Lo monopòli (del grèc monos significant « un » e polein significant « vendre ») es, al sens estricte, una situacion ont un ofreire se ven a tenir una posicion d'exclusivitat sus un produch o un servici ofèrt a una multitud de crompaires. Quand aquela situacion d'exclusivitat dins una activitat es establiada al benefici de la poténcia publica, se dich « monopòli d'Estat » o de « monopòli public ». Per extension (puslèu abusiva) lo tèrme de monopòli es sovent utilizat per descriure una situacion pròcha de la definicion precedenta mas diferenta: Lo tèrme « monopòli » es alara aplicat a una entrepresa qu'es pas al sens estricte en situacion de monopòli mas domina largament un mercat ont la concurréncia existís encara, mas de biais marginal. Dins aquel cas, lo tèrme de posicion dominanta deuriá èsser puslèu emplegat per las autoritats e la reglementacion de la concurréncia. D'entre aqueles concèptes vesins mas que la definicion e la portada devon èsser destriats clarament, se cal remarcar: L'oligopòli, que descriu una situacion de mercat ont un pichon grop d’ofreires se partejan un mercat en pertidas mai i mens egalas, Lo duopòli, qu'es una forma redusida d'oligopòl (dos ofreires fan fàcia a una multitud de crompaires), Lo cartèl o l'ententa son de formas variablas d'associacion entre ofreires qu'an per tòca d'establir a lor benefici e segon de modalitats variadas una situacion de monopòli, Lo monopsòni, que per simetria al tèrme monopòli, correspond a une situacion de mercat ont un demandaire ten una posicion de monopòli a la crompat, Lo monopòli bilateral, que caracteriza una situacion de mercat ont se fan fàcia un monopòli (un sol vendeire) e un monopsòni (un sol crompaire).
Lo monopòli dins l'istòria Lo monopòli es regularament e naturalament privilegiat dins lo domèni de la produccion, de la distribucion o dels servicis, cada còp que d'intereses presentats coma « superiors » o « collectius » semblan poder èsser invocats: A l'epòca feudala, l'exclusivitat de la mesa a disposicion d'unes equipaments collectius (molins, ponts, fenials...) pel senhor feudal li permet de percebre de redevenças censada pagar la proteccion qu'assegura al respècte dels subjèctes. A l'Edat Mejana, las corporacions e los mestièrs asseguran per las activitats qu'encastran estrictament d'obligacions de respècte de qualitat e de formacion de aprendises e de lors emplegats. A l'epòca classica, los podes publics s'autrejan de monopòlis per tòca fiscalas (per ex: Gabèla tirada de la venda del sal) o donant atal de monopòlis per una durada determinada a unes operators intèrnes o extèrnes. Atal la doctrina del mercantilisme (e sa varianta en França: lo Colbertisme) balha lo privilègi de monopòli per promòure melhor sul plan economic de tòcas defensivas o ofensivas.
De companhiás de comèrcis nationalas (obtienon segon las escasenças) lo monopòli del comèrci d'unes produchs, o lo monopòli amb unas regions. Lo monopòli de comèrci es establit amb unas regions del mond per la metropòli nacionala, exclusissent de fach del mercat las autras poténcias europèas. Lo monopòli de fabricacion es tanben lo mejan de tenir jol contraròtle de l’Estat d'unas produccions: las nombrosas manufacturas reialas de l’epòca de Colbert ne son l'exemple. Al subjècte del comèrci amb l'estrangièr - font de poténcia economica e de rai politic pels regims novèls de Reialtat absoluda, los exemples mai celèbres son:
las Companhiás de las Índias amassan de pichonas companhiás que fusionan jos l’egidi de l’Estat per mermar la concurréncia, aumentar los beneficis comercials e melhorar l’eficacitat militara e coloniala de lors flotas. la Companhiá neerlandesa de las Índais orientalas (VOC), e la Companhiá Anglesa de las Índias Orientalas se disputan lo contraròtle del comèrci en Asia del Sud Èst. La recerca del monopòli èra essencial dins la realizacion d’importants beneficis, e las companhiás esitavan pas a destruire de plantacions autoctònas potencialament rivalas per s’assegurar l’abséncia de concurréncia. Sul terren las companhiás de comèrci -coma la VOC- confian lors drechs de monopòli a un mercand o a un sindic de mercands local. Lo contracte de venda implica mai sovent l’absence de tout acheteur concurrent du syndic, et l’abséncia de novèla venda del meteis produch per un periòde donat, per tòca de garantir e gardar la situacion envejabla de monopòli suls mercats locals.
Amb l’emergéncia de las idèas economicas liberalas, la critica dels monopòlis comença: apareisson coma abusius e noisibles als consomators e pel dinamisme economic. A la fin del sègle XIX aquela critica acaba a per de leis fasent illicits las ententas, coma la lei Le Chapelier en França. Vòlon taben garantir l’abséncia d’ententas e de coalicions entre los ciutadans (desapareisson de las corporacions que dispausavan de monopòlis de man d’òbras dins lo Regim Ancian). Mai generalament, la doctrina liberala classica contribuís a espandre l'idèa que los monopòlis son l'expression d’initiacivas illegitimas de l’Estat.
A la fin del sègle XIX, jos la pression dels corrents de pensadas nacionalistas, lo retorn de l'accion publica relança de formas de sosten e d'organizacion dels mercats al prejudici de la concurréncia: Unes Estats coma Japon e Alemanha sostenon los esfòrts de concentracion industriala de lors entreprisas. Las entreprisas alemandas forman per exemple de cartèls. Lo desvelopament del colonialisme tend a instaurar de relacions fachas de privilègis e de dominacion contra los territòriss d'Otramar considerats coma la « caça gardada » (vejatz l'exemple limita del Còngo bèlga, proprietat privada del sobeiran bèlga) de la poténcia tutelara. Aquel movement serà font de rivalitats entre los imperialismes europèus (anglés, alemand o francés) en Orient Mejan, en Africa o en Asia. Al sègle XX, lo retorn de la legislation se realiza per organizar e aparar de biais pragmatic de condicions mai acceptablas d'una sana concurréncia: Se relizan de legislacions coma las leis antitrust americanas, qu'acabant al desmantalament d'unas grandas entreprisas coma la Standard Oil. Se desvelopan pauc a pauc de legislacions per tòca d'aparar los brevets e drechs d'autor per premiar los entreprenaires innovants.
Generalitats La deteccion d'una situacion de monopòli es pas causa aisida: l'utilizacion d'una definicion tròp restrictiva pòt menar a veire lo monopòli pertot. Per exemple, cada espicièr a lo monopòli de fach de la venda del sal dins un rai de 50 mètres a l'entorn de sa botica (cas del monopòli local), o lo fabricant « Renault » a le monopòli de las veituras « Renault ». Aquel tipe de logica formala, qu'intègra pas lo contexte real ont pòt s'exprimir e s'aparar la libertat del consomator, pareis inutil a l’analisi.
Dins la realitat, existís pas que dos cases ont aquela situacion merita una analisi teorica particulara: Se las condicions de produccion d'aquel produch o servici son talas qu’en situacion concurrenciala, un sol ofreire pòt subsistir sus aquel mercat (cas del monopòli natural). Se la provision d'aquel produch o servici a aquela meteissa clientèla es interdita, o per l’Estat (cas del monopòli legal), o per de mesuras coercitivas de l’ofreire en plaça. La teoria economica considèra que las situacions de monopòli son noisiblas als consomators, car dins una tala situacion, l’ofreire es capable d'impausar sol lo prètz de venda del dich produch sens èsser atentiu a sa qualitat. Se trapa alara dins una situacion dicha de price-maker (faseire de prètz), alara qu’una entrepresa fasent fàcia a la concurréncia subís una situacion de price-taker (preneire de prètz) e es incitada a innovar per defendre sa posicion. Gaireben totes los economistas ne deduson que los poders publics devon combatre las situacions de monopòli e regular los monopòlis naturals.
Pels tenents de la teoria de la concurréncia monopolistica, la situacion de concurréncia perfiècha demora en realitat l'excepcion, alara que la situacion de monopòli (al sens larg) sembla èsser mai la règla. A lor vejaire, gaireben totas las entrepresas propausan de produchs que tendon a establir en lor favor una situacion de monopòli de fach. Per çò far, evitan tant que se pòt que lors produchs pòscan èsser aisidament comparables e substituibles per aqueles prepausats per las firmas concurrentas. Mercés a l'estrategia de diferenciacion e/o d'especializacion qu'espandís, mejans lor politica e lo ofèrta-produch, un grand nombre d’entrepresas pòdon s'arrenjar un relatiu poder de monopòli sus un mercat a priori concurrencial. Aquel poder lor balha segon l'opcion que prenon o una capacitat a practicar un prètz de venda que s'escarta del prètz de mercat, o a captar una partida del volum del mercat (mejans de segments nautament especifics o ròdes de mercat).
La teoria dels mercats contestables prepausada per William Baumol sosten que, tant qu’es possible a un novèl entrant de s’implantar dins un sector ara en situacion de monopòli, lo fach qu'aquela posicion siá mai o mens rapidament contestada obliga l’ofreire en plaça a se comportar coma s'èra en concurréncia.
Los economistas de la tradicion austriaca sostenon que totes los monopòlis naturals son noisibles e se devon combatre, e tanben los monopòlis d’Estat. Las intervencions dels poders publics censats aparar la concurréncia son en realitats d'entravas a la concurréncia e noison donc als consomators..
Tipologia dels monopòlis
Lo monopòli natural
Principi economic drecha|vinheta|363x363px|Lo biais que varia lo còst marginal de produccion en foncion de las quantitats produichas modifica la talha optimala de l'entreprisa. Un monopòli natural es un monopòli que l'existéncia ven d'una produccion que los rendements son creissents. Se dich que los rendements son creissants car mai l'entrepresa aumenta sa produccion, mens lo còst unitari es naut. Lo còst de produccion d'una unitat suplementària (còst marginal) essent decreissent, lo creis de las ventas permet de repartir los còstes fixes sus de volums mai importants, tan plan que lo còst mejan merma quand la produccion aumenta. Aquela bassa es tan importanta qu'una sola entrepresa pòt provesir l'ensemble del mercat tot demorant mai competitiva que tout autre concurrent. Dins aquel tipe de produccion, la concurréncia tend a mermar a mesura qu'una entrepresa se desvelopa e tira partit d'un còst mejan de produccion totjorn mai flac al repècte d'aquel dels concurrents.
Atal, lo primièr grafic presenta une situacion favorabla a la concurréncia: lo còst marginal de l'entrepresa creis rapidament amb lo volum de sa produccion, tan plan que pèrd en competitivitat al grandir. Al contrari, lo segond grafic presenta l'equilibri d'una entrepresa dins un sector ont lo còst marginal demora descreissent per un volum de produccion fòrça important. Dins una tala situacion, las grandas entrepresass an de còsts de produccion fòrça inferiors a aqueles de las pichonas firmas. La talha optimala de l'entreprisa es alara sovent aquela d'un monopòli« Monopole naturel », in Dictionnaire d'économie et de sciences sociales, 6e édition, Nathan.
Un tal monopòli, un còp establit, es dificil de contestar. En efièch, l'apareisson de novèlas entrepresas concurrentas es improbable, car lo pichon volum de lor produccion serà sinonim de rendements flacs« Monopole naturel », in Dictionnaire d'économie et de sciences sociales, 6e édition, Nathan.
Dins aquel genre de situacion, lo monopòli pòt èsser mai eficaç que la concurréncia mercé a las economias d'escalas realizadas. Pasmens, amb lo temps, l'abséncia de concurréncia pòt presentar un fren al dinamisme. En efièch, lo benefici provocat per una renda garantida pòt dissuadir l'entreprisa de far de recerca en novelums, indispensablas a sa subrevida dins una situacion concurrencialaAquel problème del dinamisme es mai longament estudiat dins la seccion Monopòli e novelum (cf. infra)..