vinheta|Teleferic de Zell am See dins los Alps autriacs. vinheta|Teleferic del Renon en Itàlia. vinheta|Teleferic de Brèst Un teleferic es un mejan de transpòrt per cable aerian.
Dins lo langatge comun, lo teleferic representa un equipament per pujar equipat de cabinas de granda capacitat anant a un suc mai sovent dificil d'accès. En França, al sens reglamentari, designa totes los tipes de teleportats, es a dire, totas las categorias de transpòrts per cable dispausant de veïculs aerians, coma los telesètis o encara las telecabinas. Tecnicament, designa una categoria de transpòrt per cable de construccion dicha « bicable »: las foncions « portar » e « tractar » utilizant de cables diferents. Un teleferic stricto sensu compòrta una infrastructura de rotlament fixe (un o mai cables portaires) ont circulan un o mai veïculs (cabinas o bènas per personas o materials, a l'imatge d'una installacion ferroviària), ligadas a un o mai cables tractors.
Lo teleferic es utilizar per escalar un relèu penjat o passar una depression geografica (val, cors d'aiga). Es un mejan de transpòrt agradat per sa facultat a se sostraire de las constrenchas topograficas del terren (ligam dirècte), sos costs d'installacion e de foncionament contengutsPierre Jaussaud, Transport public et agenda 21 : les lettres de noblesse du transport par câble, p. 6 e sa consomacion mesurada.
Lo teleferic es utilizat coma transpòrt en comun, per exemple en montanha, dins las estacions d'espòrts d'ivèrn per l'esquí alpin, mas tanben, per accedir a de punts isolats coma los miradors, o encora en mitan urban per aténher un territòri comunal de relèu dificil. Servís tanben coma transpòrt per compte pròpre, dins l'industria subretut.
Istòria
L'emergéncia del transpòrt per cable vinheta|Teleferic del Wetterhorn, creat en 1908 en Soïssa. Las primièras traças de transpòrt per cable venon de l'Edat Mejana: de gravaduras japonesas mòstran l’existéncia de teleportats per personas vèrs 1200 e, en 1405, Konrad Kyner fa, dins l'obratge Obra bellifortis, la descripcion precisa d'un teleportat per transportar òmes, cavals e armas per-dessús un cors d'aiga. Lo dich Leon l'African, supausat mòrt vèrs 1527-1555, conta l'existéncia d'un « teleferic » al Marròc. Èra banastassa ligada a de cables moguts per de carrèla permetent a una desena d'abitants de passar l'Oèd Sebó a 70 mètres al dessús de la superfícia del fluviDes savoirs scientifiques et techniques en Afrique du Nord du début du à travers le texte de la description de l'Afrique d'Al-Hassan Al-Wazzan, dit Léon l'africain., Mohamed Ouchen, Thèse de doctorat, décembre 2012. En 1644, Adam Wybe von Halingen realiza pel primièr còp un transpòrt de materials penjats a una seria de pilònas per la construccion de las fortificacions de Gdańsk.
Los cables èran, fins alara, fach de fibra naturala. Caldrà esperar l’invencion del cable modèrne per l’Alemand Wilhelm Albert per assistir a la naissença veraia del teleferic . Lo cable d’Albert es constituit d’una arma de cambe facha de fils torsadats a l'entorn de que sèis brins son enseguida trenant a l'entorn d'una autra basa de còrda de cambre dins de direccions alternadas per mai d'estabilitat. Aqueste principi es realizat en 1834 per l'espleitacion minièra de Clausthal-Zellerfeld, en Alemanha . Lo cable d’Albert demora encara trenat a la man. La maquina de trenar es inventada per l'Austriac Wurm en 1837 e desvelopada a una escala industriala la deceniá seguenta per Felten & Guilleaume. Vengut fisable per un cable ara capable de passar de relèus fòrts, la tecnica del teleferic se dessenha a partir de la segonda mitat del sègle XIX e se desvelopa enseguida amb la revolucion industriala.
En 1861, l'Alemand Freiherr von Dücker concep lo sistèma bicable per teleportats, separant la foncion « portar » e « tractar » per dos cables diferents. Inspira Adolf Bleichert & Co. qu'utiliza aqueste principi en 1872, e bastit son primièr teleferic de transpòrt de material utilizant un sistèma bicable. Amb d'autres davancièr coma Julius Pohlig, son tanben de milièrs d'installacions d'aqueste tipe que son bastits en una cinquantena d'annadas, prefigurant lo teleferic de vitjaires .
Los teleferics pels viatjaires A partir de las annadas 1890, unes aparelhs aerians de cable, sovent leugièrs e orizontals, se destinan al transpòrt de passatgièrs al Klondyke Pass (Canadà), a Knoxville al dessús del Tennessee o al Devil's Dyke a Brighton (Angletèrra). En 1897, un « transbordador aerien per cable » es installat coma atraccion de la mòstra d'art e d'industria de Estocòlme. D'autres seguisson dins diferentas mòstras temporàrias, coma a Viena, Milan o Gènoa. En octobre 1907, es inaugurat en Espanha lo « transbordaire funicular » de Sent Sebastian, imaginat per Leonardo Torres Quevedo. Fa passetjar las gents a 280 mètres entre lo mont Ulia e lo Penne del'Aquilla via una nau penjada a 6 cables portaires . Totes aquestes aparelhs, al perfil de linha puslèu plan, son acara de teleferics qu'escaladan pas de relèu demonstratiu.
En junh de 1908, l'Austrac Josef Stafer dobrís pel primièr còp al public son « transportaire aerian » del Colle (Kohlern) a Bolzano dins lo Tiròl miègjornal. Directament adaptat d'un aparelh de transpòrt de fret, s'agís del primièr teleferic de vitjaires amb supòrts de linha intermediàrias. L'installacion es pasmens artisanala e a pas cap de sistèma de fren de seguretat e deu s'arrestar en 1910 e de nòu bastit per Adolf Bleichert & Co. en 1913. Aquò serà lo primièr teleferic suspensions nautas e cabina plana.
Parallelament, Wilhelm Feldmann imatgina un « ascensor de montanha » sul Wetterhorn, dins los Alps en Soïssa. La construccion, realizada per la societat Von Roll, es inaugurada lo 24 de julhet de 1908. Lo primièr verai teleferic de montanha destinat al transpòrt de vitjaires nasquèt. Es pasmens un fracàs economic degut en partida al començament de la Primièra Guèrra mondiala.
Alara qu'a Chamonix, comença en 1909 l'interminabla òbra de la construccion del « funiculari aerian » de l'agulha del Miègjorn, es inaugurat a partir de 1912 sul Morro da Urca a Rio de Janeiro (Brasil), lo primièr tròç dels teleferics del Pan de Sucre, primièr teleferic pesuc per passatgièrs del continent american, bastit per Julius Pohlig AG.
Es sonque a l'eissida del conflicte que la construccion de teleferics de transpòrt de vitjaires prend un vam verai pel mond. La tecnica evolua mercé a l’ingenhaire Luis Zuegg, qu'inaugura en 1923 son teleferic de Hafling, al dessús de Merano dins lo Tiròl del Sud. L'aparelh ten de vias largas e assegura de longas portadas se piejant sus un nombre redusit de pilònes, aquò, mercé a una tension dels cables nauta, de l'òrdre de 1 tèrç de la carga de rompadura. Mai tibats, los brins son mens sensibles a l’usadura deguda als passatges repetits de las cabinas al nivèl dels pilònes. Bleichert s'associa a l'ingenhaire per realizar aqueste novèl apròche sus sos aparelhs. Per l'emplec d'aquestas tecnicas novatriças e d'una cèrta estandardizacion, lo constructor fa dintrar lo teleferic dins l'èra de la modernitat. Realiza, pendent lo periòde d’entre-doas-guèrras, mai de teleportats, sol, que l'ensemble dels autres constructors.
Lo teleferic de fret es pas abandonat: de 1935 a 1941, constituís lo mejan màger d'avitalhament d'Asmara, capitala de la colonia italiana de l'Eritrèa. Lo teleferic de Massaoa a Asmara, bastit per l'entrepresa Ceretti e Tanfani, èra, amb sos 75 km de longor, la mai longa linha del mond.
Origina del mot Los primièrs teleferics èran nomenats "Camins de fèrre sus cable". Lo màger aujòl grèc del radical "fèrre", es lo mot φορα, fora, « accion de portar ».
En Anglatèrra o al Estats Units d'America, se nomena "Cable car" (veitura sus cable), e lo telecabina, curiosament "gondola" (tot coma en Alemanha)
En Alemanha, es nomenat "Drahtseilbahn" (tren sus cable metallic)
Un teleferic es un sistèma ferroviari a causa de la foncion dels cables portaires fixes que fan ofici de via de rotlament dels veïculs.
Tecnica
Disposicion dels cables vinheta|Carriót de teleferic, amb lo cable portaire (sus que son pausadas de rodetas) e lo cable tractor. La linha d'un teleferic es constituida de:
un, o mai cables dich « portaires » que supòrtan lo pes d'un veïcul majans un carriòt equipat de rodetas; un, o mai cables dich « tractors », fixats a aquestes carriòt, que son mogut per un motor situit dins una de las garas e permetent lo desplaçament del veïcul.
Lo veïcul, penjals al carriòt, es mai sovent una cabina tancada (transpòrt de vitjaires) mas pòt tanben èsser una simpla bèna obèrta (transpòrt de materials).
Los cables d'un teleferic son tibats entre las doas garas e pòdon èsser sostenguts en linha per de pilònes, mai sovent en trelís metallics. Es possible tanbenque la portada siá realizada sens sosten intermediaris - los sols punts de sosten son los dos tèrmes del cable.
Existís diferentas disposicions de cables. Mai correnta es ara aquesta qu'utiliza dos cables portaires en parallèl e un cable tractor central; los cables portaires pòdon tanben assegurar una carga mai importanta. De cavalièrs solidaris dels cables portaires e dotat d'un rodeta portant lo cable tractor que la seccion pòt èsser reducha, qu'a pas pus a portar los efièchs dels sieus pes sus de grandas travadas. Aquestes teleferics son tanben mai estables al vent.
Principi du calcul dels cables portaires vinheta|Logicial GHTyro 2.00: Calcul d'una linha d'una travada; cable ancorat passivament als tèrmes. Perfil en long, trajectòria, geometria e esfòrces per una carge rotlanta a L/4, L/2 e 3L/4 Dins lo cas d'una tiroliana, existís doas familhas de metòdes de calcul per calcular lo cable portaire. Pels cables tibats per contrapes, se realiza un calcul de primièr òrdre pel metòde dels triangles d'equilibri, la tension iniciala essent donnada. Pels cables ancorats passivament, un calcul del segond òrdre es indispensable pels metòdes numerics, elements finits...
Un cable es una biga que torna pas cap de moment plegant. Ven donc que lo diagrama dels moments plegants dins la biga equivalenta de mèsma portada e cargada identicament es afina de la forma del cable (approximacion valabla se lo rapòrt flècha / portada es inferior a 25 %).
Poer un cable fortament tibat entre dos sostens orizontals, s'obten la relacion seguentz (calcul simplificat):
ont H es l'esfòrç de tension, w es lo pes lineic, L es la portada, e f es la flècha.
Mai sovent, « la compausanta orizontala de la tension dins un cable es egala al moment plegant al punt considerat, divisat per la distància verticala del cable a la linha de sosten ».
Dins lo cas d'un tdeleferic, los calculs son diferents, lo principi de calculs es de determinar la trajectòria del cable resolvant l'equilibri estatic del veïcul somes al sieu pes e las tensions dels diferents cables (portaires e tractors). La trajectòria d’un cable es calculada per las equacions de la cadeneta. Per cada abscissi de la linha, una ordonada es obtenguda per resolucion de las equacions. Dins lo cas de cables portaires ancorats, lo logicial deu cercar per cada posicion Y la tension que permet de trobar la bona longor de cable portaire (los calculs son de menar per las valors extrèmas de las temperaturas fixadas per la reglementacion).
Las garas Un teleferic ten abitualament de dos garas (o estacions) terminalas ont sont ancorats los cables portaires. Son dotadas de carrèlas que fan realizar al cable tractor una semibocla pel tornar en linha sus l'autra via.
Una de las garas es l'estacion motritz: una carrèla dicha motritz i entraïna lo cable pel biais d'un motor electric solidari d'un reductor. La cinematica es complerada per de frens de servici (frens 1) qu'agisson mai sovent sus un volant d'inercia situat sus l'arbre rapid en sortida de motor, e de frens d'urgéncia (frens 2) mai sovent situits en periferic de la carrèla motritz.