli de Koh Ta Meas (1800 avC). Lei construccions pus ancianas dau site actuau semblan de datar de 650. Lo Prasat Ak Yum, un temple piramidau, que foguèt probablament bastida durant lo sègle VIII es un exemple d'aqueleis edificis primitiusLa datacion d'aqueu temple es pas simpla car foguèt l'objècte de plusors restauracions e transformacions importantas, especialament durant lo sègle IX. Una inscripcion i menciona la data de 674 mai es benlèu eissida d'una autra construccion. Lo sègle VIII es tradicionalament acceptat coma periòde de construccion per leis istorians per de rasons logicas (guèrra dins la region vèrs 650 e necessitat d'aver un temple en plaça per permetre lei trabalhs de restauracion dau sègle IX).. Mòstra tanben l'interès dei poders politics de la region per l'endrech car son estil arquitecturau indica una probabla origina reiala. De mai, es una manifestacion primitiva de la « torre temple » que venguèt una caracteristica de l'arquitectura khmer.
A la fin dau sègle VIII, un noble vengut de l'illa de Java, Suryavarman II, unifiquèt la region dau Cambòtja actuau e fondèt l'Empèri Khmer en 802. Fondèt una capitala a Hariharalaya mai sei successors li preferiguèron lo site de Yasodharapura situat a proximitat. Fondada per Yasovarman I (889-910), aquela vila foguèt construcha sus lo site actuau d'Angkor. Dedicada a Shiva e ai rèires de sa dinastia, deviá permetre d'afiermar la poissança dau poder reiauD'efiech, Yasovarman I aviá un problema de legitimitat car son paire, Indravarman I (877-889), l'aviá « eliminat » de la genealogia oficiala de la familha per l'empachar d'accedir au tròne. Una corta guèrra civila permetèt de reglar la question de la succession vèrs 889-890.. Aquò necessitèt de trabalhs complèxs per desviar la ribiera en provenància de Phnom Kulen fins a la vila novèlaPhnom Kulen es la montanha onte Suryavarman II aviá realizat lo rite religiós fondator de l'Empèri Khmer en 802. Desviar leis aigas vengudas de sa cima permetiá donc de liar la vila novèla, e donc Yasovarman I, dirèctament au fondator de la dinastia e de l'Empèri., per construrre un bacin sacrat e per bastir un temple montanha. Dich Phnom Bakheng, aqueu darrier es lo premier temple important installat sus lo site d'Angkor.
Abandonat de 921 a 944 au profiech de Chok Gargyar (uei Koh Ker), lo site d'Angkor foguèt tornat ocupar durant lo rèine de Rajendravarman II (944-968). Aquò entraïnèt la construccion de dos temples montanhas novèus (lo Mebon orientau e lo Pre Rup) e d'un palais reiau que foguèt acabat durant lo rèine de Jayavarman V (968-1000). Durant lei sègles seguents, Angkor gardèt son importància amb la construccion d'autrei temples montanha (Ta Kev, Baphuon...) e dau bacin dau Baray Occidentau, decidat a Vishnó, que venguèt una sèrva suplementària d'aiga per la vila.
La construccion d'Angkor Vat
thumb|right|Representacion de Suryavarman II sus un bas-relèu d'Angkor Vat.
La construccion d'Angkor Vat se debanèt durant lo rèine de Suryavarman II (1113-1150). Monument pus prestigiós dau site, es un temple montanha que tèn un plan equilibrat e una arquitectura que respècta lei règlas classicas de l'arquitectura khmer. Un suenh particular foguèt tanben portat ais ornaments. Angkor Vat foguèt temple d'Estat durant la màger part dau sègle XII. L'intrada principala foguèt orientada vèrs l'oèst per onorar Vishnó mai lei trabalhs d'acabament deis ornaments èran pas finits a la mòrt de Suryavarman II que marquèt la fin dei trabalhs principaus. Puei, en 1177, Angkor foguèt pilhada per lei Chams, un pòble originari dau sud dau Vietnam actuau. Pasmens, lei degalhs demorèron limitats a Angkor Vat.
La construccion d'Angkor Thom
Après lo pilhatge de 1177, lo rèi Jayavarman VII (1181-1218) decidèt de construrre una capitala novèla sus lo site d'Angkor. Dich Angkor Thom, la vila novèla ocupèt la màger part dau luòc e integrèt mai d'un temple pus ancian dins son perimètre fortificat. Pasmens, laissèt Angkor Vat en defòra de son barri. Fòrça ambiciós, lo projècte foguèt jamai acabat en causa de problemas financiers après la mòrt de son iniciator. Aquelei construccions mòstran l'evolucion religiosa de la monarquia khmer car la vila e lei temples principaus son dedicats au bodisme. Lei divinitats indoïstas, se son encara presentas, son relegadas a un ròtle pus segondari.
L'abandon parciau dau site
thumb|right|Plan d'Angkor Vat establit per de romieus japonés entre 1623 e 1636.
A partir dau sègle XIV, lei Khmers deguèron faciar l'arribada dei Tais dins la region e la region foguèt pilhada mai d'un còp. En 1431, après una desfacha novèla, perdiguèron son influéncia regionala e foguèron de còps vassalizats per de vesins pus poderós. Desplacèron tanben sa capitala a l'èst car Angkor èra pas pron alunchada de la frontiera. Au sègle XV, de modificacions aguèron luòc en Angkor Vat per o transformar en temple bodista. Venguèt ansin un luòc de romavatge bodista coma l'indican divèrseis inscripcions datant dei sègles seguents. Aquò permetèt de mantenir una preséncia umana dins l'endrech, çò qu'empachèt son abandon totau e i limitèt lo desvolopament de la jungla. En revènge, Angkor Thom foguèt abandonada au començament dau sègle XVII.
Leis Europèus descurbiguèron lo temple au sègle XVI. Una dei premierei descripcions dau luòc foguèt redigida en 1586 per lo monge portugués António da Madalena († 1589)(en) Charles Higham, The Civilization of Angkor, Phoenix, 2001, pp. 1-2.. Pasmens, aqueu temple suscitèt pauc d'interès en Euròpa avans la publicacion dau racònte dau viatge en Asia dau Sud-Èst d'Henri Mouhot (1826-1861)(fr) Henri Mouhot, Voyage dans les royaumes de Siam, de Cambodge, de Laos et autres parties centrales de l'Indo-Chine, Éditions Olizane, 1999.. Mai Mouhot realizèt d'errors importantas dins la datacion dei roïnas car pensava qu'èran contemporanèas de l'Empèri Roman. La popularitat rapida dau temple en França menèt París a perseguir sa guèrra còntra Siam en Indochina per i integrar lei roïnas d'Angkor dins lo protectorat francés de Cambòtja en 1863Aquò explica lo sostèn dau rèi Norodom a l'establiment dau protectorat car lei Francés reconquistèron de territòris perduts per lei Khmers avans 1431. En parallèl, Norodom assaièt d'utilizar lo saber tecnologic francés per modernizar son país. Pasmens, lo rèi se turtèt a l'oposicion deis elèits conservators, çò que menèt a una presa de contraròtle dau protectorat per París en 1887..
La redescubèrta dau site
thumb|right|Fotografia d'Angkor Vat en 1866.
A partir dau començament dau sègle XX, de recèrcas arqueologicas foguèron iniciadas per estudiar l'istòria dau site. D'efiech, a aquela epòca, i aviá pas de documents escrichs disponibles sus l'origina dei monuments e la transmission orala aviá encoratjat l'emergéncia de mites sus la creacion dau temple per lei dieus. Lei recèrcas permetèron de precisar la datacion e l'origina khmer dei construccions(fr) Alain Forest (dir.), Cambodge contemporain, Les Indes savantes, 2008, pp. 17-18.. En 1908, lei trabalhs de restauracion comencèron a l'iniciativa de l'Escòla Francesa d'Extrèm Orient. Pasmens, foguèron trebolats per lei conflictes que se debanèron dins la region a partir deis ans 1940. Dins aquò, de trabalhs importants poguèron aver luòc durant leis ans 1960. En 1992, a l'eissida de la guèrra civila, Angkor Vat foguèt inscrich sus la lista dau patrimòni mondiau menaçat per trobar de sòus per perseguir sei trabalhs. O demorèt fins a 2004. Uei, una collaboracion internacionala es estada organizada, principalament a l'entorn de França, de Japon e de China, e una autoritat governamentala es estada creada per coordenar lei trabalhs e lei recèrcas.
Arquitectura
Lo plan generau dau site
Angkor Vat ocupa una superficia rectangulara de × m. Inspirat per lei crèires religiós indós, es una combinason de temple montanha, de dogas e d'un ensemble de tres galariás concentricas enviroutant lo santuari centrau. Divèrsei consideracions celestialas dictèron plusors caracteristicas dau temple coma son orientacion èst-oèst e lei linhas de vista dempuei lei terrassas interioras que permetián d'observar de fenomèns astronomics, coma de solsticis, au nivèu de certanei torres(en) Stuart Fleming, « Science Scope: The City of Angkor Wat: A Royal Observatory on Life? », Archaeology, vol. 38, n° 1, 1985, pp. 62-72.. De mai, lei torres principalas son alinhadas amb lo Soleu levant a l'equinòcci de prima(en) Robert Stencel, Fred Gifford e Eleanor Morón, « Astronomy and Cosmology at Angkor Wat », Science, vol. 193, n° 4250, 1976, pp. 281-287..
Au contrari de la màger part dei temples khmers, Angkor Vat es orientat vèrs l'oèst. Per una partida deis arqueològs e deis istorians, aquò indica una volontat d'utilizar lo temple coma monument funerari(en) George Coedès, The Indianized States of Southeast Asia, University of Hawaii Press, 1968, p. 162.(en) Charles Higham, The Civilization of Angkor, Phoenix, 2001, p. 118.. Divèrsei bas-relèus, qu'invèrsan l'òrdre tradicionau de certanei representacions indós, sostènon aquela teoria. Pasmens, per d'autreis arqueològs e istorians, aquelei particularitats pòdon s'explicar per l'associacion dau luòc amb Vishnó(en) Michael Freeman e Claude Jacques, Ancient Angkor, River Books, 1999, p. 48..
L'estil arquitecturau
Angkor Vat es lo monument de referéncia qu'a permés de definir l'arquitectura khmer classica qu'es tanben de còps dicha « estil d'Angkor Vat ». Inspirada per d'autreis estils arquitecturaus dau Sud-Èst Asiatic(en) John Miksic e Goh Yian, Ancient Southeast Asia, Routledge, 2016, p. 378., aviá per objectiu d'exprimir una idèa d'armonia amb l'utilizacion d'un plan geometric simetric. Per aquò, Angkor es fach de plusors edificis tipes coma de torres redentadas ogivalas amb una forma de flor de borron de lòtus. Lo lòtus es un simbòl sacrat frequent en Asia. Se tròban tanben de terrassa crucifòrmas que permèton d'auçar leis obratges pus importants e de galariás que permèton de liar lei monuments importants entre elei.