La teleologie es l’estudi de las causas finalas, de la finalitatDictionnaire de l’Académie française, huitième édition, 1932-1935. Teleologia e teleonimia son d'especificacions del finalisme.
Es tanben una doctrina que vòl explicar de fenomèns per l'intervencion d'una causa finala (lo telos): un fenomèn A serà explicat per la necessitat d'una causa finala posteriora B (lo telos). Lamarck dins sa Filosofia Zoologica dona un celèbre exemple d'intervencion de causa finala (que se revelèt mai tard scientificament invalid): l'èrba essent rara dins la savana, la girafa deu aténher lo fulham dels arbres per se noirir (causa finala B), alara l'abitud de contunh e l'esfòrç per l'aténher provòcan un alongament de sas patas avant e de son col amb la generacions (fenomèn A)Lamarck, Philosophie zoologique, 1809, p. 256. Aquel exemple mòstra la precéncia de l'intencionalitatAntoine Danchin, La Barque de Delphes, 1998, p. 49 dins la nocion de teleologia (a destriar del desir: la girafa a pas lo desir d'aténher lo fulham, l'intencionalitat a un caractèr de necessitat, d’esfòrç, dins aquel cas precís la subrevida de l’espècia). Atal, la teleologia s'opausa a la vision mecanista de l’explicacion dels fenomèns, per exemple al sen de las sciéncias del vivent e de la cibernetica. Aquelas darrièras inventèron la nocion de teleonomia (caractèri necessari mas non pas intencional) dins los ans 1960Mathieu Valette, « Intentionnalité du sujet et téléonomie de la langue dans la linguistique cognitive / énonciative », Parcours énonciatifs et parcours interprétatifs. , per integrar de leis mecanicas donc scientificas dins lo concèpte de finalisme, la nocion de teleologia essent jutjada especulativaid. p. 292, de ressons metafisicsMarie-Claude Lorne, « La naturalisation de l’intentionnalité : approche et critique de la théorie de Fred Dretske » In Les mondes darwiniens : L’évolution de l’évolution, Éditions matériologiques, Collection « Sciences & Philosophie », 2011, p. 1471.
Lo rasonament teleologic es rebutat par la metodologia scientifica modèrna per causa del principi de causalitat qu'implica un ligam entre una causa e un efièt que l’efièt pòt pas precedar la causa. Alara, la teleologia s’opausa a dos problèmas: Un problèma nomologic: una causa finala, es a dire un fenomèn futur, non escasut, pòt pas interagir sur un fenomèn present. En seguida un problèma de temporalitat: l’intervencion d’una causa finala va contra lo principi de continuitat del temps (i.e. non ciclicitat).
Etimologia e origina Teleologie ven del grèc ancian τέλος (telos), « fin, tòca », e de λόγος (logos), « discors ». Lo tèrme fuguèt inventat en 1728 pel filosòf allemand Christian von Wolff dins son òbra Philosophia rationalis sive LogicaH. Busche “Teleologie; teleologisch” In Historisches Wörterbuch der Philosophie, 1998, p. 970.
Teleonomia ven del grèc ancian τέλος (telos), « fin, tòca », et de νόμος (nomos), « lei ». Le terme foguèt inventat per Colin S. Pittendrigh en 1958Colin S. Pittendrigh, “Adaptation, natural selection, and behavior” in Behavior and Evolution, ed. .
Istòria de la teleologia
L'Antiquitat
Platon Per Platon, lo mond e los organismes que lo constituisson son creats par un demiurgPlaton, Timée, p. 118 (29d), p. 124 (35a-d), p. 145-146 (48b) (dieu organisaire) segon un plan preestablit, exterior al mond sensible: siam en preséncia d’una teleologia extrinseca. Dins lo Timèu:
Lo mond es lo resultat de l'accion combinada de la necessitat e de l'intelligéncia. L'intelligéncia ganha sus la necessitar, la persuadissent de produire gaireben totas las causas del biais mai pefèit; la necessitat daissèt als savis de conselhs de l'intelligéncia; e es atal que qu'univèrs foguèt constituit dins lo principi.
Pasmens cal esperar lo sègle XX XXe siècleL. Brisson, « Le rôle des mathématiques dans le Timée selon les interprétations contemporaines », In Le Timée de Platon : contribution à l’histoire de sa réception, édité par Ada Neschke-Hentschke, 2000, p. 302 per que primièra interpretacion teleologica del Timèu siá propausada per G.E.R. LloydG.E.R. Lloyd, “Plato as a natural scientist”, In Journal of Hellenic Studies, (88), 1968, p. 78-92 ; “Plato on mathematics and nature, myth an science”, In Methods and problems in Greek Science, Cambrige Univ. . Remarca que Platon ensaja d’establir la necessitat de realizacion del Ben dins l’univers, en partida mercé a un òrdre matematic – atal foguèron sovent formulada dins las interpretacions prelloydianas, mas tanben per l’intervencion d’un telos.
Aristòtel Aristòtle dans sa MetafisicaAristote, Métaphysique, livre A, 3, 983a destria quatre causas dins la formacion de las causas: la causa materiala (matèria de la causa), la causa formala (esséncia de la causa, eidos), la causa eficienta (fòrça motriça, kinèsis) e la causa finala (çòper tòca de que la causa es facha, telos). Aristòtel essent un naturalista, lo telos es un principi de desvelopament immanent e intèrne a tot èsser natural: al contrari de Platon, siam en preséncia d’una teleologia intrinseca.
La finalitat es un concèpte capital per Aristòtel, mai que dins sa filosofia de la natura (per exemple presenta dins sas Partidas dels animals), que dins sa filosofia de l’art (al sens de tékhnê) qu'encontram dins la FisicaAristote, Physique, 199a, 9-10 e l’Etica a Nicomac:
Tot art e tota investigacion, coma tota accion e tota causida tendon cap a un ben, a çò que paréis. Atal foguèt declarat amb rason que lo Ben es çò cap a que totas las causas tendon. Aristòtel, Etica a Nicomac, libre I, 1094a
Mai, Aristòtle rebuta la teoria platoniciana de la creacion demiurgica del mondAngèle Kremer-Marietti, L'éthique en tant que méta-éthique, part. (i.e. creator utilisant de formas eternalas per modèl). Atal desvelopa dans sa Fisica una teaoria qutament naturalista de la formacion de las causas:
Mai, seriá absurd de creire que las causas [de la natura] se produson sens tòca, perque que veiriam pas lo motor deliberat son accion. Aristòtel, Fisica, II, 8, 199b27-9
L’epòca modèrna
Leibniz Leibniz opausa pas dans l’explication dels fenomèns causa eficienta e causa finala: nous avons besoin des deux, et a minima des causes finales pour une explication complèteJacques Bouveresse, « Cours 22. . Pasmens admet cependant qu'unes fenomèns recebon d'explicacions mai adaptadas per una causa que par l’autra: Coma tot çò que se pòt explicar dins la Geometria pel calcul dels nombres e tanben per l’analisi de la situacion, mas qu'unes problèmas son mai aisidament résolguts per l’una d'aquelas vias, e d’autres per l’autra, del meteis biais tròbi que n'es atal dels fenomèns. Tot se pòt explicar per las eficientas e per las finalas; mas çò que concernís las substanças rasonablas <òmes, esperits, almas> s’explica mai naturalament per la consideracion de las tòcas, coma çò que gaita las autras substanças <corps> s’explica melhor per las eficientas <còs>. Leibniz, OFI (Couturat), p. 329
Per Leibniz, las doas explicacions possedisson pasmens de limitas: la causa finala tend al verbalisme quand ensag d’explicar de fenomèns particulars (i.e.fòra de las leis e principis de la natura). Al contrari, la causa eficienta tend a vegada cap a la complexitat inutila, alara que l’intervencion d’un telos dins lo rasonament pareissariá mai simple e naturalJacques Bouveresse, op. cit., §7.
De mai Leibniz fa de la causa finala un principi necessari al fondament de las leis de la natura (fundamentum naturæ legum)Leibniz, De Ipsa Natura, édition Erdmann, p. 155: es pas necessari que mejans los fenomèns la mèsme quantitat d'energia siá conservada. En efièt, las causas e lo efièt devon totjorn èsser equivalents, al risc de tombear dins lo perpetuum mobile (mai dins l’efièt que dins la causa) o al contrari dins una regression de la perfeccion naturala (mens dins l’efièt que dins la causa), esquèmas que son impossibles a causa de l’òrdre divin regnant dins lo mond. L’immutabilitat divina (la Monada) respond donc per un jòc de miralh a la necessària equivaléncia de las causas e dels efièts dins la natura (las monadas) per un principi teleologicLeibniz, De legibus naturæ, édition Dutens, III, p. 255. Lo tèrme foguèt inventat en 1728 per Christian von Wolff, discípol de Leibniz, dins sa Philosophia rationalis sive LogicaH. Busche “Teleologie; teleologisch” In Historisches Wörterbuch der Philosophie, 1998, p. 970. Fortament influenciat per aquel darrièr, fondèt una escola qu'utilizèt e apregondiguèt fòrça concèptes leibnizians (monadologia, optimisme, distinccion de la percepcion e de l'apeticion, morala de la perfeccion…).
Kant La teleologia possèda una plaça màger per Kant. Dins son òbra, la causa finala cambia de sens: un fenomèn serà causat par un telos se formant en concèpte“The notion of a natural end in turn derives from that of an end, which he defines in the "Critique of Aesthetic Judgment" as "the object of a concept in so far as the latter is regarded as the cause of the former" (§10, 220)”, Hannah Ginsborg, ”Kant's biological teleology and its philosophical significance” In Blackwell Companion to Kant, ed. (e.g. se un individú malaut demanda una medicina, es lo concèpte de santant que causa son acta).
Mai precisament, la teleologia ocupa la segonda partida de sa Critica de la facultat de jutjar ont lo concèpte reliza l’intermediari entre la facultat de coneisser (Erkenntnisvermögen) e la facultat de desirar (Begehrungsvermögen). L’estetica kancinana rampela una teoria generala de la finalitat absoluda amb doas experiénciasMichel Puech, « Éthique et esthétique dans le système kantien de la téléologie transcendantale », Colloque Éthique et esthétique, 2006, p. 3: l’una sensibla e estetica, i.e. lo sublim, l’autra formala, es a dire la lei morala.
Kant considèra tanben la finalitat inscrita dins la natura, la qualificant d’illegitima: se pòt pas atribuir de tòcas e de fenomèns fisics o biologics. Alara, los individús son levats dins una teleologia projectada, rebatidaLaurent Gallois, Le souverain bien chez Kant, 2008, ch. : permet d’organizar la natura, de reconeisser un òrdre d'entre los fenomèns coma s’èran regits par de relacions vertadièras de tòcas e de mejans. La teleologia es donc una idèa regulatritzMichel Puech, op. cit., p. 2, tot coma la libertat dins la segonda Critica.
Refutacions de la doctrina teleologica
Bacon Lo scientific e filosòf anglés Francis Bacon es un dels primièrs de contradire veritadièrament la teleologia d’un vejaire epistemologic. En efièt, davancièr de l’empirisme, desvelopa dins son Novum OrganumObratgee titulat en oposicion a l'Organum: tèrme utilizat pels comentators d'Aristòtel per designar sos tractats al subjcte de la sciéncia e de la logica. de 1620 una critica de la causa finala aristoteliciana: la teleologia enebissent tota verificacion experimentala, es pas compatibla amb las sciéncias (mas pòt èsser emplegada en metafisica), e mena a mermar lo camp de las recercas naturalasHendrik C. D. de Wit, Histoire du développement de la biologie, Volume I, p. 273 s'es admesa. Al subjècte dich dins lo Novum:La sciéncia deu èsser tracha de la lutz de la nature, deu pas èsser tracha de l'escuritat de l'Antiquitat. Çò qu'impòrta es pas çò que se faguèt. Cal veire çò demora de far. Francis Bacon, Novum Organum, 1620, Libre I, CXXII
Alara, los contraròtles en sciéncias son necessaris per apartar las illusions d’opticas, las idola, e mai precisament las idola tribus: aquela tendéncia pròpia a la natura umana de percebre en permanéncia de finalitatsHendrik C. D. de Wit, Histoire du développement de la biologie, Volume I, p. 273. Bacon capitèt en partida son projècte, modificant la procediment scientific posterior e subretot dels contemporanèus coma Harvey que, s'alunha pauc a pauc de la causa finalis, demora aristotelician malgrat l’influéncia mai granda del baconisme e de l’empirismeHendrik C. D. de Wit, Histoire du développement de la biologie, Volume I, p. 273.
Descartes