thumb|Vènus del miralh, 1554-1555 National Galery of Art, Washington Tiziano Vecellio o Tiziano Vecelli o Tiziano da CadorVasari, comunament lo Tician o simplament Tician, nascut vèrs 1488 a Pieve di Cadore (província de Belluno, Venèt), mòrt lo 27 d'agostLeMonde.fr, A Londres, querelle entre M. Brown et M. Cameron sur l'âge de la mort du Titien, sur de 1576 à Venècia, es un pintre e gravador italian de l'escola veniciana, autor d'una importanta òbra picturala. Es considerat coma un dels mai grands retraitistas d'aquel epòca, entre autre mercé a son abiletat de far sortir los trachs de caractèr dels personatges. « Tanben libèra la pintura de las constrencha de la linha e de la forma ont èra emprisonada dempuèi L'Edat Mejana s'acabant, e aquò per donar tot poder a la colorVéronique Prat Titien, ou la gloire de Venise, 15/10/2007. »
Biografia Nasquèt a Pieve di Cadore, una vilòta de las Dolomitas en Venèt entre 1488 e 1490La data exacta es desconeguda., dins una familha locala rica. Son paire, Gregorio Vecellio, aviá de cargas, coma aquelas del capitani de la milícia, e d'inspector de las minas. thumb| L'Assompcion de la Verge , 1516-18 Glèisa Santa Maria Gloriosa dei Frari.
Se sap pas quina educacion recebèt: benlèu sabiá pas lo latin, lenga fòrça importanta a l'epòca, e la partida majora de las letras que nos parvenguèron foguèron escrichas per el per d'autras personas. Tician s'èra initciat a la pintura al meteis temps que son fraire Francés. Ambedos foguèron enviats a Venècia, a 9 o 10 ans d'edat, per estudiar l'art. Comencèron dins lo talhièr de Sebastiano Zuccato, un artista en mosaïc. Après quatre o cinq ans, Tician intra dins lo talhièt del pintre Gentile Bellini, puèi de son fraire Giovanni Bellini, a l'epòca l'artista mai reputat de Venècia. Alà faguèt la coneissença de Giorgio da Castelfranco, conegut jol nom de Giorgione. Venguèron amics e associats, e en 1508 trabalhèron ensems a la frescas exterioras del Fontego dei TedeschiSèrva publica destinada als marcands alemands..
Dos ans mai tard, Giorgione morriguèt de la pèsta e benlèu fòrça quadres de Giorgione foguèron acabats per TicianAquò fa dificil l'atribucion d'unes quadres a un o l'autre pintre.. De 1508 a 1568, Tician practica tanben la gravadura sus fusta. Quitament se pensa que participèt a la realizacion de la Fabrica, un gròs volum in-folio de 663 paginas, que conten mai de 300 figuras anatomicas, gravadas sus fusta. Mas, res jamai foguèt provatJacques Guillerme, Anatomie artistique, Encyclopædia Universalis, DVD, 2007.
Tician penchèt tres frescas per la Scuola di Sant'Antonio a Pàdoa, vila ont anèt en 1511. En 1516, a la mòrt de Giovani Bellini, foguèt nomenat pintre oficial de la Republica de Venècia e establiquèt un talhièr sul Grand Canal a San Samuele. Força artistas contemporanèus passèron, coma Tintoret e Le Greco. Dins L'Assompcion de la Verge , comandada pel grand altar de la Glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari en 1516 e installada en 1518, Tician elimina totas las tradicionalas referéncias iconograficas a la mòrt e inventa la gloriosa pujada cap al cèl de Maria dins la dralha de la teologia franciscana contemporanèaAugusto Gentili, 2012, page 99.. Aquela solucion vendrà alara la composicion de referéncia dins l'ensems del mond crestian. En 1520, realiza una importanta comanda per decorar del Palais dels Dòges, La Batalha de Cadore (granda fresca destruida dins l'incendi de 1577) e tres pinturas de scènas mitologicas per Alfons I d'Este. Es tanben encargat de far totes los retrachs dels dòges successius, fins a 1555 que lo pretzfach venguèt Tintoret. Tanben prenguèt fòrça comandas pels notables venicians e las glèisas de la ciutat.
Tres ans mai tard, pendent un viatge a Ferrare, coneguèt Frederic II Gonzag, marqués de Màntoa que fa lo retrach e per trabalha mai de 10 ans, decorant lo castèl de Ferrare de frescas mitologicas. Fin a 1522, va a Màntoa, ont encontra lo marqués Federico Gonzaga que li comanda près d'una quarantena de quadres, e se liga d'amistat amb l'Aretin e Sansovino, refugiats a Venècia après lo sacatge de Roma.
En 1525, esposèt Cecilia Soldano, filha d'un barbièr, qu'aguèron dos filhs: Pomponio en 1523 e Orazio, just abans lo maridatge. En 1530 sa femna faguèt nàicer una filha (Lavinia) e moriguèt unes meses mai tard. Se tornèt pas maridar, mas los ans 1530 son per Tician aquelas d'un nòu canon feminin, mai prim coma dins La Bella (Florença, palais Pitti), Maria Magdena (v. 1533) (Florença, palais Pitti) o La Vènus d'Urbin (Florença, musèu de la Galaria dels Oficis). Aquela darrièra dernière òbra, realizada per Guidobaldo della Rovere en 1538 s'inspira de la Vènus endormida de Giorgione representant una femna nuda (Vènus ? una cortesana ? una jova esposa ?) sus un lièch dins una sala e desrevelhada. Òbra emblematica de sa carrièra, es lo prototipe del nud feminin colcada en interior per la pintura europèa qu'Édouard Manet s'inspirèt per son OlimpiaVejatz los escrichs de Daniel Arasse per un analisi detalhat. .
Dins aquela annada 1530, encontrèt Carles Quint alara que l'imperaire viatjava per Itàlia, mejans lo marqués de Màntoa. Tres ans mai tard, Carles Quint li balhèt lo títol de Conte Palatino e Cavaliere dello Sperone d'Oro, un onor sens precedent per un pintre. Faguèt una seriá de retrachs dels pròches de l'emperaire.
En 1545 anèt a Roma invitat pel papa Paul III. Lo 16 de març obtenguèt la ciutadanetat romana, e tornèt a Venècia. La confrontacion dirècta amb las òbras de Michelangela influencia fòrça sa carrièra, que conéis alara una « crisa manierista », marcada per de composicions mai ardidas e un colorit amb fòrça efièts de contrasta.
En 1548 anèt a Augsborg sèti de Dièta del Sant Empèri, presidada per Carles Quint, escasença per el de pénher fòrça retrachs de notables e del quite emperaire. Puèi comencèt a trabalhar sa seria de Poesia pel rei Filip II d'Espanha. Aquelas pinturas representan de nuds feminins mitologics, coma Danaèa, Vènus e Adonís o Diana e Acteon, e inaugurèron la darrièra fasa de Tician, caracterizada per un tocar fòrça mai grafic e mai liure, ont las telas acabadas daissan veire l'accion del pincèl sus la tela; quitament se dich que Tician auriá penchat amb los dets unas de sas telas a la fin de sa vida.
Foguèt elegit amb Andrea Palladio e Jacopo Tintoretto a l'Acadèmia du dessenh de Florença en 1566. Son darrièr quadre conegut es una Pietà, devent ornar son tombèl: l'acabèt Palma il Giovane.
Moriguèt lo 27 d'agost de 1576, benlèu de la pèsta, mai segur de vielhum. Es interrat dins la glèisa de Santa Maria dei Frari a Venécia. thumb|Lo Concèrt campèstre Musèu del Lovre
L'eritatge de Giorgione Segur que comencèt son aprendissatge als talhièrs de Sebastiano Zuccato puèi dels Bellini, enseguida demorèt un temps a çò de Giorgione. Vasari escriguèt: « Als començaments, quand comença a pénher dins lo biais de Giorgione, a detz e uèit ans tot escàs, faguèt lo retrach d'un gentilòme de la familha Barbarigo, son amic... foguèt jutjat tan ben penchat e amb tant d'abiletat que, se Tician i aviá pas més son nom dins una ombra, seriá estat presa per una òbra de Giorgione. »Pascal Bonafoux, Titien ou l'art plus fort que la nature : être Apelle, sur » En 1508, penchèt la decoracion a fresca del Fondaco dei Tedeschi amb Giorgione. Son estil dramatic, ja sembla se destriar conscientament del mèstre. Dins lo cicle de las frescas de la Scuola del Santo de Pàdoa pintada en 1510 e 1511, demora pasmens l'aspècte fondut de Giorgione e del Corrège sus la carns delicatas e sens contorns e los païsatges vaporoses amb que fusionan volontièrs, e tanben las matèrias velosadas. Los nuds, comparats a aqueles de Giorgione, son de segur mai francs perque privats del pargue misteriós qu'envelopa las figuras d'aquel peintre. Per Tician, la lutz servís a intensificar las colors qui, elas, son encargadas de fondre personatge e environament.
Après la mòrt de Giorgione en 1510, de testimònis de contemporanèus fan pensar a una intervencion de Tician per acabar la Vènus endormieda. De criticas penson que tanben intervenguèt dins Lo Concèrt campèstrePasmens Françoise Bardon conclutz son parcors istoriografic de biais d'atribucions, sens certitud, per un blocatge de l'alternativa Giorgione/Tician.. Aquel concèrt musical es un tèma vengut de l'umanisme de la primièra Renaissença; la musica es assimilada a l'armonia universala. L'Òme i joga pas que sa partida, al mièg de la natura exuberanta. La composicion es gaireben misteriosa: una femna a l'esquèrra posa d'aiga dins una carraffa de veire, dos òmes se concertan, l'un jogant la mandolina, una femna nuda d'esquina bufa dins una tija pertusada. En rèire, un pastre es amb de motons, dans un plan encara mai en rèrie i a una bastida, e al luènh, de monts tornan sus l'idèa d'una representacion de la totalitat del mond en perspectiva atmosferica coma La Verge de las ròcas (1483) de Leonardo da Vinci.
Quin que siá dins los primièrs ans, Tician es fòrça influenciat pel poder d'evocacion de Giorgione. Goethe dich quand evòca son trabalh sus las frescas de l’escola de Sant Antòni de Pàdoa ont realisa sa primièras òbras independetas: « Vaquí i a, escrich lo poèta, una veritat susprenenta, capabla de tot exprimir »Philippe Piguet, C’est avec Titien que naît le portrait psychologique, L'Œil - N° 585 - Novembre 2006, in . thumb|La Vènus d'Urbin, 1538 Musèu dels Oficis, Florença. Tician comença enseguida un periòde de pintura mitologica. Pel cabinet de trabalh d'Alfons I d'Este realiza Ofrenda a Vènus, Bacanala del Prado e Bacus e Ariana. Lo pintre i pròva sa capacitat de far tornar vivre los mites antics e d'i aderir en imaginacion. Utilisa coma fonts literàrias Filostrat, Ovid, Catulles, cercant pasmens pas gaire l'erudicion umanista, mas puslèu lo mejan d'evocar lo mond antic d'una mena mai dionisiaca. En 1526, tracta de biais trionfalista un tèma religiós la Pala PesaroAquela òbra pencha per la glèisa de Santa Maria Gloriosa dei Frari se trapa sus la paret nòrd de la nau.. La Verge es desplaçada cap a drecha. Aquela mena grandiosa n'empacha pas l'artista de pénher al meteis temps de quadres mai intimistas coma la Verge del Conilh o la DesposicionLos dos quadres se veson al Lovre. La Vènus d'Urbin de 1538 revèla encara un còp a l'espectator la capacitat de Tician de presentar una realitat concrèta, un moment e un clima particulars. Amb una seria de retrachs, la Vènus d'Urbin marca la fin del natural « olimpian ».
Lo periòde manierista thumb|Caín e Abèl, 1542-1544 Basilica de Santa Maria della Salute En 1527, l'Aretin e Sansovino s'establiquèron a Venècia. Tician e eles venguèron amics que l'ajudèron segur a seguir los desvelopaments del manierisme, fòrça al vam en Itàliia centrala. Los Retraches dels Cesars son executats a aquel epòca pel palais ducal de Màntoa. Quitament s'ara son perduts, son coneguts per de copias o d'estampas. Permeton de comprene l'estil novèl de Tician, jos l'influéncia del manierisme de Giulio Romano. Penchèt enseguida los plafonds de la basilica de Santa Maria della Salute de Venècia. Los personatges son ligats entre eles per des moviments violents e banhant dins una lutz cauda e mobila.