+New Orleans País Superfícia 907 km² Populacion 378 715 (2005) Latitud 29°57′53″N Longitud 90°4′14″W Altitud 0-126 m Localizacion de la ciutat als Estats Units d'America 190px
La Nòva Orleans (New Orleans en anglés, La Nouvelle-Orléans en Francés) es la vila mai granda de l'Estat de Loïsiana, als Estats Units d'America, comptant e dins l'aglomeracion (cens federal de 2010). Las limitas de la parròquia d'Orleans, una de las 64 parròquias divisant l'Estat de Loïsiana, correspondon a las de la vila de La Nòva Orleans.
Es un centre industrial e de distribucion, un pòrt de mar important e una vila de vida culturala rica, anciana e vibranta (que lo chafre de Big Easy, la « gròssa aisida »), subretot per sa musica, lo jazz, e sa cosina a basa de cauquilhum e crustacèus (cambaròts, ustras, escaravissas). La vila es situada sus las ribas de Mississipí, près de la boca, sus las broas sud del lac Pontchartrain.
Istòria Periòde colonial En 1691, los explorators franceses percorrèron la region del delta del riu Mississipí. Los coureurs des bois (correires dels bòsques) e trappeurs (tendeires) franceses e canadians percorrèron lo territòri e escambièron la forradura amb los amerindians. En 1701, un primièr establiment de comèrci de la fin del sègle XVII foguèt fortificat jol nom de Fort Saint-Jean a la confluéncia del bayou Saint-Jean e del lac Pontchartrain just al nòrd de la futura ciutat de La Nòva Orleans.
thumb|left|200px|Vista de La Nòva Orleans en 1720. La vila foguèt fondada pels Franceses capitanejats pel Canadian Jean-Baptiste Le Moyne, Sieur de Bienville, en 1718. Lo nom de la vila foguèt causit en onor del regent, Felip, duc d'Orleans. Al començament simple establiment de la Companhiá del Mississipí, venguèt la capitala de Loïsiana francesa en 1722Havard Gilles, Vidal Cécile, Histoire de l'Amérique française, Flammarion, 2003, p. 393(la capitala fuguèt transferida de Biloxi cap a La Novèla Orleans).
Lo site retengut foguèt aquel d'una corba del Mississipí, que la forma en creissent de la vila: es chafrada Crescent City, la vila en forma de creissent. De barris la deurián encerrar, mas foguèron pas jamai realizats. Es solament en 1760 qu'una palancada de fusta foguèt levada en urgéncia.
Los plans de La Nòva Orleans foguèron dessenhats per Adrien de Pauger e Le Blond de la Tour sul modèl tradicional de las vilas novèlas, es a dire un damièr simetric, que la talha maximala deuriá èsser de 88 ectaras divisadas en 66 illòtasHavard Gilles, Vidal Cécile, Histoire de l'Amérique française, Flammarion, 2003, ., amb una plaça ont i a la glèisa (la futura catedrala Sant Loís), l'ostal del governador e de casèrnas. Suls cais foguèron bastits des magazins, un espital e lo convent de las Ursulinas. Foguèt Adrien de Pauger que dessenèt los plans del Vieux Carré amb sas carrièras d'angle drech. La construccion venguèt fòrça dificil a causa del clima mas tanben dels bosques denses qu'ocupavan lo site: l'auragan de 1722 causa de grands damatgesHavard Gilles, Vidal Cécile, Histoire de l'Amérique française, Flammarion, 2003, .. La manca de man d'òbra, las epidamias e los moissals alentisson tanben los trabalhs. L'escavament del grau comencèt en 1723. La levada lo long del Mississipí foguèt acabada en 1724. thumb|left|200px|La Nòva Orleans en 1728. thumb|left|200px|Plan de La Nòva Orleans en 1763. thumb|200px|Lo vieux carré, lo quartièr francés. thumb|200px|La catedrala Sant Loís vista de Jackson square. Lo fach que la Loïsiana foguèt desprovesida d'estructuras socialas, politicas e religiosas rigidas donavan e totes le sentiment d'una libertat aumentada. Segon los registres parroquial de l'epòca, la mitat dels catolics de La Nòva Orleans fasián pas lors pascas e entrèron sonque rarament dins la glèisa Sant Loís. La frequentacion dels Amerindians de mors mai liuras, coma en matèria sexuala, deguèt contribuir a l'evolucion de las mentalitats. Mas subretot la manca de la femnas èra un problèma màger. Lo Reialme de França envièt de contingents de femnas per la Nòva França e tanben per la Loïsiana francesa. De Filhas del Rei foguèron enviadas a la fin del sègle XVII. Al sègle XVIII arribèron las Filhas de la caisseta, provesidas d'un trocèl constituit suls fond de la caisseta reiala. En qualques ans, arribèron de França mai de , que 160 prostituidas. Los cas de bigamia èran pas rares e fòrça colons franceses prenián de joves amerindianas e subretot de joves femnas negras coma calinhairas, qu'installavan dins lor proprietat mercé al sistèma del plaçatge, lo Còdi negre empachant tot maridatge interracial. Brèu, la vila de La Nòva Orleans abrigava una comunautat cosmopolita, multiraciala e quitament equivòca.
En 1733, quand Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville tornèt èsser governador de Loïsiana, La Nòva Orleans aviá ja la reputacion d'una vila liura e alègra, amb de fèstas, bonas taulas e danças. Pendent tot aquel periòde, lo francés de França demorèt la lenga oficiala de la colonia: èra la sola lenga dels Blancs, mas los Negres parlavan lo creòl (de basa de francesa) e los amerindians, lors lengas ancestralas.
La Nòva Orleans venguèt la capitala economica de la Loïsiana. Exportavan de pèls vengudas de l'interior e tanben des produchs de las plantacions (indigòt, tabat…).
En 1762, la colonia foguèt daissada a l'Empèri espanhòl per un acòrdi secret: lo tractat de Fontainebleau, que foguèt confirmat pel tractat de París, mas cap governador espanhòl (Antonio de Ulloa) venguèt per prene lo contraròtle de la vila abans de 1766. Tanpauc, pauc d'ispanofòns venguèron s'installar dins la capitala loïsianesa. Uns dels primièrs colons franceses jamai foguèron satisfachs del regime espanhòl e faguèron fòrças peticions per tornar jol precedent. Lo 28 d'octobre de 1768, un grop de colons creòls ensagèron de caçar los Espanhòls de la vila a la seguida de l'establiment de l'exclusiu. Lo retorn a l'òrdre se faguèt per una tropa enviada en julhèt de 1769. Los menaires foguèron arrestats e nòu d'entre eles foguèron condamnats a mòrtPhilippe Jacquin, Daniel Royot, Go West ! Histoire de l'Ouest américain d'hier à aujourd'hui, Paris, Flammarion, 2002, page 59. Un conselh municipal foguèt instaurat per satisfar las revendicacions localas.
Un incendi destruiguèt 856 immòbles de La Nòva Orleans lo 21 de març de 1788 e un autre 212 en decembre de 1794. En consequéncia, un reglament d'urbanisme impausèt la brica en remplaçament de fusta pels ostals a estatges, e las teules per las coberturas.
La populacion de la vila se limita a en 1785, amb un total de per tota la Loïsiana, alara espanhòla e comprenent la partida occidentala de Florida, subretot vèrs Biloxihttp://books.google.fr/books?id=jq_9Hq8rnlMC&pg=PA20&dq=%22Louis+Duclot%22+Louisiane&ei=k2GBS9qZMZfCM7iE1ecP&cd=7#v=onepage&q=%22Louis%20Duclot%22%20Louisiane&f=false.
En 1791, lo nòu governador de la Loïsiana, Carondelet, comencèt una politica culturala tot en desvelopant l'amelioracion e lo confòrt dels loïsianeses, coma l'installacion de l'esclairatge de las carrièras. Un teatre foguèt bastit carrièra Saint-Pierre, qu'es un bastit de fusta dins lo centre vila de la Nòva Orleans, situada dins lo quartièr del Vieux carré.
En 1795, Espanha autorisèt los Estats Units d'America a utilizar lo pòrt. La vila tornèt jol contraròtle francés en 1800 mas en 1803 Napoleon Bonaparte vendèt la Loïsiana (que compreniá un territòri fòrça mai espandida) als Estats Units d'America per . A l'epòca, la vila comptava pès de uèit mila abitants. Lo mèsme an, lo primièr cónsol de la via, Étienne de Boré, nomenat pel governador William C. C. Claiborne, instituiguèt una fòrça de polícia, capitanejada per Pierre Achille Rivery, al cap de vint e cinc òmes.
La populacion patiguèt d'epidemias de fèbre jauna, malària e vairòla, eradicadas après 1905.
thumb|250px|Lo Vieux carré (quartièr francés) de La Nòva Orleans, Loïsiana.
Lo sègle XIX lupright=3|thumb|center|450px|Vista de La Nòva Orleans en 1803
La Loïsiana venguèt un dels Estats dels Estats Units d'America en 1803. La Nòva Orleans, en 1805, comptavan al total . Recebèt de 1806 fins a decembre 1809 un total de refugiats franceses de Sant Domingo en America, que , e , çò que faguèt mai que doblar sa populacion. En 1810, la vila comptava que sonque William C. Davis The Pirates Laffite, The Treacherous World of the Corsairs of the Gulf, ed:Houghton Mifflin Harcourt, 2005, pp: 45, 52, 56, ISBN 978-0151004034.
La populacion de la vila doblèt encara amb l’arribada de creòls franceses que daissèron Sant Domingo a la fin de la coloniá en 1802 e 1803 puèi, amb una segonda èrsa en 1809, per aqueles que foguèron expulsats pels Espanhòls de l'illa de Cuba ont fòrça s'èran refugiats a l'entorn de Santiago; unes cultivèron lo coton dins los quatre Estats du Sud dels Estats Units d'America que representèron 80 % de la cultura du coton en 1860 (Loïsiana, Alabama, Mississipí e Georgia). Pendent la Guèrra angloamericana de 1812 los Britanics envièron una fòrça per ensajar de conquerir la vila mas foguèron vençuts per las tropas comandadas per Andrew Jackson a qualques quilomètres en aval, a Chalmette, l'8 de genièr de 1815 (batalha de La Nòva Orleans).
La populacion de la vila doblèt dins los ans 1830. Vèrs 1840, atengava , ne fasent la quatrena vila dels Estats Units d'America.
La vila foguèt capitala de l’Estat de Loïsiana fins a 1849, puèi de 1865 a 1880. A l'epòca, Baton Rouge prenguèt lo relai. Son pòrt aviá un ròtle màger dins lo comèrci dels esclaus, alara qu'aviá la mai granda comunautat d'origina servila.
L'istòria de Delphine Lalaurie es benlèu la mai coneguda dels afars macabres del Vieux carré. Madama Lalaurie, mondana respectada, aculhissiá fòrça grands eveniments dins son opulent ostal, 1140 carrièra Royale. Son estil de vida somptuós èra servit per fòrça esclaus. Pr'amor, lo mal tractament dels esclaus èra illegal, la societat començava a evitar LaLaurie après qu'un vesin aviá susprés aquela femna eleganta perceguent una filha d'esclau amb un foet. La filha sautèt del teulat dins un esfòrç desesperat per fugir LaLaurie que se tuèt. Lo vesin avertiguèt las autoritats. Atal s'acabèt la carrièra sociala de Lalaurie, forgetada per la bona societat.
Pendent la guèrra de Secession, La Nòva Orleans foguèt presa per l’Union (los Nordistas) sens combat lo 1 de mai de 1862Stève Sainlaude, La France et la Confédération sudiste (1861-1865): La question de la reconnaissance diplomatique pendant la guerre de Sécession, éditions L'Harmattan, 2011.. Coma garda urbana, las milícias dels ciutadans europèus e subretot franceses empachèron la destruccion de la vila desirada pels insurgents « Au nom de la France, restons unis ! » Les milices françaises de La Nouvelle-Orléans pendant la guerre de Sécession, Farid Ameur, 14 d'octobre de 2008, ed:Institut Pierre Renouvin, site: ipr.univ-paris1.fr.
Demòra un caractèr istoric amb la riquesa del sègle XIX al delà del Vieux Carré o carrat francés. La vila aculhiguèt l’Exposicion universala dicha del centenari del coton.
La vila prenguèt una reputacion vila del vicis e de jòcs a la fin del sègle XIX e lo començament del sègle XX coma amb lo quartièr dobtós de Storyville.
Lo sègle XX thumb|right|Canal Street. thumb|right|250px|La Nòva Orleans (al centre, vista del satellit) e la corba del riu Mississipí (al sud), que lo chafre The Crescent City (la vila creissent). Lo lac Pontchartrain es al nòrd. thumb|right|250px|Foto aeriana del centre vila (a la drecha del riu). Lo cercle blanc es lo Superdome.