thumb|Mapa de l'Empèri Roman en 133 AbC (roge), 44 AbC (irange), 14 ApC (jaune) e 117 (verd).
Ispània (en latin: Hispania) èra lo nom donat, al temps l'Empèri Roman, a la peninsula Iberica. Englobava las províncias Ispània tarragonesa, Ispània betica (la futura Espanha) e Lusitània (actuals Portugal e Extremadura), mentre que segon una primièra division las doas darrièras formavan una unica província (Hispania Ulterior) en contrapés a l'Hispania Citerior.
Etimologia Lo nom apareis pel primièr còp en 200 AbC e ven dels fenicians. Sembla que voldriá dire "ocult" o "tèrra de conilhs" (un animal abondant dins la peninsula e desconegut en Africa alara). Lo mot fenician per "èbra pels conilhs" èra tsapan e la primièra vocala s'eliminava dins lo dialècte parlat al sud de la península, que vengava alara "span". Sus una medalha d'Adrian, Ispània es personificada per un conilh.
Los tèxtes de l'epòca fan la confusion amb lo tèrme Ibèria, manlevat pels grècs, e que sembla derivar del riu Iberus (Èbre). Espèria èra lo nom grèc utilitzat pels poètas, equivalent en Occident a la division del monde en quatre partidas (Libia al sud, Asia a l'èst; Euròpa al nord e Espèria a l'oèst)
Celtica èra lo nom donat a las regions occidentalas e e sobretot per Ispània poblada pels cèltas. Ephorus nomenava Celtica l'oèst de la península e Ibèria l'èst. Fin finala tanben se disiá Tartessos per la partida sud de l'Estrech, alara qu'Ibèria èra lo rèste.
Dins los tèxtes de l'Edat Metjana, s'utilizava a vegadas de biais erronèu lo nom d'Ispània per indicar lo comtat d'Hesbania, es lo nom llatinizat del comtat merovingian d'Haspengouw.
Descripcions anticas Segon las descripcions miègmiticas d'Esiòde, seguit per Karon de Lampsac (dins un periple per las còstas de las Colomnas d'Ercules que foguèt perdut), Ecatèu (vers 500 AvC) a qui cal atribuir la mencion de las ciutats de Tartessii, Elibyrge, Iliberris, Illiturgis, Mastia e los mastiani, Suel o Suyalis, Maenoba o Mainobra, Sixos o Saxetanum, Molybdana e Calathe, recolhidas per Festus Avienus, o los de Sicane, Crabasia e Hyops, los pòbles dels ilaraugatae (benlèu los ilergetas), los Melesses e los misgetas, e las illas de Cromyusa e Melussa.
Erodòt parla de l'Euròpa occidentala plan vagament e menciona los cynesii o cinetas coma lo pòble mai occidental, al pròp de la granda nacion dels cèltas, que se situa sus la riba del riu Ister e dins una ciutat nomenada Pirene. Erodòt menciona lo rei Argantoni de Tartessos coma amic dels grècs focèus.
Segon Erodòt la península foguèt descricha per Eudòx de Cnidos (vers 380-360 aC). Efòr espandissiá los confins d'Ibèria fins a Cadis.=WS> Smith, William. Dictionary of Greek and Roman Geography. William Smith, 1854 Escilax de Carianda ne parla vagament al seu Periplos, e menciona lo riu Iber e doas illas: Cadis e Emporion. Erodor parla dels cinsetasWS/ coma lo pòble mai occidental e al seu nòrd èran los glètas e iglètas, que los ibèrs ne serián una branca; al costat los tartessis, los elbysinii, los mastiani e los capiani.
Eratostèn milhòra l'informacion mercés a Timostèn (amiral del rei d'Egipte Ptolomèu Filadelf) mas encara plan alunhat de la realitat; descriu tres penínsulas, aquela de Grècia, aquela d'Itàlia e aquela de Ligúria qu'Ibèria ne formava partida; menciona la ciutat de Tarraco e parla dels Pirenèus coma frontièra.
Istòria La conquista cartaginesa
Los colons de Tir estbliguèron lor domèni sus una partida del territòri adjacent a lor colònia de Cadis, partida coneguda coma Tarsis (Isaïas XXIII 10) o Tartessis pels grecs. Los establiments fenicians se limitavan pas limita a Cadis mas èran nombroses per tota la còsta sud de la region de l'Estrech.
Aprèp la Primièra Guèrra Punica en 241 AbC Cartago aviá agotat las seunas ressorças econòmicas, e en 236 AbC la revòlta dels seus mercenaris profeitèt a Roma per dominar Sardenha e Corsega. Amilcar Barca dirigiguèt alara los seus espèrs dins la dominacion d'Ispània (237 AbC). Foguèt aisit e amb una política de fèrre e de cooperacion que donèt fòrça maridatges mixtes, capitèt a establir lo domèni cartaginés sus una brava partida de la península (237-229 AbC). Edifiquèt Cartago Nova. Amilcar Barca moriguèt en 229 AbC e daissèt lo poder al seu gendre Asdrubal que seguèt los passes del seu sògre fins a 221 AbC data del seu assassinat; Succediguèt Annibal Barca quand ja los romans s'èran liurats de la menaça dels galleses que fins alara deviam ocupar. Asdrubal e Roma establiguèron lo tractat de l'Èbre, establissent que lo riu Èbre seriá la limita de la zòna d'influéncia de cada partida (228 AbC). Lo tractat acabèt amb la primièra guèrra punica en mai qu'establissiá que los aliats de cada partida poirián pas èsser destorbar per l'autra, e segon Tit Livius la meteissa garantia foguèt aponduda al tractat en 228 AbC per la preséncia mai al sud de l'Èbre de la ciutat d'Arse (Sagunt), coma ciutat liura,Livi, Tit; Roberts (trad) , Canon. The History of Rome, Book 21. E. P. Dutton and Co., 1912. mas Polibi es pas mencionada. En tot cas Annibal faguèt lo sètge a Sagunt e los romans invoquèron aquel pretèxte per començar la guèrra que permetèt als romans de conquerir una partida de la península.
La conquista romana
thumb|Mapa de las conquistes romanas d'Ispània Aprèp 205 AbC quand los cartagineses ja avián estat expulsats d'Ispània los romans perseguiguèron lor conquista. D'en primièr foguèt formada una unica província (Ispània) governada per de pretors, per un temps un e per autre dos; doas legions estacionavan en permanéncia dins la província; los legionaris prenguèron esposas del luòc e quad las legions foguèron dissolgudas demorèron en Ispània. Mai tard venguèron doas províncias (Citerior e Ulterior) e amb l'empèri tardier tres, quatre, cinc e sièis.
Los celtibèrs èran lo pòble principal de l'Ispània centrala e conservava lo seu govèrn pròpri, en fòrma de republica e teoricament aliats dels romans; al nòrd e a l'oèst i aviá de pòbles independents. La guèrra amb los celtibèrs durèt d'ans pendent lo sègle seguent, e amb fòrça episòdes e protagonistas, acabèron per triomfar los romans. Los pòbles mai ostils als romans foguèron los vaccèus e los lusitanians.
En 171 AbC quand comencèt la Tresena Guerra Macedoniana, la península èra per l'ora somesa levat qualques tribús montanhòlas del nòrd e qualques regions particularas dins la península. La revòlta celtibèra de 153 AbC faguèt tornar la guèrra que durèt fins a 149 AbC e foguèt conegegut coma la primièra guèrra celtiberica. En 149 AbC los romans faguèron la Tresena Guèrra Punica e aprèp comencèt la guèrra amb los lusitanians dirigits per Viriato, que s'acabèt an 138 AbC, alara tornèt la guèrra (la segonda guèrra celtiberica o guèrra de Numáncia). En 143 AbC Quint Cecili Metel Macedonian comencèt la guèrra dubèrta contra los celtibèrs, que seguèt d'astres variats, fins a la conquèsta de Numáncia en 133 AbC que s'esagliguèt definitivament lo poder roman. En 137 AbC Junius Brutus conquerigièt Gallaecia de biais precari mas lo domèni se consolidèt en seguida.
En 105 AbC els cimbris obtenguèron una granda victòria suls romans e passèron en Ispània, partida que devastèron en 104 aC e 103 aC, mas la resisténcia de la populacion locala e lo perilh roman los obliguèron a la retirada.
Las tèrras ispànicas èran utilizadas per emplir los magazins romans de lana, òli e vin. Èra una de las encausas de lutas entre Juli Cesar e Pompèu, qu'acabèt en guèrra civila.
La conquista dels cantabres e asturs fogut òbra d'August e s'acabèt en 19 AbC.
La romanizacion foguèt gareben aviada. Los latifundis s'imposèron al camp e profeitèron de las ciutats ja existentas per crear un malhun urban estable, complemtat per de nòus centres. Jos August foguèt fondada qualques colonias coma Cesaragusta (Saragossa), Emerita Augusta (Mérida), Pax Julia (Beja), Pax Augusta (Badajoz), Legió VII Gemina (Leon), e mai. Bastiguèron fòrça vias (la primièra en 124 AbC). Al sègle I los turdetans èran tant romanizats qu'avien oblidat la lor pròpia lenga; fòrça obtenguèron la ciutadanetat latina e d'uns la romana. Qualques ispans se distinguèron per des competéncias divèrsas coma lo poèta Lucan, los dos Senèca, Columella, Pomponi Mela, Quintilian, Marc Valeri Marcial, e lai.
Introduccion del cristianisme Lo cristianisme s'espandiguètt a partir del sègle I. La cristianizacion d'Ispània foguèt l'òbra dels romans o dels romanizats, se limitant al las ciutats. Lo camp (pagus) mantenguava las seunas cresenças ancestralas o, dins qualques zònas, l'anciana religion politeista romana (es perque los nomenavan pagans , del latin pagus = camp).
Segon la tradicion, l'apòstol Sant Jacme prediquèt dins la Val de l'Èbre, mas aquò a pas cap de supòrt istoric,mas, al contrari, de fachs fan creire qu'es totalament erronèu.
Pasmens, se poiriá estat facha, mas tocant mai rapidament la Betica e la zòna costièra de Tarraconesa, per las predicacions de Sant Pau, sus que tanben existarián de dobtes fundats.
En 65 se será fondat de glèisas a Acci (Cadis), Urci (prop d'Almeria), Bergium (Berja), Illiturgi (Andújar), Illiberis (prop de Granada), Carteya (Algeciras) a Abula (Ávila), governadas respectivament pels evesques Torcuat (Guadix)), Ctesifont (Berja) ), Secundus (Ávila) ), Indaleci (Urci)), Cecili (Iliberis), Hesiqui (Algeciras)) e Eufrasi (Andújar)). Pauc après apareguèron d'evescats a Sevilha (amb Sant Girons), Tortosa (amb Sant Ruf de Tortosa, evesque inexistent), Braga (amb Sant Peire) e Evora (amb Sant Manci) e progressivament (Sègle II) apareghèron en d'autras ciutats de la Tarraconensa.
Onte se fondava una glèisa s'organizava lo "Presbyterium" (l'evesque e lo clergat) e aquela organizacion eclesiastica aviá un caracter municipal-ciutadan e espandissiá pas dins las vilòtas e dins las expleitacions del camp, levat qualques casses isolats. Quitament dins las ciutats l'existéncia èra pas majoritária. Èran al pus mai un culte suplementàri, sovent clandestin, que tocava en un pichon percentatge de la populacion. Las persecucions e martirs dels crestians aguèron l'efècte contrari tipic d'aumentar lo nombre d'adèptes mas tojorn minoritaris.
L'organizacion de la Glèisa se fasiá mejans un òrdre ierarquic (evesques, prèires, diagues e ministres), e entre los adèptes se destinguissián los batejats e los catecumens.
En 300 o 301 lo Concili d' Illiberis enregistrèt la preséncia de l'evèsque de Cesaraugusta, e sens dubte l'existéncia d'evescat a Calagurris, Tarraco, Barcino, Gerunda e Dertosa.
En 311 la religion crestiana dintrèt dins la legalitat e en 313 venguèt la religion cooficiala de l'Estat, e mai tard en religion oficiala, ço que faguèt possible l'extension.
Las invasions mauritanianas La Legion VII Gemina faguèt front a doas expedicions mauritanianas, la primièra entre 171 e 173 e la segonda entre 175 e 178.
Los visigòts
Los visigòts dintrèron dins la Península en 415 mas seunas costumas ja èran pro romanizats e mai van respectar la majoritat de las tradicions localas (Levat per la religion qu'imposèron las cresenças arrianas). La província de Galícia demorèt pels sueus, mas las autres (levat una partida de la Tarraconensa) demorèron províncias de l'Empèri al mens fins a l'abolicion d'aquel en 476 e de fach encara aprèp. Los visigòts establiguèron un sistèma de dos nacions amb un territòri e los ancians ciutadans romanizats demoravan subjèctes a las leis romanas e los gòts èran subjèctes de la lei germanica. Expulsats de la Gàllia aprép la Batalha de Vouillé en 507, la capitala s'establiguèt a Barcino e aprèp a Toledo e lo reialme visigòt foguèt conegut coma Reialme de Toledo.
Los bizantins Amb la guèrra promoguda per Atanagild, a l'Empèri Bizantin s'apondèt SeptenRovira i Virgili, Antoni. Història Nacional de Catalunya, volum II. Edicions Pàtria, 1920, p. 264. e traversèron la mar, de Sardenha, Corsega e las Balearas, desbarquèron e en seguida prenguèt la franja litorala del sud-èst de la península.
Visigòts e àrabs