Los cactus, mai rarament cacti (latin: Cactaceae), forman una familha de plantas de flors de l'òrdre dels cariofillals. Son gaireben totas de plantas grassas o plantas succulentas, es a dire de plantas xerofitas que servan dins lors teissuts de « chuc » per afrentat los longs periòdes de secada.
Cal pas confondre Cactus e planta succulenta: totas las plantas succulentas son pas de Cactus. Son de familhas de plantas qu'adoptèron los mèsmes metòdes de luta contre los periòdes de secada, coma las Asclepiadaceae o los Crassulaceae.
De plantas d'aquestas autras familhas, per convergéncia de las formas d'espècias somesas a las mèsmas constrenchas, ressemblan fòrça als cactus. Es lo cas per exemple de las eufòrbia cactiformas coma Euphorbia canariensis.
Per destriar los cactus verais de las plantas que lor ressemblan, cal far referéncia als critèris d'apartenéncia a la familha de las Cactaceae. L'identificacion se fa per la preséncia d'areòlas, e, coma mai generalament en botanica, per las flors e los fruchs.
Al contrari de las cresenças popularas, las Cactacèas son pas consideradas coma essent d'arbres. Los cactus cobrisson un larg ventalh de formas e de talhas. N'existís d'esfericas, cilindricas, en forma de pal, amb de fuèlhas punchudas o en forma de raquetas… Lo mai grand es Pachycereus pringlei, amb una talha mesurada de 19,2 mSalak, M. (2000). In search of the tallest cactus. Cactus and Succulent Journal 72 (3)., lo mai pichon es Blossfeldia liliputiana, d’1 cm de diamètre un còp adultMauseth Cactus research: Blossfeldia liliputiana.
Etimologia Lo mot cactus ven del grèc ancin / , designant lo cardon. Foguèt utilizat coma lo nom del primièr genre d'aquestas plantas per Carl von Linné, abans que fòrça autres noms de genres se'n separèron.
Classificacion esquèrra|vinheta|214x214px| Echinocactus grusonii La familha de las Cactaceae es una familha de plantas dicotiledònas que compren unas 2500 espècias destriada en unes 90 genres.
Cactus èra taben un nom de genre dins la classificacion binomiala codificada per Carl von Linné. Apareis sonque dins la classificacion actuala coma sufixe d'unes noms de genre, coma Echinocactus, Pterocactus, Stenocactus, etc.
Critèris de determinacion L'apartenéncia a la familha de las Cactaceae se determina per quatre principals critèris: Los punts vegetatius son d'areòlas, es a dire de menas de clòts dins l'epidèrme, garnits de lana o de borra los fasent semblara de cossinets, d'ont sortisson los segments o rebrots, las flors e las fuèlhas reduchas que sont las espinas... L'existéncia d'areòlas es lo critèri mai utulizat per l'apacionat, d'en primièr qu'est pas necessari d'esperar la florason e los fruchs per los observar, enseguida que, al contrari dels dos autres critèris, las areòlas existisson dins pas cap autra familha de plantas. L'ovari dèu èsser infèra, es a dire que deu èsser plaçar sota las pèças floralas (levat per unes cactus primitius coma Pereskia aculeata). Lo fruch deu èsser una baia d'una sela lòtja, existís pas de parets intèrnas separant las granas o grops de granas. Un critèri d'exclusion es la preséncia de latèx al talh, permet d'exclure las plantas del genre eufòrbia. Los agaves, los Lithops, las eufòrbias e los Pachypodium son pas de cactus.
Morfologia drecha|vinheta|Lo genre Pereskia es un dels rares cactus a possedir de fuèlhas. Se destria sièis formas diferentas: arborescentas: comparables a un arbre amb de brancas, coma las carnegiea; arbustivas : idem, mas amb de cambas mai primas; colomnàris: sens braces, coma las espècias del genre Cereus; globulàrias, amb de formas esfericas, veire cilindricas; epifitas penjantas, per unas espècias de cactus epifitas; ecalàrias: per un fòrça pichon nombre d'espècias; amn pèças planas (o cladodas) comunament nomenadas "raquetas" coma las espècias del genre Opuntia. Son de plantas erbacèas o d'arbrilhons, sovent de forma vegetativa particulara, amb la foncion clorofilliana transferida a las tijas. Sovent espinosas, perennas, mai sovent succulents, los cactus son a vegadas epifitas o escalants. L'aspècte actual dels cactus s'explica subretot per l'adaptacion a las condicions de secada, a l'origina dels desvelopament de la foncion d'estocatge e de la reduccion de las superfícias d'evaporacion. drecha|vinheta|350x350px|Aquesta illustracion mòstra qu'en periòde de secada, lo cactus se contracta. Las areòlas, mai contractadas, donan mens de presa al solelh. La foncion d'estocatge se vei per un espessiment de la tija, e, per unas espècias, pel desvolopament de raices tuberosas (Pterocactus tuberosus per exemple). Explica tanben l'apareission de las costelas o una disposicion dels tucons en espirala, que permeton, coma per un accordeon, la dilatacion e la retraccion del còs de la planta segon los des periòdes de pluèja e de secada, sens esquiç de l'epidèrme. La reduction de las superfícias d'evaporacion es traducha per un espessiment de l'epidèrme, a vegada quitament cobèrt d'una mena de cera, una diminucion del nombre d'stomats (trauqeuts permetent la respiracion), e subretot, per fòrça d'espècias, la despareission de las fuèlhas (vejatz evapotranspiracion).
Las espinas, elas, an de fontions multiplas: proteccion contra los animals, prene l'aiganha, proteccion de l'epidèrme contra lo Solelh, lo vent dessecant o lo freg d'altitud, espandiment de l'espècia se prenent dins l'aus dels animals... (pasmens, aquesta ipotèsi demora encara sonque teorica)
Las flors de cactus son a vegada de talha granda. Coma las espinas e las brancas, butan sus las areòlas. Fòrça cactus florisson de nuèch. Lors flors son blancas o plan claras. Son pollinizadas per de parpalhons o autres insectes nocturns o per de pichons animals coma las ratapenadas. A l'interior de l'ostal, es un tust termic que farà florir lo cactus. Los fruchs d'unas espècias son comestibles (figuièr de Barbaria).
Formas «monstruosas» Coma las plantas succulentas, los cactus presentan a vegada de formas dichas "monstruosas" afeccionadas dels colleccionaires.
L'origina del fenomèn es desconeguda, benlèu a causa de mutacions. I a dos fenomèns: Faisacion (formas de fais): creissença anormala del suc d'une tija en forma de fais. Crestacion (formas de crestas): creissença anormala del suc d'una tija en forma de cresta o de ventalh.
Grands tipes morfologics vinheta|Organ Pipe Cactus National Monument, Arizona. vinheta|bola d'aur cactaceae Los cactus se pòdon gropar en cinc grands tipes morfologics: Cactus primitius – Pas o pauc succulents, aquestes cactus son lo malhon mancant entre las plantas classicas, dichas mesofitas e los cactus. An gardat l'aspècte d'arbrilhon classics e lors fuèlhas veraias: Pereskia, Pereskiopsis, Quiabentia. Oponces – Formas de segments epesses en forma de raquetas (cladodes), a vegada al suc d'un tronc (Brasiliopuntia, Consolea...), de segments en forme de cilindres (Austrocylindropuntia, Cylindropuntia, Grusonia...) o de bolas pichonas mai o mens alongadas (Maihueniopsis, Tephrocactus...), aquestes cactus an, mai sovent, gardat de fuèlha redusidas e cilindricas, casent lèu. Cactus colomnaris – Formats de tijas espessas e alongadas, quilhadas, rabalairas o penjadas, lors areòlas son plaçadas le long de las còstelas (Escontria...). Cactus globuloses – son formats de tijas esfericas podent s'alongar, amb areòlas plaçadas sus de costelas (Astrophytum...) o de tucons en espirala (Mammillaria...). Pels mai evoluats, l'areòla se divisèt, aquesta situada a l'axil del tucon produsent de flors e rebrots, aquesta al suc del tucon produson d'espinas. De formas intermediàrias d'aqueste fenomèn, nomenat dehiscéncia seriala, presentan una rega ligant las doas partidas de l'areòla al divisar. Cactus epifitas de tijas planas – Aquestes cactus butant dins de zonas mai umidas mermèron lor capacitat de sèrva e lors tijas planas semblan a las fuèlhas que remplaçan dins lor foncion clorofilliana (Schlumbergera, cactus orquidèas...)
Espandiment Los cactus son gaireben totes de plantas de Mond Nòu. Levat Rhipsalis baccifera; aquesta espècia a un espandiment dins la region subtropicala. Auriá colonizat pro recentament lo Continent Vièlh (fa uness miliers d'annadas), benlèu per de granas portadas dins lo sistèma digestiu d'aucèls migrators. La val de Tehuacán (Mexic) es un dels mai richs sites de cactus pel mondhttps://web.archive.org/web/20171024174722/http://www.parkswatch.org/parkprofiles/pdf/tcbr_eng.pdf%7Ctitle=Mexico: Tehuacán-Cuicatlán Biosphere Reserve.. Fòrça autres cactus (coma los Opuntias) s'aclimatèron suls autres continents après aver estat introduchs per l'òme.
Los Cactus an degut evoluar dins los darrièrs 30 a 40 milions d'annadas, quand los continents èran ja plan separats.
Metabolisme Los cactus an un metabolisme acid crassulacèu (CAM), al contrari de gaireben totas las plantas.. Subretot, prenon lo dioxid de carbòni sonque de nuèch, e non oas de jorn.
Istòria drecha|vinheta|Astrophytum asterias drecha|vinheta|Opóncia (Opuntia sp.) susmontat d'una agla dessenhar dins lo codex Mendoza Los cactus son presents suls dessenhs e esculptura de l'ancana civilizacion aztèca coma lo codèx Mendoza al sègle XIV. Segon una profecia, una partida del pòble, menada per de prèires transportant d'efigias sagradas se n'anèt en cerca d'un luòc ont poiriá veire una agla penjada sus un cactus devorant una sèrp. Quand una tala encontra se faguèt, fondèron lor capitala Tenochtitlan (l'ancian nom de la ciutat de Mexic).
En 1822, lo general Iturbide atribuiguèt l'emblèma de la ciutat a las armas del país, lo Mexic: una agla penjada sus un nopal (una espècia d'Opuntia) devorant una sèrp.
I a tanben d'imatges de cactus dins l'anciana civilizacion Moche al Peró, coma Trichocereus pachanoiBerrin, Katherine & Larco Museum. The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the Larco Museum|Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera. New York: Thames and Hudson, 1997., unes an de proprietats enteogènas essent utilizadas per aquestes Indians per de tòcas religiosas.
La nomenclatura de las Cactaceae foguèt cambiadissa. Las diferentas espècias èran pas presentas dins l'Antiquitat e arribèron en èrsas progressivas a partit de la descobèrta de l'America.
Cristòl Colomb tornèt los primièrs cactus en Euròpa: de Melocactus venent de las Antilhas. Las primièras espècias menada portèron lo nom de cactus del grèc ancian kaktos, que designava una espècia d'epinoses, belèu lo cardon.
En 1597, John Gerard destria dins son Herball publicat a Londres 4 espècias: un Melocactus, dos Cereus e un Opuntia.
En 1753, Carl von Linné gropa jol genre Cactus las 22 espècias conegudas.
Vers 1770, Philip Miller isola tres genres: Pereskia, Opuntia, Cereus, gardant lo tèrme Cactus per totas las autras.
En 1812, A. H. Haworth isola cinc genres novèls, coma Mammillaria.
Mai tard, Engelmann, Britton e Rose e Backeberg isolan nòu genres novèls.
En 1903, Karl Schumann publica una monografia amb 21 genres e 760 espècias.
En 1958-1962, Backeberg compta 300 genres e 2000 espècias. Lo nombre de genres foguèt redusit en seguida.
Amb lo temps los cactus venguèron al vam.
L'interés pels cactus al sègle XX provoquèt de culhidas excessivas e la despareisson d'unas espècias. Mas d'espècias o varietats son uèi encara descobertas cada an.
Totes los cactus son cobèrts per la Convencion sul comèrci internacional de las espècias de fauna e de flora salvatjas (CITES), e fòrça espècias son plenament protegidas a causa de lor inscripcion a l'Annèxe 1.
Los païses an una actitud contradictòria per la proteccion de las espècias. Al Mexic per exemple, culhir de cactus es cadtigat de prison. Mas los extensions urbnanas destruson de sites de cactus. Es tan mai critica per las espècias que la zona d'espandiment es plan redusida, a vegada mens de 1 000 m².
Estat de las populacions, pressions, menaças sus las espècias