vinheta|300x300px|La cima de l'Aneto: un gigant endormit La mitologia pirenenca es l'ensemble dels recits, contes, legendas e cresenças divèrsas que lo subjècte dirècte es la cadena dels Pirenèus e sos pèmonts nòrd e sud.
Los Pirenèus constituisson de segur un ensemble geografic coerent. Mas lo Pirenèus foguèron abitats per de pòbles diferents, parlant de lengas diferentas. Fòrça del francés e del castelhan, relativament recents, se parla, segon las regions, de variantas d'occitan (lengadocian, gascon, bearnés…), catalan, basc en mai dels sosdialèctes e parlars locals. Los Pirenèus, mai qu'una barradissa separant dos monds, foguèt un luòc de passatge, donc somés a de multiplas influéncias. Los estudis etnologics suls Pirenèus son tardièrs e fragmentaris sul penjal nòrd, mai avançadas al penjal sud subretot mercé a de cercaires coma Barandiarán, mas pauc de sintèsi foguèron realizadas fins al trabalh d'Olivier de Marliave, amb Trésor de la mythologie pyrénéenne paregut en 1987 e aquel d'Isaure Gratacos ("fées et gestes", "femmes pyrénéennes)". Ne sortís que, malgrat de grandas lacunas degudas al manca de collectatge sul terren, a l'arrèst de las transmissions oralas, se desgatgèt de grands tèmas comuns pròpris al mitan montanhòl: de dieus topics qu'evoluèron o cap a de sants protectors, especifics a una economia agropastorala, o de cambacrusas, de gigants e de nans, de fadas omnipresentas, brèu una mitologia composita qu'inclusís tanben d'aspèctes de mitologia grecoromana, de fonses celtics, veire preïndoeuropèu (lo domeni basc), lo cristianisme, e los envasidors istorics, « barbars » arians o arabis musulmans.
La mitologia es une explicacion del mond: dins los Pirenèus, se justifican tanben la naissença dels monts, de las fonts, dels rius, dels lacs, de las particularitats geologicas o meteorologicas. Se pòt establir de similituds amb d'autres mitan montanhòls, coma los Alps, e tanben de diferéncias. Per exemple, los Pirenèus an gaireben pas de tradicion relativa als glacièrs, que son rares e pauc importants, alara que los Alps coneisson de legendas de vilatges sebelits, de demònis, etc. Los glacièrs i son sovent considerats coma lo purgatòri, ont d'almas en pèna son prisonièras d'una glaç que los brutla coma lo fuòc(Rose-Claire Schulz, « Il vaut mieux souffrir du froid maintenant… », le purgatoire dans les glaciers, in Imaginaires de la haute montagne, Centre alpin et rhodanien d'ethnologie, diffusion Glénat, Grenoble, 1987).
Dieus ancians
Originas drecha|vinheta|Los Encantats, dos personatges cambiat en monts Se pòt pas parlar de mitologia pirenenca sens parlar de Pirena. Pirena testimònia d'una colonizacion grèga per Mediterranèa, son nom evocant a l'encòp una nimfa e dels fòcs grandioses incendiant los monts. Es plan malaisit ara de desmesclar las legendas originalas de las infinidas variacions ulterioras. N'avèm una version escricha, dins las Guèrras Punicas del poèta latin Silius Italicus. Contant l'epopèia guerrièra dels Cartagineses d'Annibal, evòca, al passatge dels Pirenèus l'istòria de Pirèna, filha del rei Bebrix, que foguèt sedusida e abandonada per Ercules. Desesperada, s'endintra pel bòsc, ont lo ferum la devòra. Ercules de retorn pòt pas que li bastir un tombèl. Diodor de Sicília dich, d'esperel, qu'aqueles monts essent cobèrts de boscs, los pastres i fan fuòc, los encendissent de biais grandiós, fasent nàicer de rius d'aur e d'argent fondutsJean-Robert Pitte, Histoire du paysage français de la préhistoire à nos jours, Tallandier, 2001.. D'autras legendas literàrias mesclan mai o mens aqueles primièrs recits, dins d'inombrablas versions.
Abans aqueles començaments literaris, la mitologia pirenenca s'èra sens dobte ja constituida.
Dins totes los massís montanhòls del mond, las cimas totjorn foguèron mai o mens divinizadas: en mai d'abitacion o domeni reservat foguèron personalizats d'un èsser divin. Las grandas cimas son assimiladas a de gigants endormits, coma l'Aneto, que los abitants de Benasc disaon entendre gemir, las nuèches de tempèstaBernat Ferrer i Frigola, Un fabulari que ressorgeix a cada revolt, p. 64-65, Revista El Temps, no 1159, 29 août 2006.. Lo Puigmal èra un èsser vivent, intervenent fisicament per defendre la natura. Dempuèi la Tres Sorores del mont Perdut, als Encantats, fòrça son los sucs que seriá de personatges metamorfosats a la seguida dels eveniments divèrs, sovent de malediccions d'origina crestiana, o cristianizats mai tard (punicion d'un blasèmi o d'una impietat). Aquel estat de causa o mòstra per la persistança de tradicions oralas. Sus de realitats concrètas, los Pirenèus abondan en rèstes arqueologics testimoniant de cultes ancians. vinheta|Cromlèc d'Okabe, près de Sent Joan Pè de Pòrt. Los megalits (dolmèns, menirs o pèiras quilhadas, pèiras de cupulas…) son de testimònis de cultes que se sap pas gaire, mas serviguèron de supòrt a una mitologia fòrça rica fabregada mai tard, que siá sonque per explicar lor preséncia: pèiras quilhadas per de gigants (Roland), dels Moros, lo Diable ou de sants. Los dolmèns serián estat los ostals de Moros gigants, que transportavan partot amb eles: una pèira sul cap, e una jos cada braçOlivier de Marliave, Panthéon pyrénéen, p. 66. Las cupulas e autras marcas dins la pèira venguèron les emprentas daissadas per las mans, los genolhs, los pés o lo cap dels sants o santas. Aquela cristianizacion populara se doblèt d'una cristianizacion « oficiala » realizada pels eclesiastics, que plantavan de croses suls megalits e qu'esitèron pas, mai radicalament, a los far petar amb de dinamita. En efièch, fins al sègle XIX contunhèron de ceremonias, que l'origina s'èra perduda, que son de rituals de feconditat tan explicits que l'autoritat religiosa èra obligats de se n'esmòure. Se cita lo cas del calhau d'Arriba-Pardin, a Pobòu, en val Larbost ont de nuèchs se debanavan una mena de bacanal, los òmes viran a l'entorn de la pèira, manu penem proferentesTenent lor penis a la man, Julien Sacaze, Le culte des pierres dans le pays de Luchon, Bulletin de l'Association française pour l'avancement des sciences, Paris, 1878..
Dieus pirenencs vinheta|Altar antic en remplec dins la paret de la glèisa de Sent Aventin De cultes precrestians, ne demòra fòrça autars, inscripcions e unas efigias escultadas de dieus. Gaireben totes aqueles testimònis son sovent trapats coma remplecs dins las parets de las glèisas (çò qu'indica de segur la proximitat d'un ancian santuari mas significa pas obligatòriament lo contunh dels cultes sus un meteis luòcSe trapa en efèit dins los remplecs los autars votius mesclat als cips funeraris, alara que dins l'Antiquitat lo culte dels Dieus èran tengut alunhat del culte dels mòrts, e aqueles sebelit fòra de las limitas de la ciutat. ).
Los dius locals, onorats de longa, demòran ensems amb los dieus romans importats après la conquista e los assimilant a vegadas. Atala Abelion, dieu solar que lo nom remembre Apollon e tanben lo Belen gallés, mas que poiriá donc tanben aver una origina cèlta. Paul Barrau de Lorde, en 1937, publica dins sas légendes onésiennesBulletin municipal de la ville de Toulouse, mai 1937, p. 243-255 una legenda dels dotze gigants del Larbost. Legenda fabregada tota entièra, mas qu'utiliza mai o mens los noms dels dieus frequentament encontrats dins los Pierèus centrals, e subretot en Comenge: los filhs de LeherennA. E. Barry, Le dieu Leherenn d'Ardiège, Rollin, Paris - Privat, Toulouse, 1889. (assimilat a Mart, d'autars foguèron trobats a Ardièja, en Comenge) e de Baïgorrixa (un dieu Baïcorrix, cip trobat a Montmajor), Alardos (val de luishon), Hunnu (de fach, lo dedicant d'un autar a un dieu Iscitt, trobat a Garin), Andostenn (Antignac), Harblex, Erian, Serion, Abelion (autars a Sent Avantin, a Sent Pèr d'Ardet, etc.), Arix, Molox, Bontar, Barhossis et Illix (Illix, o Ilixo, dieu de las fonts, donèt son nom a la vila de Luishon). Se pòt apondre fòrça noms a aquela lista, coma lo dieu Erge qu'aviá son temple al suc del mont Martèl, ont se trapèt de cips e un fòrça bèl masc de bronze del sègle II. Artahe, Idiata, Garuna (lo flum Garona), e los Dei Montibus (dieus dels monts) onorats a l'oppidum de Sent Pèr d'Ardet. Lo dieu Baesert daissèt son toponim, entre Montrejau e Sent Gaudenç, lo Bazèrt.
L'origina basca de fòrça d'aqueles noms se'n pòt pas dobtar, e confirma l'espandiment del domeni bascofòn dins una granda partida del Pirenèus: Baïgorrix es un dieu de las fonts frequent en Bascoat. Las divinitats bascas, Mari, Sugaar de morèron dins la memòria collectiva amb astres divèrses dins l'evolucion, tot coma los multiples jaunak (« senhors »), Basajaun, Jaun Zuria, Jaunagorri…
Lo pastre de mila ans mens un jorn La legendas pirenencas mai ancianas venon de segur d'aquela epòca: sens far referéncia dirèctament e de divinitats, se ligan a L'aparicion del cristianisme dins un mond ancian, aquel dels Jentil (los jentilak bascs), pòbles mitics precrestians defendeires de sabers perduts. Aquela nocion d'una epòca « diferenta » es omnipresenta: lo temps de la marrida lei, çò dich en ArièjaCharles Joisten, Les Êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège, p. 24. Aquel cambiament radical es simbolizat per L'aparicion de la primièra nèu, anonciada per un patriarc, lo pastre de nòu cent e nòu ans, o nòu cent e nonenta nòu ans, o mila ans mens un jorn, segon las versionsEugène Cordier, Les légendes des Hautes-Pyrénées, Cazenave, Lourdes, 1855 : Le Pasteur de 909 ans.. Se nomena Mala Barba o Milaris e sa mòrt, après la casuda de la primièra nèu e l'exòdi de son pòble cap a de novèlas contradas, marca l'avenement de temps novèls. Lo gigant Mala Barba viviá a l'Alhet d'Estaube, près de Gèdra. En val d'Aure, demòra amb lo nom de Qutres-Uèlhs e Maula Barbe, venguèt pas q'u'un cambacrusaF.-E. Petiteau, Contes, légendes et récits de la vallée d'Aure, éditions Alan Sutton, 2006. Milaris elevava sos tropèls sul mont d'Ariza, près del Pic del Miègjorn de Bigòrra, e sa tomba, entre las vals de l'Espona e de l'Ossoet, seriá marca per era crotz de Beluòc, escultada d'un Crist d'un costat, e d'un visatge de l'autre. Seriá l'Abelio? La legenda de la primièra nèu, provòcan lo desplaçament cap a las planas de las populacions pastoralas, se trapa en fòrça luòc (Andòrra, per exemple), e pòt correspondre (çò qu'es pas totjorn lo cas) amb una cèrta realitat, l'existéncia de bordièras e de nuclèus pastorals situats en altitud a de temps alunhats, puèi abandonats.
Divinitats dels camps, dels bòscs e dels monts esquèrra|vinheta|293x293px|Tantugon vinheta|Lo dolmèn de Tella (Huesca), repaire de Silvan.