Empúrias,https://occitanica.eu/items/show/22173 p. 16 prononciat segon Joan Francés BlancWikidiscussion.Adoncas la grafia Empurias a es erronèa, Sapiénca Occitana. (en catalan Empúries, en occitan ancian e en catalan ancian Empuriashttps://occitanica.eu/items/show/22173 p. 54https://occitanica.eu/items/show/19870, e en castelhan Ampurias, en grèc ancian Ἐμπόριον, Emporion significant « comèrci »; en latin Emporiae), èra una antica colonia grèga e romana al tèrme sud del golf de Roses, al nòrd-èst de l'actuala vila de l'Escala, al sud de Sant Martí d'Empúries, que ne garda lo nom. S'espandís dempuèi l'antica bòca del Fluvian (El Riuet) fins a tòcar de l'ancian braç del Ter que desembocava al nòrd de la vila de l'Escala plaja del Rec del Molí. Los rèstes forman un pargue arqueologic. Din l'encinta i a l'antic lo convent de Santa Maria de Gràcia d'Empúries bastit quasi de nòu pendent los ans 1910 qu'abriga lo musèu monografic.
Estructura Lo jaç, excavat pas que parcialament, se pòt divisar en quatre partidas, d'ocupacions successivas, situadas a l'entorn d'un pòrt natural: la primièra fondacion grèga, situada dins una península (ara Sant Martí d'Empúries) nomenada pels arqueològs Palaiapolis (ciutat vièlha); la ciutat grèga al fèrm, sus la riba de la mar, dicha Neapolis (ciutat nòva); la ciutat romana, situada a l'oèst de la Neapolis, e los rèstes d'una poblacion iberica, los indigets fins ara pas encra localizat arqueologicament.
La ciutat èra encencha e los barris tornèron èsser bastis a divèrsas epòcas. Dins lo centre de la Neapolis i a la plaça o agora. Se consèrva sonque una pòrta d'accès a la ciutat, al sud, flanquejada per doas tòrres carradas. Las carrièras èran irregularas per s'adaptar al terrèn natural. Al costat de la plaça i aviá una Estoa (edifici per de transaccions mercantilas). Dins la ciutat i aviá divèrses temples que srián dedicats a Zèus-Serapis è Asclèpi (Esculapi).
La ciutat romana èra enrodada d'una muralha de dos rengs de pèiras gigantèscas encofrat d'un ciment de calç. Aviá una granda plaça forum arcadada, amb divèrses temples e boticas, e de grands banhs publics. Fòra dels barris i aviá un amfiteatre e un gimnás o palestra. Al sud de la Neapolis se tròban de rèstes d'usatges industrials e, subretot, pels trebalhs metallurgics.
Existisson multiplas necropòlis a l'entorn de la ciutat.
Paliapolis L'anciana pichona península qu'èra la Paliapolis se tròba ara unida a tèrra fèrma. Dins aquela anciana península, s'installèt lo vilatge medieval de Sant Martí d'Empúries, alara que la partida qu'èra l'ancian pòrt grèc e enterrada pels sediments foguèt ocupada pels òrts. Sembla qu'aprèp la fondacion de la Neapolis, la Paliapolis serviguèt d'Acropoli (fortalessa e temple). Estrabon parla d'un temple dedicat a Artemis que domorava dins aquela illa.Estrabon, III, 4, 19.
Neapolis thumb|esquerra|Basilica paleocristiana amb pasiment de mosaïc datada dels sègles VI e IV AbC, situada sus la stoa adossada a l' agora. Dins aquela partida se tòban los edificis mai representatius de la ciutat. Foguèt fondada a la primièra mitat del sègle VI AbC,https://web.archive.org/web/20110830032428/http://www.mac.cat/alt/prepact/cat/emp/historia.html cal prene en compte que gaireben tot çò que s'obsèrva al primèr còp d'uèlh correspond a las epòcas republicana e imperiala, e fins al començament del nalt medieval. Atal çò equ'es estrictament grèc, que siá de las epòcas arcaïca o clàssica coma de l'epòca ellenistica, se tròba al sossol e sonque s'o pòt veire dins qualques sondatges realizats abans 1939 e dins las zònas excavadas dempuèi los ans 1980, subretot dins la zòna sud de la ciutat e dins la zòna nòrd de la neapolis escavada a partir de 2005.
Barris e edificis defensius La Neapolis èra un ensems emmuralhat formant un rectangle irregular de 200 x 130m, lo pòrt se situava al nòrd. Lo sud de la Neapolis èra limitat per una muralha amb aparelh ciclopean bastida pendent la segonda mitat de sègle II AbC, e una granda partida dels blòts de calcari que la forma, venon d'una muralha grèga del sègle IV AbC. En desplaçant la muralha las pèiras serviguèron a construir lo nòu barri exterior, alara que çò que ne demorava foguèt rebondat jos un gran apòrt de tèrra que faguèt pujar lo nivèl de la ciutat considerablament.
La muralha se desplacèt al sègle II AbC, segurament a causa de la necessitat de ganhar d'espaci per a bastir un ensems de temples nòus. Lo barri nòu, del sègle II AbC, foguèt flanquejat per doas tòrres carradas e al canton sud-occidental èra protegit per un important bastion. Tanben foguèt mencionat l'existéncia d'un barri del sègle IV AbC e un autre del sègle II AbC, divèrsas intervencions arqueologicas mòstran l'existéncia d'un parapet o protoeixisma de la segonda mitat del sègle III AbC, qu'ara se trapa jol claus de Serapis, per tal d'evitar que de maquinas de guèrra s'apropien de la muralha.
Sul barri que tancava la Neapolis per l'oèst, es mencionat l'existéncia d'una torre de gach de que vesiá plan luènh, es datada del sègle V aC, aquela fortificacion e la torre del sègle V AbC se trapa dins la zòna sud de la ciutat deurián formar partida d'un complèxe defensiu anterior a l'edificacion de la muralha del sègle IV AbC. Fin finala, la paret de l'oèst separava Neapolis de la ciutat iberica d'Indika.
Lo claus d'Asclepi Dins l'espai ganhat per l'alongament del barri cap al sud de la ciutat lo sègle II AbC foguèron bastidas divèrsas construccions de caràcter religiós que se pòdon identificades a un Asklepieion. Lo primitiu clau d'Asclepi, del sègle IV AbC, foguèt modificat completament, e demorèt alara dins los murs. L'Asklepieion èra un centre terapeutic e religiós consagrat al dieu Asclèpi. thumb|275px|Vista del claus d'Asclepi. Lo claus seriá estat compausat de tre temples que se tròban a l'oèst de l'ensems, al costat de cistèrnas, un potz e un edifici arcadat l' aditon un edifici que los malauts experimentavan lo som sagrat pendent que los sacerdòtes impulsavan el tractament terapeutic que caliá seguir. las cistèrnas que emmagazinavan l'aiga èra utilizada per practicar de rites de purificacion que devián se sotmetre lo malaut, e lo potz dubèrt deviá contenir las sèrps consagradas al dieu.
Lo claus de Serapis
Mejans del sègle II AbC, quand se bastissiá lo barri extèrne de la ciutat e se demolissiá lo barri grèc del sègle IV AbC e lo parapet del sègle III AbC, a Empúrias se decidiguèt de bastir una plaça amb cobèrts dins l'espaci ganhat. Dins la primièra mitat del sègle I AbC, se faguèt una granda tranformacion, se bastiguèt dins la zòna occidentala un temple tetrastil, doric i amb gras laterals, consagrat segurament a la divinitat de Serapis. De l'existéncia d'aquel claus a Serapis, se dedutz l'importància qu'aviá Empúrias pendent los periòdes ellenistic e republican, los cultes procedents del Mediterrani oriental, segurament a causa de la preséncia del mercadièrs d'Orient, que profeitèron l'existéncia d'una ciutat portuária, dubèrta cap a l'exterior, per s'i establir e la transformar als sègles II e I AbC, dins un empori comercial e cultural de granda influéncia.
Necròpolis Las necropòlis d'Empúrias foguèron en activitat mai de mil ans, dins una longa etapa que va del sègle VII AbC fins l'Edat Mejana. Mas fòrça tombas foguèron saquejadas. Almagro escriguèt dos volumsAlmagro, Martín (1953) "Las Necrópolis de Ampurias I: Las Necrópolis Griegas". Barcelona 1953, i Almagro, Martín (1955) "Las Necrópolis de Ampurias II: Las Necrópolis Romanas e Indígenas. Barcelona 1955. que recuèlhan totas las donadas sus la majora partida dels cementèris de la zòna. N'i a de quatre tipes: grecoindigènas, tardorrepublicanas, nautimperias e baissimperialas. Alfonso López Borgoñoz "Distribución cronològica y espacial de las necròpolis ampuritanas" en VV.AA. "De les estructures indígenes a l'organització provincial romana de la Hispania Citerior" pp. 275-298. Institut d'Estudis catalans. Ítaca. Barcelona, 1998.
Grecoindigènas (sègles VI a III AbC) Ocupèron los cantons sud e oèst de la Neapolis, essent tancats pel mar l'èst e al nòrd. Son de las necropòlis mai espoliadas. Lo sector oèst foguèt ocupat per la nomenada necropòlis de la muralha nord èst, claus funerari d'indigènes ellenizats ont predominèt lo rite de l'incineracion. Al sector sud l'activitat durèt mil ans sense interrupcion e s'i fasiá de rites d'inumacion e d'incineracion (sègle V AbC-VI ApC).
Tardorrepublicana (sègles II a I AbC) Un grop ancian contunhèt a utilizar las necropòlis anticas amb inumacions e incineracions, benlèu èra de grècs e indigèns de la Neapolis. Un autre grop èra principalament incineraire e aviá la seuna necropòlis, la mai anciana documentada , sul penjalt nòrd del puèg mejancièr de Les Corts, situat al sud-oèst de la ciutat. Aquela necropòli foncionèt sobretot pendent los sègles II e I AbC, fasent de pichons montets de basa carrada bastits de pèiras de talha al centre de que plaçavan los rèstes de l'incineracion.
Nautimperial (sègles I AbC a II ApC) Se sap pauc dels enterraments del segond quart del sègle AbC fins a l'epòca d'August, qualques 35 ans. A partir d'alara los enterraments se situèron sus un penjal de puèg pujol ont èra installada l' urbs romana. Alfonso López Borgoñoz pp. 711-744, Las necrópolis altoimperiales ampuritanas in Annals de l'Institut d'Estudis Gironins, Girona, 1997, Vol XXXVII, 1996-1997 Comencèt a s'impausar l'inumacion al sègle II.
Baissimperial (s. III dC-VI dC) Parlar d'aquela epòca es pas aisit, essent dificil d'establir de cronologias precisas per manca d'artefactes dins las tombas. Tot l'airal de l'antica ciutat grèga èra plen d'inumacions, será en relacions amb lo culte de la basilica paleocristiana ala enclausa. Josep M. Nolla, Jordi Sagrera "Ciuitatis Impuritanae Coementeria. Les necròpolis tardanes de la Neàpolis" Girona: Facultat de Lletres de la Universitat de Girona, Girona, 1995, 329 p. Estudi General, 15 e Josep M. Nolla "Tombes i Cementiris del sector nord-oriental del turó d'Empúries" Arqueologia AIEE, Figueres, 33 (2000), pàg. 11-20.
Istòria Del sègle IX AbC, a l'Edat del Bronze tardièr, los pòbles indigèns d'aquela còsta de l'Empordà vivián dins los puèges subrondant dels paluns. Una d'aquelas poblacions èra sus la península ont ara i a Sant Martí d'Empúries.
thumb|esquerra|Vas grèc amb de figuras rojas del sègle IV AbC, mostrant una menada perseguida per un satir.
Al sègle VII aC, aquel pòbla ja aviá de contactes comercials amb los etruscs, fenicians e grècs, e vèrs 580 AbC, los comerçants grècs de Focèa venent de Massalia fondèron Empúrias suls puèg de Sant Martí (Paleapolis) e vèrs la mitat del sègle VI AbC s'espendiguèron al fèrm (Neapolis). Vèrs 500 AbC venguèron independents de Massalia. La ciutat, bastiguèt un barri e una muralha interiòra que separava las zònas grèga e IndiquètaNOLLA>Josep M. Nolla, la campanya de m. p. cató a empúries el 195 a.c. Algunes consideracions se desvolopèt mercés a una activitat comerciala qu'acaptava tota la còsta mediterranèa. La seuna influéncia sus indigèns es a l'origina de la naissença de la cultura iberica.
En 218 AbC, pendent la Segonda Guèrra Punica hi desbarquèron una armada romana comandada per Gneu Corneli Escipion, amb per objectiu de copar la rèiregarda de l'armada catagenesa d'Annibal. Atal comencèt la conquista romana de la Peninsula Iberica. Cristina Masanés, Romans a l'Empordà in Sàpiens, Barcelona, núm. 99, genièr de 2011, p. 66-67, ISSN 1695-2014}}