Lo feminisme es un ensems de movements e d'idèas politicas, filosoficas e socialas que luchan per l'establiment de l'egalitat politica, economica, culturala, personala, sociala e juridica entre leis òmes e lei fremas. En particular, a per objectiu d'abolir leis inegalitats entre lei dos sèxes e de promòure lei drechs dei fremas tant dins la societat que dins la vida privada.
Istòria
Manifestacions precursoras
De l'Antiquitat a la fin de l'Edat Mejana, lei manifestacions feministas son raras mai pas inexistentas. Son sovent qualificadas de protofeminisme. En causa de la manca de documents, son generalament mau conegudas e son influéncia vertadiera es malaisada de definir. Lo cas d'Agnodice, mètja atenenca n'es un exemple. Accusada d'exercici d'una activitat – la medecina – qu'èra enebida ai fremas dins l'Atenas dau sègle IV av. JC, foguèt menaçada per la justícia de la vila. Dins aquò, una mobilizacion deis Atenencas en sa favor empachèt sa condamnacion e entraïnèt, au contrari, una modificacion de la lèi per permetre ai fremas de practicar la medecina. Aqueu succès aguèt pasmens gaire d'efècts sus l'ensems de la societat atenenca qu'èra largament dominada per leis òmesLa dominacion deis òmes dins la societat grèga antica èra pasmens pas una nòrma ben establida. Dins certanei ciutats-estats, especialament Esparta, lei fremas avián de drechs e de ròtles sociaus fòrça importants..
Après aqueu lòng periòde, la question dei drechs dei fremas tornèt aparéisser ambé Christine de Pizan (1364-1430) qu'estudièt lei relacions entre lei sèxes e denoncièt la misoginia de l'epòca medievala dins la Ciutat dei Damas (1404-1405) e dins lo Libre dei tres vertuts a l'ensenhament dei damas (1405). Puei, ai sègles XVI e XVII, divèrseis autors coma Cornelius Agrippa (1486-1535), Moderata Fonte (1555-1592) e son libre Lo meriti dei fremas, Margaret Cavendish (1623-1673) ò Marie de Gournay (1565-1645) estudièron tanben la question. Sei revendicacions èran variadas e anavan d'un drech a l'educacion – sustot religiosa – a una egalitat absoluda. Dins lei fachs, lei progrès foguèron fòrça limitats mai n'i aguèt. Per exempe, se pòu nòtar la mesa en plaça dau consentiment doble durant lei maridatges catolics per lo quatren concili de Latran en 1215.
Una etapa importanta foguèt passada au començament dau sègle XVIII ambé l'òbra de Mary Astell (1666-1731) que prepausèt una argumentacion desvolopada còntra la justificacion biblica de la dominacion masculina. Per aquò, escriguèt una critica filosofica d'aquela posicion e comencèt d'explorar lei camps de l'etica e dau materialisme. Òr, anava ansin durbir de possibilitats novèlas que foguèron esplechats vèrs la fin dau sègle per s'interessar ai drechs politics e sociaus dei fremas.
Lo Sègle dei Lutz
Lei Lutz e la Revolucion Francesa
Lo Sègle dei Lutz favorizèt un important desvolopament de la filosofia mai la question dei fremas i foguèt pas un subjècte important. Per la màger part deis actors dau movement, l'inegalitat entre lei sèxes èra una « causa naturala ». Per exemple, l'article « Frema » de l'Enciclopèdia afierma : « La religion crestiana a establit una superioritat vertadiera de l'òme ». Pasmens, d'excepcions existisson coma lo marqués de Condorcet (1743-1794). Actor important de la Revolucion Francesa, èra en favor de l'egalitat deis òmes e dei fremas e dau drech de vòte femenin.
Una autra personalitat majora dau periòde foguèt Olympe de Gouges (1748-1793), autora de la Declaracion dei drechs de la frema e de la ciutadana. Fòrça avançat per son epòca, son programa demandava l'egalitat politica entre lei sèxesOlympe de Gouges declarèt « Se una frema a lo drech de montar sus lo cadafauc, dèu tanben aver aqueu de montar a la Tribuna »., la creacion de maternitats, la creacion d'un sistèma de proteccion sociala per lei maires, la supression dau maridatge religiós e l'instauracion d'un contract civiu d'associacion per lo pareu. Pasmens, foguèt guilhotinada au començament de la Revolucion en causa de sei liames ambé lei Girondins. Dins aquò, en despiech de sa mòrt, lei fremas obtenguèron certanei drechs coma lo drech au divòrci e l'egalitat deis eiretiers – que foguèron suprimits per Napoleon ò per Loís XVIII.
Mary Wollstonecraft e la Defensa dei drechs de la frema
Considerada coma la premiera filosòfa feminista, Mary Wollstonecraft (1759-1797) foguèt l'autora de la Defensa dei drechs de la frema (1792). En despiech d'arguments de còps despassats, aquel obratge foguèt un important succès critic e literari que permetèt de donar una visibilitat novèla ai revendicacions dei fremas. De mai, i demostrèt l'importància de l'educacion dins la liberacion dei fremas, coma possibilitat d'ocupar un emplec e de venir economicament independentas. Revendiquèt tanben lei meteissei drechs civius e politics per lei dos sèxes e l'eleccion de deputats femeninas.
La participacion creissenta dei fremas a la vida politica
Se lo sègle XVIII demorava dominat per leis òmes, veguèt una participacion creissenta dei fremas a la vida politica dins mai d'un país – e pas solament en França e en Anglatèrra. Per exemple, Catharine Macaulay (1731-1791), autor femenista favorabla a un melhorament de l'educacion dei filhas, conoguèt una popularitat importanta en America per son trabalh sus l'Istòria deis Illas Britanicas. L'educacion dei fremas progressèt ansin pauc a pauc e certanei d'entre elei aguèron un ròtle important dins la lucha còntra l'esclavatge mostrant la capacitat dei fremas de participar a de combats politics.
L'emergéncia dau feminisme modèrne
Après lo periòde napoleonenc, plusors còdis nacionaus adoptèron de clausas per legalizar la somission dei fremas ais òmes. De mai, durant lei premiers decennis dau sègle XIX, lo contèxte reaccionari encoratjèt pas la perseguida dei revendicacions feministas. De mai, lo periòde victorian venguèt, dins lo mond anglosaxon, un periòde de glorificacion de la frema « domestica » centrada sus la maternitat e la respectabilitat. D'obratges coma aquelei de Sarah Stickney Ellis (1799-1872) illustran ansin lei nòrmas fixadas ai fremas de la societat britanica. Pasmens, a partir deis ans 1830, la pensada feminista comencèt de tornar aparéisser e de s'estructurar, çò que li donèt una fòrça novèla.
Entre egalistarisme, dualisme e saint-simonisme
Au nivèu filosofic, la defensa dei fremas prenguèt doas direccions opausadas dins lo corrent dau sègle XIX. Per lo corrent dich egalitarista, lei violacions dei drechs dei fremas son de violacions de drechs de l'Òme e l'egalitat absoluda dèu èsser la nòrma. L'egalitat civica e politica foguèt lo combat principau de sei partisans coma John Stuart Mill (1806-1873) que son libre De l'assubjectiment dei fremas (1861) venguèt la referéncia d'un movement que se concentrèt sus lo combat per l'egalitat politica. L'autra tendància, dicha dualista, èra pus sociala. Favorabla a una societat amb un ròtle ben definit per cada sèxe, considerava principalament lei fremas coma de maires e lo movement revendicava donc un melhorament dei sistèmas de santat e d'educacion domestica. Ernest Legouvé (1807-1903) n'èra la figura principala ambé son Istòria morala dei fremas (1849).
A partir deis ans 1820-1830, lei movements socialistas utopics eissits deis idèas de Saint-Simon (1760-1825) comencèron de s'interessar a la question de la somission femenina. Critiquèron ansin l'instuticion dau maridatge – alora basa d'aquela somission – e se prononcièron en favor dau sufragi femenin, de l'egalitat politica, dau contraròtle dei naissenças e de l'educacion. Mesclant ansin de revendicacions portadas per leis egalitaristas e lei dualistas, aguèron una influéncia importanta dins l'estructuracion dei premiereis associacions femenistas. Fondèron tanben lei premiers jornaus femenistas (La Femme Libre en 1832).
L'organizacion dei premiereis associacions
Se certanei fremas coma Florence Nightingale (1820-1910) se maufisavan dei movements feministas, d'autrei comencèron de s'organizar, principalament en Anglatèrra. Pasmens, problema qu'anava venir recurrent, deguèron faciar lei divergéncias entre lei diferentei tendàncias dau feministas. Aquò compliquèt ansin la formacion dei premiereis associacions que foguèt finalament creada per Barbara Bodichon (1827-1891) dins leis 1850. Sa basa foguèt de reünions d'amigas femenisitas organizadas a Langham Place e lo grop foguèt subrenomat Ladies of Langham Place. Defendiá lo drech au trabalh, l'egalitat dei drechs e de reformas de l'educacion. Gràcias a son organizacion, poguèt collectar de miliers de signaturas en favor de seis idèas. Aquò aguèt rapidament de resultats car lo Parlament Britanic acceptèt certanei reformas coma una facilitacion dau divòrci e una proteccion melhora dau patrimòni dei fremas.
La difusion dau feminisme en Euròpa
Aparegut inicialament en França e en Anglatèrra, lo feminisme se difusèt a cha pauc dins lo rèsta d'Euròpa durant la premiera mitat dau sègle XIX (e mai en PèrsiaLa teologiana e poetessa Fatemeh i foguèt executada en 1852 en causa de son messatge femenista. e en Japon). En particular, lei movements crestians alemands comencèron de defendre un melhorament de la posicion de la frema dins la societat. En Soïssa, de movements apareguèron tre 1845 a l'entorn d'un jornau editat per Josephine Zehnder-Stadlin. L'idèa arribèt tanben en Itàlia (Clara Maffei, Cristina Trivulzio Belgiojoso) e en Polonha (Narcyza Żmichowska) dins lo corrent deis ans 1840. Dos decennis pus tard, agantèt Boèmia (Karolina Svetla, Zdenka Braunerová), Àustria e Ongria. Pasmens, en Euròpa Orientala, la prioritat donada ai luchas nacionalas empediguèt l'emergéncia d'un feminisme fòrt.
La premiera onda dau feminisme
La premiera onda dau feminisme designa un periòde que va de la mitat dau sègle XIX a la mitat dau sègle XX. Apareguda au Reiaume Unit, portèt de revendicacions regardant lo drech de vòte e l'egalitat politica, l'educacion, lo drech de divòrci e lo drech au trabalh. Regardèt principalament lei populacions blancas d'Euròpa, d'America dau Nòrd e d'Oceania e foguèt portat per de movements fòrça diferents – revolucionaris ò liberaus – segon lei país.
Sa capitada principala foguèt l'extension dau drech de vòte e la reconóissença de l'egalitat politica entre òmes e fremas. L'obtencion d'aquelei drechs entraïnèt la partença de certanei militantas e lo feminisme conoguèt ansin una crisi dins leis 1950.
L'obtencion dau drech de vòte
L'obtencion dau drech de vòte foguèt la capitada politica principala de la premiera onda dau feminisme. D'efèct, se a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, mai d'un país enebissiá encara lo sufragi femenin, aquò venguèt alora una tendància marginala e limitada a de dictaturas ò a d'estats fòrça conservators. En particular, dins lo corrent deis ans 1960-1970, leis estats eissits de la decolonizacion adoptèron dirèctament lo sufragi universau sensa restriccion regardant lo sèxe.
Pasmens, aquela evolucion foguèt lònga. Leis etapas decisivas ne foguèron lei doas guèrras mondialas que mostrèron la capacitat dei fremas de remplaçar leis òmes dins leis usinas ò sus lo prat batalhier. Ansin, tre 1918, lo Reiaume Unit donèt lo drech de vòte ai fremas de mai de 30 ans avans d'alinhar lei condicions de temps sus aquelei deis òmes (21 ans) en 1928. Ais Estats Units d'America, lo XIX Emendament estendèt lo sufragi ai fremas en 1920 – mai de facto, dins lo Sud, lei fremas non blancas poguèron pas vòtar avans leis ans 1960. Dins lei país comunistas, l'obtencion dau drech de vòte foguèt rapide e aguèt luòc, segon lei republicas socialistas europèas, entre 1917 e 1920. En revènge, França esperèt fins a 1944 per estendre lo drech de vòte ai fremas.
Lo melhorament de l'educacion