Lo genre Tilia regropa los telhs, arbres salvages e ornementals que las flors odorantas e las bractèas son utilizadas en infusions amaisantas e calmantas. Los tilhs apartenon a la familha de las Tiliaceae segon la classificacion classica, o aquela de las Malvaceae segon la Classificacion filogenetica.
Caracteristicas Los telhs son d'arbres de creissença aviada, podent aténher 35 m de naut, de brancas pro largament espandida. La camba presenta una rusca liça, se fendilhant amb l'edat. Las fuèlhas, caducas, son simplas, altèrnas, mai sovent en forme de còr amb une longa punta a tèrme e de bòrd dentat. Las flors son ermafroditas. An cinc sepals e cinc petals liures de color blanc jaunenca, amb fòrça etaminas. Son amassada en cimas biparas, cada cime avent a la basa una bractèa oblonga e translucida, de color jaunenca. Los fruchs son de pichonas capsulas sèches et globuleuses.
Principales espècias Tilia americana L., Tilia amurensis Rupr. Tilia chinensis Maxim. Tilia cordata Mill., Tilia dasystyla Steven, Tilia ×euchlora K. Koch, Tilia ×europaea L. (synonyme Tilia ×vulgaris Hayne) Tilia ×flavescens A.Braun ex Döll Tilia henryana Szyszył. Tilia insularis Nakai Tilia intonsa E. H. Wilson Tilia japonica (Miq.) Simonk. Tilia kiusiana Makino & Shiras. Tilia mandshurica Rupr. & Maxim. Tilia maximowicziana Shiras. Tilia miqueliana Maxim. Tilia ×moltkei Späth ex C. K. Schneid. Tilia mongolica Maxim. Tilia ×orbicularis Jouin Tilia oliveri Szyszyl. Tilia paucicostata Maxim. Tilia petiolaris DC. Tilia platyphyllos Scop., Tilia platyphyllos subsp. cordifolia (Besser) C.K.Schneid. Tilia platyphyllos subsp. platyphyllos Tilia platyphyllos subsp. pseudorubra C.K.Schneid. Tilia taquetii C.K.Schneid. Tilia tomentosa Moench,
Una longevitat remarcabla thumb|left|Telh dich Esclop de San Nicolau, a Furnaux (Belgica) ; Circonferéncia a del sol: , en 2007 thumb|Lo telh de Linn en Soïssa vièlh de 5 o 600 ans.
En Baissa Bavièra, un telh de grandas fuèlhas domina la plaça del vilatge de Ried. Selon Thomas Parkenham, autor del Torn del monde en 80 Arbres, es un dels mai bels arbres qu'a jamai vist. Pendent mai d'un sègle aquel arbre se nomenèt Wolframslinde, es a dire lo telh de Wolfram von Eschenbach, trobador autor de la version originala alemanda de Parzival que l'auriá inspirat per escriure los seus poèmas. segon las estimacions dels istorians, l'arbre auriá mil ans. Sembla que seriá un maximum, la fusta del telh essent tròp tendre per èsser resistant. Pasmens, a una capacitat de reviscol important que li permet de restablir una tèsta arrancada per una tempèsta. La majoritat dels tilhs passant gaire 400 ans, e los tilhs de grandas fuèlhas semblan èsser mai resistants name="Rameau""Pakenham".
Usatges e proprietats Caracteristicas comunas de las fustas de telhs thumb|left|copa d'un tronc La fusta de telh "Rameau">Flore forestière française Montagne ; J.-C. Rameau, D. Mansion G. Dumé, IDF, 1989 es omogenèa, amb de fendilhas pauc marcadas. L'albenca e la fusta al còr son pas distinctes. Es jaunenc a rossenc, blancós o rosenc, a vegadas venat de verd amb de tacas medullaras. A una odor de posca.
La fusta es de pauca densitat per las espècias europèas, e mejana per aquels d'America del Nòrd. Es tendre e aisit de trabalhar, de ressar, tornar e escultar. Al secatge, se retracta fortament. Un còp sec e trabalhat, es plan estable. Aquela fusta es gaire duradissa e pas adaptadas a las utilizacions exterioras, mas es corrèctament duradissa a l'estat sèc.
En Euròpa, la fusta de Tilia cordata]] es mai apreciada qu'aquel del tilh de grandas fuèlhas, car lo darrièr es reputat mens tendre e mens resistant, la camba es sovent mai larga mas presentant de formas mens bèlas. Sens estudi scientific, es ara impossible de distinguir amb certitud de fusta de Tilia platyphyllos o Tilia cordata.
Presada per son omogeneitat e son trabalh aisit, la fusta de Tilia cordata conven gaire quand una fòrta resistança mecanica es necessari. Las utilizacion son: Tradicionalas: escultura, esclòps, espleches de cosinar e de dessenh (pincèls plans, gredon), bobinas de fials, plan d'estampariás, alumetas, mòtles de fondariá, mòbles, joguinas, caissas e aisinas divèrsas, luteria, bornats, protèsis, eca. Dins l'art sacrat ortòxe, lo telh es la sola fusta autorizada coma supòrt de las icònas. Contemporanèas: fusta d'ebenisteriá (partidas escultada), esculturas de tota mena, obrador de tornièr, gredon, placatges, pasta de papièr, pans de fibras e de particulas.
Lo carbon de fusta es avalorat pel dessenh e las proprietats filtrantas, es un combustible mediòcre mas de fòrta calor radianta "Rameau". Èra tanben utizat per la fabricacion de la pòlvera de fusil "Domont".
Cordariá S'utiliza la rusca intèrna per fabricar de ficèlas e Còrdas de granda qualitat.
Perfumariá Los coeissaires sabon distingar los parfums de las flors de telh de diferentas provenenças. La substáncia produsent la sentor, lo farnesol, foguèt descoberta a Züric en 1923 per Leopold Ruzicka, Prèmi Nobèl de quimia en 1939. Dempuèi, lo famesol ocup una granda plaça en perfumariá "Lieutaghi". Per o extraire, s'utiza de flors secadas amb etèr de petròli. La concrèta obtenguda es verd escur e possedís un odor erbacèu de fen sec. L'absoluda es viscosa e verdencaLes arbres parfumeurs, Jean-Luc Ansel, Éd. Eyrolles, 2003.
Proprietats medicinalas
Las flors thumb|left|flors (Tilia cordata) thumb|left|Tiliae flos : Flors secadas per far infusion Las florsLieutaghi">Lieutaghi P. Livre des arbres, arbustes et arbrisseaux, Arles, Actes Sud, 2004 del tilh comun tenon de mucilage, d'òlis essencials (38 %, que lo farnesol) de tanins, de glucosids, de gomas, de sucres, de manganès e de vitamina C. En tintura maira een infusion, son recomandadas"Ducerf">Guide ethnobotanique de Phytothérapie, Gérard Ducerf, Éditions Promonature, 2006 dins fòrça casses de trobles nervioses (cassièra, ànsia, neurastenia), de migrans, de gripa, et d’insomnias. Aquelas flors son d'antidepressors, d"euforisants e de sedatius. Serián tanben antispasmodicas, diaforeticasLes plantes médicinales, Guide vert, Roberto Chiej (ISBN 2-263-00667-2) e fasent lo sang mai fluide e favorizant la circulacion. Amb dòsi máger, l'infusion ven excitanta e pòt causar d'insomniasname="Couplan". Mas serán surestimadas name="Lieutaghi" las capacitats del tilh per curar de vertadièras nevròsis o l'epilepsia.
La forma mai comun es l'infusion de flors secadas. En 1957, an de fòrta gripa en França, s'infusèt de flors de tilh (20 % de mai que la mejana). Los banhs calmants son tanben recomendats. En Euròpa, la tisana de tilh ne seriá utilizada sonque dempuèi lo sègle XVI name="Lieutaghi".
En Provença, existís una vertadièra produccion industriala de flors de tilh dempuèi dos sègles, la culhida se fa tant suls arbres isolat que dins de plantacion talhadas e empeutada especificament. Las flors son secadas dins des secadors ostalièrs o de forns ont son mesclda de contunh. Quatre quilogramas frèsc donan un quilograma de flors secadas. Existís de cultivars particulars favorisant la resisténcia de las brancas al pés de las escalas. La culhida de Carpentràs, Comtat Venaicin, Auts Aups, Aups d'Auta Provença) es de las mai reputadas. Se cultiva lo tilh comun. Aquela region dona mai de 80 % de la produccion francesa (). Realizada per seleccion empirica, la varietat « Benivay » (de Bénivay-Ollon a una bractèa mesurant de 15 a . En 1985, prèp del Ventor, i a la Confrairiá dels Cavalièrs del Tilh de las Baroniás organisant la feira del Tilh, al Bois dei Baroniás"Lieutaghi""Domont".
L'albenca Ara, l'albenca del Tilia platyphyllos e de Tilia cordata son considerat comme un drenaire general qu'interven especificament sul fètge e la vesicula biliara. Es utilizada en infusion, tintura maire o extrat aquòs. Es un coleretic "Couplan". Permet d'eliminar melhor las toxinas organicas e acids metabolics perturbators. Son accion epatotonica permet una filtracion melhora de las toxinas presentas dins lo sang e lor eliminacion dins l’intestin par la bila que lo volum e la difusion son aumentadas. Es considerada pel Professor Jean Valnet coma un dissolvent especific de l'acid uric e un diuretic remarcable. Es tanben un antispasmodic que permet de dissipar de migranas. A, encara, una accion suls fenomèns d'ipertension "Couplan". Los fitoteurapeutas lo donan contra los rumatismas aguts, e la crisis de gota, fa tanben partit de regims amagrissents "Ducerf" "Lieutaghi".
Los borrons thumb|left|borrons (Tilia cordata) En gemmoterapia, se recomanda d'utilizar los borrons a pèna sortits a la prima, subretot aqueles de Tilia tomentosa. La dilucion omeopatica del macerat glicerinat de borrons es utilisada per curar la menopausa "Ducerf". Segon P. Andrianne, La gemmothérapie, Philippe Andrianne, Editions AMYRIS, 2004. De biais mai subtil, curriá los problèmas de tiroída, seriá antiinflammatòri e utisat dins de regims amagrissent "Ducerf".
Lo Doctor Bach, pels Elixirs florals utilisa lo borron de Tilia tomentosa per curar las « Penas d'Amors que se pensava eternals » "Ducerf".
Nectar, melat e pollèn thumb|left|Abelha e tilh
Los tilhs representan per las abelhs un apòrt important en nectar e pollèn en junh e julhet. Lo mel de tilh se culhís subretot en Romania. En França, se pren dins le bassin parisienc, en Jura e en Ocitània dins qualques luòcs dels Pirinèus, dels Alps e Massís Central. La secrecion de nectar es mai importanta per temps pauc umid e pro caud. Intensa e fòrça aviada, la melada s'acada en qualques jorns. De fach, la produccion es capriciosa.
Usatges alimentaris Las flors Lo tilh es conegut per las inflorescèncis parfumadas, que se fa infusions de gost agreable "Domont". Etanben se'n pòt apondre a de saladas estivalasr "Couplan".
La saba Amassada a la sortida dels borrons, la saba de tilh se la pòt veure de meteis biais qu'aquel del bèç. Es possible de ne far de siròp (operacion fastidiosa a causa de la flaca quantitat saccaròsi presenta dins la saba). "Couplan">Le régal végétal, Plantes sauvages comestibles, Vol I ; François Couplan, Ed Equilibres, 1989.
Las fuèlhas Las fuèlhas jovas dels tilhs originaris d'Euròpa son comestibles crudas. Son un pauc mucilaginosas e na un gost agradable. Acompanhan aisidament una salada. Aquelas fuèlhas contenon de sucres intervertits, pro assimilables, quitament pels diabetics "Couplan".
Las fuèlhas maduras, secadas, polverizada, criveladas, donan una farina verda fòrça nutritiva (rica en proteïnas) que foguèt utilisada pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Un quilograma de fuèlhas fresas dona de farina. Mesclada a d'autras farinas se fa de pan o farinetas.
thumb|left|Tilia cordata, fruchs
Los fruchs Los fruchs contenon d'òli grasse qu'un mètge n'auriá fach apondent de fuèlhas un produch de gost semblant al chocolatJean-Baptiste de Monet de Lamarck, Encyclopédie méthodique : Botanique, vol. 7, Paris, Panckoucke, 1792, p. 677 mas lo quimista prussian Andreas Margraff apitèt pas a ne reproduire tenta de reproduire.
Los fruchs torrats, fa un substitus de cafè name="Couplan".
Malautiás e parasits thumb|left|Bucefal (Phalera bucephala) thumb|left|coca cul-brun (Euproctis chrysorrhoea)
Nòtas e referénciss
Vejatz tanben Unter den Linden (« jols tilhs »), celèbra avenguda berlinesa
Liens externes
Le Tilleul des Baronnies