Edvard Munch, (se prononcia [muŋk]), nascut lo 12 de decembre de 1863 a Ådalsbruk (Løten en Norvègia) e mòrt lo 23 de genièr de 1944 a Òslo, es un pintre e gravador expressionista norvegian.
Presentacion brèva Edvard Munch pòt, a posteriori, èsser considerat après l'exposicion berlinesa de 1892, coma davancièr de l'expressionisme dins la pintura modèrna. Es plan lèu reputat per son apartenéncia a una epòca artistica novèla en Alemanha e en Euròpa centrala. Son òbra e son importança son uèi reconeguda en Euròpa e pel mond.
Las òbras de Munch mai conegudas son aquestas concebudas al començament de las annadas 1890, subretot amb Lo crit. Son òbra conéis son succès verai dins los païses nordics sonque a partir de 1909, mercé a la granda exposicion retrospectiva organizada per son amic Jappe Nilssen e per Jens Thiis, director de la galariá nacionala d'Òslo. Lo pintre absent es momentanèament convalescent dins una clinica privada de Copenaga, après i èsser dintrat en estat de depression nerviosa, victima de trebles greus du comportament, fisics e nerviós, en 1908.
Sas tecnicas de predileccion son subretot la pintura e la tempera sus carton. Es tanben un davancièr de l'art accessible a totes, un art desvelat, mostrat e non amagat, dins las carrièras e los espacis publics, dins los diferents luòcs de natura.
Edvard Munch sempre foguèt captivat pels païsatges de broa del fjòrd d'Òslo, que descobriguèt dins sa jovença per de camins de tèrra, puèi jove artista dempuèi la mar mercé a Hans Jaeger, capitani de pichona naus de léser. Aquestes luòcs venguèron emblematics de sa vida.
Biografia
Jovença esquèrra|vinheta|Autoretrach (1882). Edvard Munch naís catiu lo 12 de decembre de 1863 a Løten. Es pas baptejat a la glèisa, mas a l'ostal per crenta de santat. Grandís dins diferentas localitats de mòrs disparatas, mas pro pròches de la capitala norvegiana, Cristiània« Cristiània » es la capitana ara nomenada Oslo.. Son paire, Christian Munch (1817-1889), es un mètge militar de revenguts pro modèstes, ven pasmens d'una familha borgesa, prestigiosa e puritana, que compta fòrça istorians, artistas e foncionaris. Lo fraire del paire es l'istorien Peter Andreas Munch, premièr Norvegian qu'aquèt accès als archius secrets del Vatican.
Edvard pòrta lo prenom del rèire de la linhada Munch.
Son paire, Christian, deu de contunh mudar per complir meninosament sa foncion. Sa familha lo seguí docilament.
Sa jova esposa, de vint ans sa cabdeta, Laura Cathrine Bjøllstad, es la filha d'una familha païsana de rics agricultors, mas marcada pels estigmats de la tuberculòsi. Es atirada per la pintura e inicia sa filha aïnada, Johanne-Sophie, de temperament mai calme que Edvard, lo mainat turbulent, cabdet d'una annada. Fatigada per cinc emprenhament successius, morís de la tuberculòsi. La familha cai dins lo desrèi, un marit veuse de 50 ans d'edat, prigondament religiós, a vegada mistic e tormentat, la filha aïnada Sophie de 6 ans, Edvard qu'a pas que 5 ans, lo pichon Peter Andreas de 3 ans, los nenons Laura Cathrine de 1 an e Inger, que ven de nàicer.
Mas la sòrre cabdeta de l'esposa mòrta, Karen Marie Bjøllstad, qu'a pas de dòt e vòl sortit sa condicion païsana, lèu torna prene lo ròtle mairal. A lo mèsme temperament artista que la defunta maire. E los mai grands enfants que demòran 30, carrièra de Pilestradet en periferia de Cristiània, tornant a lors collatges de papièr, amb mossas e fuèlhas, culhidas pendent las longas passetjadas.
La familha contunha a viure dins de periferias, a vegada obrièras, a vegada mai borgesas, o encara païsanas e miserablas.
Edvard contunha sos estudis a l'escòla de la catedrala de Cristiània. Es sempre de santat fragila e de fèbla constitucion, aclapat de bronquitis cronicas e de pujadas de fèbres pendent son enfança, mas es sa sòrra aïnada Johanne Sophie (1861-1877) qu'es la victima seguenta en 1877 de la ftisia (una de forma de tuberculòsi). Aquesta jova artista de la familha morís a 15 ans dins lo cadieràs de vime que gardarà la familha, puèi Edvard fins a sa mòrt. Una mai jova sòrra, Laura Cathrine, es lèu diagnosticada coma patissent de « melancolia » (uèi depression greva). Laura Cathrine (1866-1926) es internada a l'asili a vint ans per causa de nevròsis prigondas e per i demorar a vida. Dels cinc enfants, sol son fraire Andreas (1865-1895) vengut mètge, se marida, mas morís d'una pneumonia unes meses après lo maridatge. Munch torna sovent a las impressions de malautiás, de mòrt e de tristum. Inger (1868-1952) immortalizada dins aquestas jovas annadas dins lo quadre Ma sòrre Inger expausat amb succès en 1885 a l'exposicion universala d'Anvèrs demòra, coma Edvard, celibatària.
Lo 8 de novembre de 1880, Munch escriu dins son jornal: « Ma decision es arrestada, serai pintre. » A alara setze ans.
Mas son paire, patriarc autoritari, lo constrench a d'estudis tecnicas d'ingenhaire, mas lo daissant far çò que considèra pas que coma un seulement comme un passatemps. L'inscriu d'ofici a l'escòla tecnica de Cristiània.
L'Enfant malauta es una tela de jovença de Munch, realizada dins l'ostal 1 de Schouss Plass, dins la banlèga obrièra de Grünerløkka. Aquesta qu'incarna la figura mairala es la tanta Karen-Marie Bjøllstad (1839-1931). Una primièra isanha venguèt entre lo nebòt e la tanta de fòrt caractèri, quand lo primièr artista grafinha violentament la tela. Una segonda separacion fòrça durabla sul plan afectiu se plaça entre 1902 e subretot 1910, quand l'artista comença a tornar mai frequentament en Norvègia, sa tanta li reprochant sa vida dissolguda. Fins a que l'artista vièlh assistirà als obsèquis de la tanta, que l'aviá educat e elevat, sonque a corta distància de la glèisa e del cimentèri, podent pas sortir de sa veitura.
Realisme vinheta|L'Enfant malauta, 1885-1886. Munch estudia doas annadas a l'escòla tecnica abans de se consacrar plan seriosament a l'art. Abandona las matematicas, malgrat las colèras e exortacions de son paire consternat, estudia los ancians mèstres, s'associa a un pichon grop d'estudiants en pinture desargentats que lògan un modèste talhièr pròche de la carrièra Karl Johann, seguís de leiçons de dessenh de nud a l'escòla reiala de dessenh e obten pendent un temps la correccion del mai grand naturalista norvegien de l'epòca, Christian Krohg. Sas primièras òbras son banhadas del realisme francés e, lèu, se revèla coma un grand talent. Christian Krohg e sos amics, Erik Werenskiold e Frits Thaulow, vesent un probable grand artista, capitèron a li far balhar una primièra borsa d'estudi pel ministèri. En 1885, Munch es admés a l'escòla reiala de design.
En 1885, Munch demòra un brèu a París. Ongan, comença son trabalh sus un quadre decisiu, L'Enfant malauta. Per Munch, s'agís de sa sòrre aïnada Sophie que nomena tanben Berta e Maja, dins de deliris de fèbre. Trabalha longtemps sul quadre, en cerca d'una « primièra impression » e d'una expression pincturale satisfasenta per transcriure una experiéncia personala dolorosa. Renóncia a l'espaci e a la forma plastica e causís una composicion remembrant una icòna. Dirà: La superfícia del quadre mòstra los signes d'un procediment creatiu dificil. La critica es fòrça negativa.
Pendent una demorança en 1889, apren per azard a París dins un jornal norvegian la mòrt de son paire. Se remembra alara d'aqueste, demandat per un pacient, aviá fin finala capitat a se liberar per li cridar son nom e li adreiçar per gèst un darrièr salut, un paire minuscul e al crani calv s'alunhant sul cai tal que l'aviá vist dempuèi lo naut pont del naviri.
Las òbras màgers de las annadas seguentas son mens provocantas per lor forma. Inger a la plaja, en 1889, mòstra l'aptitud de Munch per representar d'atmosfèra lirica, dins la dralha del neoromantisme de l'epòca. Penh lo quadre a Åsgårdstrand, una vilòta de la broa près de Horten. Lo litoral es fòrça tòrt, caracteristic de la region, es un leitmotiv significatiu dins fòrça composicions de Munch.
La Cristiània Boèmia En 1889, pench entre autre lo retrach de l'autor norvegian del roman Scènas de la Boèmia de Cristiània, son amic Hans Jæger. La frequentacion dins la segonda mitat de las annadas 1880 de Jæger e de son cercle d'anarquistas radicals marca un viradís decisiu dins la vida de Munch, e es la font d'una mutacion e d'un conflicte intèrne. Es a aquesta epòca que comença sa vasta produccion biografica literària, que tornarà mai d'un còp sus son existéncia. Aquestes primièrs dessenhs foncionan coma de « consultacions » de diferentas motivacions centralas de las annadas 1890. En accòrdi amb las idèas de Jæger, vòl tornar transcriure per una captura mai pròche e fidèl l'ànsia modèrna: vòl « pénher la siueuna vida ».
França vinheta|Nuèch a Saint-Cloud (1890). A la davalada de 1889, Munch a l'escasença d'una granda exposicion de sas òbras à Cristiània, l'Estat li balha una borsa d'artista per tres ans. A París, ven l'escolan de Léon Bonnat. Mas lo vam mai important, se sentís s'orientant dins la vida artistica de la vila. Es a aquesta epòca qu'espelís un movement postimpressionista amb diferentas experiénciass antinaturalistas. « L'aparelh de fotografias pòt pas concurenciar lo pincèl e la paleta, çò escriu, del moment que se pòt pas l'utilizar al Paradís o en Infèrn. »
Pauc après son arribada a París, Munch apren la novèla de la mòrt de son paire. Es dins aqueste contèxte qu'es sovent interpretat la solitud e la melancolia de son quadre, Nuèch (1890). L'interior escur amb la sola figura a la finestra es totalament dominada pels tons blaus, una pinture « ton sus ton » que remembra los acòrdis de colors nocturns de James McNeill Whistler. Aquesta òbra modèrna e unica es tanben una expression de la « decadéncia » de las darrièras annadas del sègle XIX.
Pendent la mòstra de la davalada de 1891 a Cristiàna, Munch mòstra entre autres de la melancolia. Dins sos quadres dominan las grandas linhas corbas e las zonas de colors omogenèus, una simplificavion e una estilizacion utilizada per Paul Gauguin e los sintetistas fransesas. « Simbolisma — la natura foguèt formada dins un ambiant moral », escriu Munch.
A aquesta epòca, realiza las primièras esquiças de son òbra mai coneguda, Lo Crit. Tanben penh una serie d'òbras dins un estil impressionista e puntilhista, amb per subjèctes la Sèina o l'avenguda centrala de Cristiàna, Karl Johans gate. Mas çò qu'interessa subretot Munch, son las impressions de l'anma e non pas aquestas dels uèis.
Alemanha vinheta|Lo Crit (1893). A la davalada de 1892, Munch presenta los fruchs de sa demorança francesa. A la seguida d'aquesta exposicion, es convidat per l'Union artistica berlinesa (Berliner Kunstverein), ont aquestas quita òbras devon èsser expausadas a l'Architektenhaus. Mas aquò acaba per una cachavièlha de succès d'escandal. Lo public e lo pintres vièlhs aculhiguèron Munch coma una provocacion anarquista, e l'exposicion foguèt tancada a causa d'aquestas protestacions.
Munch se faguèt tanben conéisser a Berlin e decidiguèt d'i demorar. Dintra dins un cercle de literators, artistas e intellectuals ont los escandinaus son fortament representats. S'i trapan, entre autres, lo dramaturg suedés August Strindberg, l'escultor norvegian Gustav Vigeland, lo poèta polonés Stanisław Przybyszewski, l'escrivan danés Holger Drachmann e l'istorian de l'art alemand Julius Meier-Graefe. S'i parla de la filosofia de Nietzsche coma d'ocultisme, de psicologia e dels costats escurs de la sexualitat.
En decembre de 1893, Munch expausa sus l'avenguda Unter den Linden. Presenta entre autres sièis pinturas jol títol Estudi dins una seria. L'Amor. Aquò marca lo començament de çò que vendrà lo cicle La Frisa de la Vida (Lebensfries), « un poèma sus la Vida, l'Amor, la Mòrt ». S'i trapa de motius saturats d'ambiant (stimmungsgesättigt), coma La Tempèsta, Clar de luna et Nuèch estelada, ont se pòt sentir l'influéncia del soïssa alemand Arnold Böcklin. D'autres motius enlusission lo costat nocturn de l'amor, coma Ròsa e Amèlia e Vampira.