L’agnosticisme () es una actitud de pensada considerant la vertat d'unas proposicions al subjècte per exemple de l'existéncia de Dieu o dels dieus coma inaccessibla a l'intelligéncia umana« Persona que profèssa que çò qu'es pas experimental, que l'absolut, es inconeissable, sceptic en matèria de metafisica e de religion », Dictionnaire Dixel, 2010.: L'agnosticisme es pas obligatòriament incompatible amb l'ateïsme o lo teïsme quitament se d'agnostics refusan trencarJacqueline Lalouette, « Agnosticisme et athéisme », in Dictionnaire des faits religieux, éd. . Se lo gra de scepticisme varia segon los individús, los agnostics s'acordan per dire qu'existís pas de pròva definitiva en favor de l'existéncia o de l'inexisténcia del divin, e afirman l'impossibilitat de se prononciar al subjècte de la coneissença e tanben, a vegada, al subjècte de la cresença o la non cresença.
Se los agnostics refusan de se prononciar al subjècte de l'existéncia d'una intelligéncia superiora, balhan, pasmens, o al mens tendon a balhar, pas cap de transcendéncias e pas cap de valor sacrada a las religions (profètas, messias, tèxtes sacrats...) e a lors institucions (clergat, rituals e prescripcions diferentas...). Veson en efièch las religions coma de puras construccions socialas e culturalas qu'aurián subretot per foncion istorica de realizar la coesion e l'òrdre dins las societats umanas tradicionalas amb per exemple la menaça de l'infèrn, la promesa del paradís o encara la nocion de pecat o pel mecanisme del boc emissari. Es a dire que, las religions, al vejaire d'un agnostic, seriá tròp « umanas » segon lors mòde de foncionament e per lors dinamicas antropologicas sus quals se basan (sosten psicologic fàcia a la mòrt, analogia fòrça antropocentrica d'un Dieu bastisseire de l'univèrs...) per que ajan un quin que siá ligam dirècte amb tota forma d'intelligéncia superiora, seriá pasmens possible per d'unes. D'aquí ven interrogacion de contunh pròpria a l'agnostic.
Tèrmes pròches Los tèrmes seguents son pròches, mas pasmens diferents, de l'agnosticisme: Lo deïsme: que postula un èsser transcendent – un « dieu » indefinissable – qu'interagís pas amb lo mond, e demorant a l'escart de tota religion revelada e ritualizada. Quitament se pòt considerar que la vertat religiosa se pòt pas cenéisser, lo deïsme pren posicion en favor de l'existéncia d'un èsser suprèma. Es la posicion oficiala de Benjamin Franklin, rebatida per son epitafi« Lo còrs de B. Franklin, estampaire, (coma la tampa d'un vièlh libre, que se levèt las fuèlhas, de son títol e de sa dauradura) Repausa aicí, pastura pels vèrms. .
L'ateïsme: que considèra qu'i a pas de dieu, o en tot cas pas de rason de supausar que n'i aja un. Richard Dawkins presenta lo deïsme coma simplament la version politicament corrècta de l'ateïsme, mostrant que concretament se'n destria pas. L’antiteïsme es una oposicion activa al teïsme.
Lo scepticisme filosofic: actitud considerant que la vertat sus çò qu'escapa a l'experiéncia pòt pas èsser coneguda amb certitud. Segon aquela actitud filosofica, e segon la formula de Bertrand Russell « se deu prene posicion pas que sus pròva, e se'n absténer quand la pròva manca »Bertrand Russell, Essais sceptiques, Introduction : la valeur du scepticisme.
L'apateïsme: que considèra que la question de l'existéncia o de l'inexisténcia de divinitats possedís pas d'interés ni d'utilitat practica. Un exemple es la celèbra responsa del matematician Pierre-Simon de Laplace interrogat per Napoleon sus l'abséncia de Dieu dins son sistèma del mond: « Sénher, ai pas agut besonh d'aquel ipotèsi ».
Etimologia vinheta|Thomas Henry Huxley, l'inventor del mot « agnostic ». Lo tèrme « agnosticisme » ven del grèc αγνωστικισμός, agnôstikismós, el meteis de agnôstos (ignorant), la gnòsis essent la coneissença; designa la privacion de coneissença o l'impossibilitat de conéisser çò que sortís l'experiéncia. S'agís donc d'una posicion puslèu epistemologica que questiona eventualament la legitimitat de la metafisica, de la revelacion, de la devinacion, etc. Se cal pas confondre l'agnosticisme amb una oposicion sistematica e especifica al gnosticisme, qu'es una doctrina ligada als començament del cristianisme, mas a un sens fòrça mai general. Abans lo cristianisme, lo mot « agnostic » designava una persona qu'es pas iniciada a la « gnòsi », e a dire a una cresença mistica en un « saber perfièch e absolut ».
Lo mot « agnostic » foguèt fabregat en 1869, per tòca « polemica », per Thomas Henry Huxley (1825-1895) per significar:
« L'antitèsi evocatritz del « gnostic » dins l’istòria de la Glèisa, que professava ne saber tant sus las causas quitament al respècte de las quals èri ignorant… »
Voliá que lo tèrme faguèsse comprene que la metafisica es « vuèja de sens »; coma o pensava ja lo filosòf empirista David Hume que recomanda, a la fin de son « Enquèsta sus l'Entendament Uman », de getar al fuòc los libres de teologia o de metafisica escolastica.
Posicions filosoficas Es aquí la posicion de çò qui pòt èsser nomenat l’APP, o Agnosticisme Provisòri en Practica. L'APP estima que se un o de dieus « creèron » lo mond, lo faguèron en coeréncia amb los principis que regisson « la lor dimension », de biais que lor òbra (donc, l'univèrs) siá « en coeréncia » al respècte de lor intencion, e subretot, que d'eventualas intervencions divinas posterioras a aquela « produccion » iniciala (illustradas per exemple, per « de revelacions e de profètas consignadas dins las Escrituras », « de miracles », « de personas se disent en contacte amb Dieu ») sián de concebre. D'aquel biais, se pòt supausar que l'existéncia d'una divinitat demòra a la portada de la nòstra Rason, e aquela ipotetica existéncia constituís donc una question que la Sciéncia poirà benlèu resòlvre un jorn, per exemple amb l'estudi de las sieunas eventualas intervencions sus nòstra Tèrra. Entretemps, los partisans d'aquel agnosticisme pòdon establir de probabilitats sus l'existéncia de(ls) Dieu(s) se basant suls sols elements de pròvas accessiblas per l'ora (recits, miracles, fossilsLos fossils son de rèstes de l'evolucion, que pausa lo principi que la vida se desvelopèt per trantalhs. ...), e confrontant los arguments de las diferentas posicions. L'APP s'acabarà quand serà donada a la question del divin una responsa scientificament irrefutablaLa question de l'existéncia de Dieu essent pasmens tan complèxa, es pauc probable qu'una pròva venga un jorn a convencre la totalitat dels adèptes. .
L'ADP, o « Agnosticisme Definitiu de Principi » es una tèsi s'apièja su de fenomèns e paradòxas que la Sciéncia, la logica son uèi incapables d'explicarUn exemple evident es aquel del paradòxa de l'Espaci-Temps: Cossí lo Mond pòt existir se l'Espaci e lo Temps son infinidament grands e pichons? , mas subretot sus l'idèa que l'Umanitat vivent sus la planeta Tèrra representa sonque una partida infima de l'univèrs, e tant infima que jamai serà en mesura de concebre totalament e de probar l'existéncia o non de(ls) Dieu(s). Atali, se un o de Dieus avian creat lo mond, sas intencions « divinas » deuriá pas gaire se concentrar sus nosautres, e donc lo nòstre Esperit pòt pas absoludament èsser lo rebat del sieu o dels lors. Mai se realiza la complexitat del mond ont vivèm, mai lo(s) Creator(s) supausats n'èsser a l'origina devon èsser complèxes e poderoses comparats a nosaltres, e mens alara ven probable que l'Umanitat benefícia d'una atencion divina particulara (e encara mens donc un individú). La nocion de pròva ven donc atal completament ridicula: quitament se un cresent argüís de miracles descrich dins sos tèxtes sacrats (e quitament se un profèta ne fasiá la demonstracion), sempre poirà li èsser objectat que s'agís d'una tecnologia desconeguda o mascariá qu'a pas necessàriament de ligam amb una divinitat. L'ADP insistís sus « la vanitat » de l'Òme se cresent capable de respondre a la question de l'existéncia de(ls) Dieu(a). Pels tenents mai extrèmes de l'ADP, la question de l'existéncia de(ls) Dieu(s) es extraracionala e pòt donc pas l'objècte d'un estudi racional e, per aquel quita motiu, de cap de biais pòt èsser discutida.
En practica, los tenents de l'APP auràn puslèu tendéncia a gaitar las religions e lors testimònis amb lo meteis scepticisme que d'autras pròvas mai scientificas; lors conviccions essent dubèrtas a tota l'arribada de totas pròva infirmant o confirmant l'existéncia de Dieu. Al contrari, se los tenents de l'ADP partejan la meteissa indecision a subjècte de l'existéncia d'una existéncia superiora (al delà de l'aspècte 'racional'), auràn tendéncia a rebutar totalament e definitivament tot caractèr sacrat de las religions (clergat, libres sacrats, miracles portat dins la liturgia...). E aquò, a l'encòp que considèran aquelas institucions coma de puras construccions socialas mas tanben que, per eles, l'Univèrs es tan immens, tan complèxe e las nòstras capacitats de percepcion e de compreneson tan limitadas, que postular una intervencion divina jos la forma de messias o de profèta es una absurditat, que deuriá d'esperela mos far remembrar lo caractèr umanament bastit e non divinament revelat de las religions. Cal donc destriar plan al sen del debat agnostic la question de l'existéncia d'una intelligéncia superiora, d'aquel del caractèr transcendental o non de las religions e de las institucions religiosas umanas.
Religions La quita concepcion filosofica de l'agnosticisme fa qu'un agnostic pòt pas esprovar d' « animositat » al subjècte d'un cresent. L'agnostic pòt pasmens èsser « critica » al subjècte de precèptes religioses, e al subjècte de las accions dels fidèls que revendican « l'acompliment de la volontat divina ». Mas gaireben totes los agnostics i son totalament indiferents. L'agnosticisme es donc pas antiteïsta. Al contrari, tot ensag de proselitisme a lor subjècte es mal percebut que pas degun pòt pretendre donar la pròva de l'existéncia de Dieu (en l'estat actual de las coneissenças de l'Òme o per jamai, segon los individús). Un cresent crei tant en Dieu coma un agnostic assumís sa concepcion filosofica, quitament s'aquel darrièr la considèra coma mai objectiva. De fach, l'actitud d'un agnostic es subretot foncion del « gra de scepticisme » de sa posicion. Un partisan de l'APP aurà tendéncia a èsser tolerant e comprensiu, que « concep » los arguments dels cresents, e reconeis, mai o mens, la possibilitat de lor posicion. E a l'opausat, un partisan de l'ADP tendrà cap a una actitud mai critica, considerant los arguments religioses coma integralament infondats e irrecevables, e mòstra donc pel melhor pas que de l'indiferéncia, quitament, du mesprés. Los mai radicals encara crida a una restriccion de l'activitat publica de las institucions religiosas, qu'estiman que deurián pas èsser autorizats a veïcular de las teorias cosmogonicas infondadas (uèi, o, per sempre) las presentant coma « vertat absoluda ». L'agnosticisme es donc sovent ligat al concèpte de laïcitat; e, sens èsser antireligiós, reconéis sovent sa conviccion coma essent mai o mens tintat d'anticlericalisme.