Orfèu

vinheta|Mòrt d'Orfèu, stamnos de figuras rojas d'Hermonax, sègle V AbC, Lovre (G 416)

Orfèu (en grèc ancian ) es un eròi de la mitologia grèga, filh del rei de Tràcia Eagre e de la Musa Calliòp. Poèta e musician, èra a vegada considerat coma un profèta e inspirèt un movement religiós nomenat « orfisme », qu'èra ligat als pitagoricians e als mistèris dionisiacsInterview de Jean-Pierre Vernant, TDC .. Orfèu èra dels Argonautas; sa davalada als Infèrns e son fracàs a tornar sa femna Euridice dins lo mond dels vivents forman son mite.

Gaireben totes los autors antics s'acòrdan sus l'existéncia istorica d'Orfèu, per Aristòtel, Orfèu jamai foguèt poèta. Segon el, l’autor dels imnes orfics se nomena CercòpsCicéron, De Natura Deorum (I, 107). Orfèu es evocat dins un poèma d'Ibicos, al sègle VII. La legenda d'Orfèu es ligada a la religion dels mistèris e a una literatura sagrada; ensenha las iniciacions, e a s'abstenir dels murtres per l'instauracion de las expiacions, Livre I ; IX, 36). vinheta|Orfèu embelinant las bèstas fèras amb sa lira, sarcofag del sègle III AbC, musèu arqueologic de Tessalonica (Inv. 1246)

Mite Filh del rei Eagre e de la musa Calliòp, sabiá amb sa lira embelinar los animals fèrs e capitava a esmòure los èsser inanimats. Foguèt colomat de dons multiples per Apollon, e la legenda conta qu'apondèt doas còrdas a la tradicionala lira de set còrdas que li donèt lo dieu, en omenatge a las nòus musas, que sa maire n'èra. Passa per èsser l'inventor de la citara.

Demitificacion Segon las Istòrias incresiblas 33 de Palaifatos, Orfèu jamai dombèt los animals de son arpa, coma lo preten lo mite. Las Menadas en deliri espeçavan los tropèls de Pièria, cometent fòrça actes de violéncia abans de se'n tornar pels monts per i demorar unes jorns. Orfèu fuguèt encargat d'imaginar un mejan de los far tornar a çò d'el. Orphèu, après aver sacrificat a Dionís, los faguèt davalar dels monts jogant de la lira, per dos còps: lo primièr, tenent a la man l'ast, arribèron del mont, cobèrtas pel fulham dels d'arbres de tota mèna, e la legenda nasquèt segon que Orfèu, al son de sa lira, fasiá davalar del mont quitament la sèlva. Viatjaire, participèt a l'expedicion dels Argonautas. Aviá l'ofici « cap de nada »: donava per son cant la cadéncia als còps de rems dels autres eròis. Son cant permetèt tanben a l'expedicion de resistir al dangièr del cant de las serenas, que capitèt a passar lo poder de seduccion. Anèt fins en Egipte, puèi tornèt en Grècia; foguèt la tòca de las expiacions, qu'establiguèt l'usatge I. IX, c. 36.Sa femna, Euridice, una de las Driadas, foguèt fissada al pé per una sèrp. Moriguèt e davalèt al reialme dels Infèrns. Orfèu i davalèt e podèt, après aver endormt de sa musica embelinaira Cerbèr, lo monstruós can de tres caps que ne gardava la dintrada, e las terriblas Eumenidas, aprochar lo dieu Ades. Capitèt, mercé a sa musica, a lo far plegar, e aqueste lo daissèt tornar amb son aimada a la condicion qu'ela lo seguisca e que se revire pas nimai li parle tant que serián pas sortits ambedos del mond dels mòrts. Alara qu'Orfèu anava sortit dels Infèrns, entendent pas mai los passes de son aimada, impacient de la veire avent paur que son amor li escape, se revira, perdent a jamai Euridice.

Una autra version vòl que pendent la pujada dempuèi los Infèrns, Orfèu se tranquiliza de la preséncia d'Euridice rèire d'el escochant lo bruchs de sas passadas. Arribats endacòm ont règne un silenci de mòrt, Orfèu s'inquièta d'entendre pas res pus e a paur que s'èra passat un grand malaür a Euridice. Sens esperar mai decidís de se revirar e la vei desapareisser tanlèu.

" Orfèu […] la recep sota aquesta condicion, que vire pas sos agachs en rèire fins a que siá sortit de las vals de l'Avèrn; senon, aquesta favor serà venguda vana. […] Èran pas pus alunhats, la limita a passar, de caucar la superfícia de la tèrra; Orfèu, tremblant qu'Euridice desapareguèt e avid de la contemplar, virèt, menat per l'amor, los uèis cap a ela; tanlèu reculèt, e la malastruca, parant los braces, s'esforçant d'èsser retenguda per el, de lo retenir, pren pas que l'aire inconsistent"

— Ovidi, Metamorfòsi

Orfèu se mòtra enseguida inconsolable. Existisson mai d'una tradicions sus sa mòrtPierre Grimal, Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine, Paris, PUF, 1951, article "Orphée".. Segon Pausanias, foguèt folzejat per Zèus per lo punir d'aver desvelat de mistèris divins als òmes qu'iniciava, IX, 30, 5. Per Estrabon, trapèt la mòrt pendnet una susmauta populara, VI, 18. La version mai correnta es que las Bacantas e Menadas sentiguèron un viu despièch de lo veire demorar fidèl a Euridice e l'abocinèron. Salomon Reinach evòca al subjècte de la mòrt d'Orfèu l'sparagmos - esquinçada rituala del còrs - e lo cannibalisme sosentendut. Sa tèsta, jetada dins lo fluvi Eurosactuel Maritsa, venguèt se pausar sus las broas de l'illa de Lesbos, tèrra de la Poesia, ont èra un oracle d’Orfèu dins una bauma. Las Musas, eploradas, acampèron los membres per los enterrar al pé del mont Olimp, a Leibètres, en Tessàlia. Se disiá que sa tèsta contunhava a vegada de cantar dins son tombèl, simbòl de la subrevida postuma del poèta per son cantGilbert Durand, Les nostalgies d'Orphée. Petite leçon de mythanalyse dans Religiologiques , Orphée et Eurydice, mythes en mutation publié sous la direction de Mekta Zupancic, Printemps 1997. Segon Ovidi, Febus (Apollon) afligit de la pèrda del Cantoral, liguèt al sol, per de raïces tòrtas, totas las Bacantas presentas a la mòrt d'Orfèu. Aquestas podèron pas mai se moùre, e, ligadas a la raïces, podavan pas se debatre. Las ra¨ces comencèron a pujar lo long de lor còrs, e la fusta prenguèt possession d'elas. Foguèron metamorfozadas en arbres.

Circulava en Tessàlia una legenda al subjècte de la tomba d'Orfèu. Un oracle de Dionís aviá predich que se las cendres d'Orfèu èran expausadas al jorn, un pòrc estralhariá la ciutat. Los abitants se'n trufèron de la prediccion, mas un jorn, un pastre s'endormiguèt sus la tomba d'Orfèu e, sonhant, comencèt a cantar los imnes del poèta. Los obrièrs presents dins los camps vesins corisson tanlèu en nombre; se butassèron tant que ne venguèron a trencar lo sarcofag del poèta. Venguda la nuèch, un violent auratge arribèt, la plèja tombèt fòrça e lo riu aiguèt la vila e sos monuments màger. Lo riu en èra la Sus; son nom significa pòrcPierre Grimal, Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine, Paris, PUF, 1951, p. 333. Una familha sacerdotala ateniana, los Licomides, coneissián e cantavan los imnes pendent de mistèris (214)

Es a l'entorn d'aqueste mite que se fondèt l'orfisme, corrent filosofic e religiós fondat sus l'iniciacion que la davalada d'Orfèu als infèrns es lo modèl. Orfèu passèt a vegada per lo fondator dels mistèris d'Eleusis amb Dionís. Aquestes movements desapareguèron amb lo politeïsme olimpian vèrs lo sègle IV. Orfèu es tanben a vegada considerat a partir de l'Antiquitat coma un mague o un mascFabienne Jourdan, « Orphée, sorcier ou mage ? » in Revue de l'Histoire des religions, 2008, Armand Colin . Una tradicion antica dich qu'Onomacrit escriguèt las doctrinas d'Orfèu en verses.

Evocacions artisticas vinheta|Gustave Moreau, Jeune fille thrace portant la tête d'Orphée, 1865, musée d'Orsay

Opèras e balets L'Euridice (1600), favola drammatica de Giulio Caccini e Jacopo Peri Euridice (1602), opèra de Giulio Caccini L'Orfeo (1607), opèra de Claudio Monteverdi La morte d'Orfeo (1619), opèra de Stefano Landi Orfeo dolente (1627), opèra de Domenico Belli Ballett von dem Orpheus und der Euridike (1638), balet de Heinrich Schütz Orfeo (1647), opèra de Luigi Rossi Orpheus von Thracien (1659), opèra de Johann Jakob Löwe Orpheus und Eurydice, der Hölle-stürmenden Liebes-Eifer (1683), Singspiel de Johann-Philip Krieger La descente d'Orphée aux enfers (1686), opèra de Marc-Antoine Charpentier Orphée (1690), opèra de Jean-Baptiste Lully et Louis Lully Orpheus and Uridice (1697), masqueta de George Weldon Orpheus (1698), Singsspiel de Reinhard Keiser Orfeo ed Euridice (1715), opèra de Johann-Josef Fux Orpheus oder die wunderliche Beständigkeit der Liebe (1726), opèra de Georg Philipp Telemann I lamenti d'Orfeo (1749), opèra de Giovanni Ristori Euridice (1750), pasticcio de Georg Wagenseil L'Orfeo (1752), opèra de Carl-Heinrich Graun Orfeo (1672), opéra d'Antonio Sartorio Orfeo ed Euridice (1763), opéra de Florian Johann Deller Orphée et Euridice ou La descente d'Orphée aux enfers (1770), opèra de Joseph Starzer Orfeo ed Euridice : Orphée et Eurydice (1762, version de Viena; 1774, version de París), opèra de Christoph Willibald Gluck Orfeo ed Euridice (1775), opèra d'Antonio Tozzi Orfeo ed Euridice (1776), opèra de Ferdinando Bertoni Orfeo (1781), balet en 5 actes de Joseph Schuster Orfeo ed Euridice (1784), opèra de Tommaso Giordani Orpheus og Eurydike (1786, Copenhague), opèra de Johann Gottlieb Naumann L'anima del filosofo ossia Orfeo ed Euridice (1791), opèra de Joseph Haydn Orphée aux Enfers (1858), opèra-comic de Jacques Offenbach Orphée (1913), mimodrama de Roger Ducasse Les Malheurs d'Orphée (1924), opèra de Darius Milhaud Orpheus und Eurydike (1926), opèra d'Ernst Krenek La favola d'Orfeo (1934), opèra en 1 acte d'Alfredo Casella Orfeu da Conceicao (1947), drama musical de Vinicius de Moraes Orpheus (1947), balet d'Igor Stravinski Orphée 53 (1953) opèra de Pierre Schaeffer et Pierre Henry Orfeo 9 (1970), opèra rock de Tito Schipa Jr Orpheus und Eurydike - Orphée et Eurydice (1975), coregrafia de Pina Bausch segon l'opèra de Christoph Willibald Gluck Orpheus, (1978) eine Geschichte in 6 Szenen (2 Akten) de Heinz Werner Henze Orpheus behind the wire (1981-83), per còr mixte de 4 a 12 voces, de Heinz Werner Henze Orphée abymé (1991) opèra comic de cambra vidèa de Paul-Baudouin Michel Orphée (1993), opèra de cambra de Philip Glass Orfeo a Fumetti (2001), opèra de cambra de Filippo del Corno Orfeo coatto (2009), melodrama de Francesco Redig de Campo Orphée (2010), ballet de José Montalvo e Dominique Hervieu Orfeo 14 (Vol. 1) (2014) creacion de Helmut Oehring

Musica vinheta|Orfèu, Franz von Stuck (1891) Poi che riseppe Orfeo (vers 1680), cantata Italiana de Alessandro Scarlatti. Orphée (vers 1720), cantata francesa de Jean-Philippe Rameau Orphée (1854), poèma simfonic de Franz Liszt. The Orphée Suite pour piano (1993) de Philip Glass Orphée Nonante Huit (1996) de Hubert-Félix Thiéfaine Black Orpheus (2000), album de Keziah Jones Abattoir Blues/The Lyre of Orpheus (2004) de Nick Cave and the Bad Seeds Eru no Ehon Majô to Lafrenze (2005) de Sound Horizon La diskord (2011) de Karim Maurice It's Never Over (Oh Orpheus) (2013) de Arcade Fire La mort d'Orphée (1827) , cantata d'Hector Berlioz compausada pel prèmi de Roma

Teatre La Toison d'or (1660) de Pierre Corneille Eurydice (1942) de Jean Anouilh La Descente d'Orphée (1957), pèça de teatre de Tennessee Williams Orfeu da Conceição (1956), pèça de teatre de Vinícius de Moraes Le visage d'Orphée (1997), pèça de teatre de Olivier Py Orphée (2003), pèça de teatre de Bernard Manciet Orphée-roi de Victor Segalen libret d'opèra en 5 actes destinat a Debussy que lo metrà pas en musica. Le Syndrome d'Orphée (2009), mesa en scèna par Vladimir Pankov, basada sus un poèma de Vladimir Maïakovski, una pèça de Jean Cocteau e l'opèra de Christoph Willibald Gluck.

Cinèma Orphée (1950) e le Testament d'Orphée (1959), films de Jean Cocteau Orfeu Negro (1959), film de Marcel Camus basada sus la pèça de Vinícius de Moraes Orphée et Eurydice (1985), film ongrés d'Istvan Gaal Le Voyage d'Orphée, cort mestratge d'animacion de Jean-Manuel Costa (1983) Parking (1985), film musical francés realizat per Jacques Demy Orfeu (1999), film musical brasilian realizat par Carlos Diegues Tristesse beau visage (2004), cort mestratge de Jean-Paul Civeyrac Vous n'avez encore rien vu (2012), film d'Alain Resnais adaptat de la pèça d'Anouilh