drecha|vinheta|354x354px|Estèle dicha de la democracia, portant una lei contra la tirania, e un relèu representant lo Demos coronat per la Democracia, musèu de l'Agora antica d'Atenas. La democracia ateniana designa lo regim politic realizat pauc a pauc dins la ciutat d'Atenas pendent l'Antiquitat e conegut per èsser l'aujòl de las democracias modèrnas. Lo tèrme democracia ven dels mots grècs («lo pòble») e («la poténcia, lo poder»). S'agís donc d'un regim ont las decidions son presas pel pòble.
La ciutat drecha|vinheta|Plataforma de la Pnix d'ont parla l'oratpr public. En rèreplan, l'Acropòli. Atenas es fondada formalament vèrs 750 AbC. per sinecisme de diferentas aglomeracions parcialament preservadas de l'invasion dels Dorians.
Lo site es causit per la fortalessa natural qu'es l'Acropòli; los abitants pòdon resistir a mas òrdas d'arlandièrs que menaçavan la region, aumentant amb las annadas sa fortificacion. A partir de 510 AbC., aquesta foncion defensiva es abandonada, lo luòc essent consacrat als cults e d'entre eles aqueste d'Atena, divesa protectritz d'Atenas. De barris enròdan a partir de 478 AbC. la via e son pòrt, lo Pirèu. Rares son los bastits fòra de las quinze majestuosas pòrtas, levat lo quartièr popular lo Ceramic que la produccion s'espandís tot lo mond grèc, e tanben unes gimnases e escolas de filosofia s'excentrant per que lors escolans profièchen de la tranquillitat e sián isolats pendent las doas anadas de lor efebia.
L'agora ven lo centre social e politic de la ciutat amb l'installacion de las institucions democraticas ss aquesta plaça. En estiu fòrça debats agitats o amicals se debanan a l'ombra del portic sud e de la Stoa Pecile, se discutís politica e filosofia gaitant los centenats d'estals emplits de manjalha e lors mercands que cridan lo client. De targas oratòria d'un autre genre se debanan sus la Pnix, puèg ont son votats totas las leis atenianas. La ciutat es donc lo còr de la democracia.
Alunhats dels ambiants festius mai o mens decisius dins la mena de l'Estat, tanben viu lo mond rural. Los rics proprietaris avent pas desertats lo camp per la vila profièchan, amb los regidors d'aquestes que se n'anèron, de la dolce vita facha de solelh, d'òli d'oliva e de bèlas esclavas pendent que se plegan lors autres esclaus al trimadís impausat pel climat arid de l'Atica.
Astrat melhor, los pescadors bordejant l'Atica manjan a lor fam sens pasmens aver accès a l'estat dels tèrratenents necessari per dintrar dins los arcans del poder. Las femnas, coma los esclaus, ant pas de poder politic
Genèsi de la democracia La naisença de la democracia pòt èsser considerada al respècte d'un orizont politic al sens larg del tèrme que farà aquesta reforma possibla e necessària, una crisi politica e sociala totala, la stasis. Los ciutadans que regisson lors afars son menats a soscar al sistèma politc melhor, a la politeia melhora, es a dire lo melhor biais de s’organizar per passar aquesta crisi multipla.
Las originas de la democracia ateniana: la crisi de la ciutat grèga La democracia trapa son origina dins la greva crisi de la ciutat gèga e las mutacions pròpras a Atenas. Al sègle VI AbC, las ciutats del mond grèc son confrontadas a une greva crisi politica, resultant de dos fenomèns concomitants: d'una partida l'esclavatge per deutes, ligant situacion politica e situacion financièra, tòca un nombre grandissent de païsans non proprietaris terrencs: l'inegalitat politica e lo mescontentament son fòrts dins lo mitan rural; d'autre partida lo desvelopament de la moneda e dels escambis comercials fa emergir una novèal classa sociala urbana aisida, compausada des artesans e armatos, que revendica la fin del monopòli dels nòbles sus l'esfèra politica. Per respondre a aquesta dobla crisi, fòrça ciutats modifican radicalament lor organizacion politica. A Atenas un ensemble de refòrmas desencadena un procediment arribant al sègle V AbC sus l'aparicion d'un regim politic inedit: una mena de democracia pels òmes liures mas amb contunhant l'esclavatge. A títol d'exemple lo filosòf marxista Jacques Rancière estima que « la democracia es nascuda istoricament coma una limita mesa al poder de la proprietat. Es lo sens de las grandas refòrmas qu'instituèron la democracia dins la Grècia antica: la refòrma de Dracon que reformèt la justícia, la refòrma de Clistenes al sègle VI AbC., instituissent la comunautat politica sus la basa d’una novèla redistribucion territoriala que trencava lo poder dels rics proprietaris; la refòrma de Solon interdisant l’esclavatge per deutes ».. Se saupriá pasmens pas ignorar lo ligam essencial entre democratizacion economica e sociala e democratizacion politica, e tanben lo vam naval atenian a partir de 483 AbC. que condicionèt la democraciaÉdouard Will, Le Monde grec et l'Orient, Le siècle (510-403), PUF, 1972, 65, 102 et 421..
Pauperisacion rurala esquèrra|vinheta|220x220px|Tetradracme d'Atenas, sègle V AbC, musèu de l'Agora antic d'Atenas. A partir del sègle VII AbC., gaireben totas las ciutats grègas son confrontadas a una crisi politica. Lo comerci se desvelopa, entre autre a l'aparicion de la moneda al sègle VI AbC., venent la Lidia de Cresus, en contacte amb las ciutats grègas abans la desfacha de -546 fàcia al Pèrse Cir. Aqueste desvelopament extraordinari del comèrci mediterranèu a doas consequéncias:
D'una, los agricultors grècs son pauc competitius fàcia a la concurréncia sempre mai viva de las tèrras fertilas de la Grand Grècia recentament colonizada. Sempre mai de païsans, incapables de vendre pro de lor producvion, son condamnats a se vendre coma esclaus per far fàcaa lors deutes. Aquesta man d'òbra servila es utilizada pels urbans e ven donc en concurrencia als pichons artesans independents. Aquestes subjèctes pauc fortunats, sus que repausa una partida creissanta de l'economia, venon grandir lo reng dels caumaires e manifestan lor mescontentament.
Revolucion oplitica: emergéncia d'una pichona borgesia vinheta|224x224px|Gravadura d'un oplita. D'autra, en correlacion de l'apauriment de las massas païsanas, emergís una novèla classa de subjèctes aisits, facha de comerçants e d'artesans. Aquestes son ara pro rics per crompar d'equipments d'oplitas: la guèrra es pas pus lo privilègi de l'aristocracia. Lo sistèma aristocratic basat sus la proprietat agrària e contradich per la revendicacions egalitàrias d'aquestes novèls ciutadans soldats. Es evocada la revolucion oplitica.
Instabilitat politique Al sen de cada ciutat les grandas familhas se pièjan sul malcontentament popular (dels païsans apaurits e dels nòus rics urbans) per se disputir melhor lo poder. Esitan pas tanpauc a cridar de poténcias exterioras per capvirar los tirans. Atal, las ciutats se combatan entre elas, provacan de revòltas, e reprmidas duraments. Mas las guèrra son tanben a vegada un factor de coesion intèrna de las ciutats.
Mai, cada ciutat grèga bat alara sa moneda, fabregant atal una novèla compausanta majora de son identitat. Al sègle V AbC., las ciutats grègas baton pas pus la moneda de biais irregular e caduna pausa un signe particular sus la moneda que bat, l'epicena, que permet de la reconéisser. Per la moneda ateniana, es un chòt. Qu'ajornan o precipitan l'espelida d'un regim novèl, las diferentas mesuras politicas (guèrras, casudas de regim, repressions, levadas o baissas d'impòsts, introduccions de monedas) i faràn pauc: la dona sociala cambièt definitivament.
Pertot la novèla configuracion dels rapòrts de fòrces socialas fa emergir una novèla dona politica. Dos novèls modèls, nomenats a s'opausar dins lo sègle venent, se destrian per leur originalitat: l'oligarquia militara esparciata e la democracia ateniana.
Las reformas politicas La democracia ateniana nàis pas d’insurreccions popularas mas de l'engatjament de ciutadans en politica per assegurar l'unitat de la ciutat. Las quatre principalas serias de reformas son:
Reformes de Dracon Dracon es mandatat, en 621-620 AbC., per metre a l'escrich de leis; se conéis plan pas que sa legislacion suls murtres: ara, tot murtrièr es levat la vengença dels clans e un verai procès se debana fàcia l'Aeropag o fàcia als tribunals dels EfetasPierre Lévêque, L'Aventure grecque, Armand Colin, 1969, 186-187.. La severitat de las penas previstas deuriá demorar legendària, e l'adjectiu draconian es vengut sinonime d'implacable. Mesura limitada que, pasmens, afirma pel primièr còp l'autoritat de l'Estat al dessús de las parentats dins lo domèni de la justícia, instaura un drech comun per totes e, alara, contradich l'arbitrari dels aristocratas. Sièis tesmotetas (gardians de la lei escricha) venon alara renforçar lo collègi dels arconts. Malgrat l'amplificacion de la crisi, lo monopòli economic e politic de las grandas famihas atenianas, los Eupatrids, es pasmens pas tocat, lps arconts (dirigent collegialement la ciutat) essent sempre eissits d'aquestes mitans. Dos modèls resolvant aquestes problèma emergiguèron en Grècia al sègle VI AbC:
l'arbitratge d'un legislator, encargat, dins una mena de consensus, d'acabar de trebles que riscan de venir una guèrra civila; la tirania, que, dins l'evolucion de la Grècia arcaïca, aparéis plan sovent coma una solucion transitòria als problèmas de la ciutat.
Amb Solon, lo logislator, puèi amb los Pisistratids, Atenas farà successivament l'experiéncia de l'una e de l'autra.
Reformas de Solon drecha|vinheta|300x300px|Solon. Atenas es en plena crisi politica e sociala quand los adversaris se meton en acòrdi per causir Solon coma arbitre. Arcont de -594 a -593, legislator, autor d’un còde de leis, auriá escafat los deutes, interdit l’esclavatge per deutes e desfach las leis draconianas.
Subretot realizèt de reformas constitucionalas que li valguèron la reputacion d'èsser lo paire de la democracia. Lo sistèma que prepausèt es un pauc diferent de la plotocracia. Existiriá alara quatre grops socioeconomics a Atenas:
los aristocratas, o Eupatrids, compausat tèrratenents mai rics; los gemoroi, cultivators, constituits dels autres proprietaris fonzièrs; la classa populara, que compausa lo rèste de la populacion e viu de son salari o del comèrci; los esclaus, considerats coma de bens e non pas coma d'òmes liures.
Dels òmes liures, Solon tira quatre classas censitàrias. Segon lo nombre de mesuras de blat, de vin e d'òli que lo ciutadan possedís, aparten a una de las quatre « classas » seguentas:
los pentacosiomedimnas, que possedisson mai de 500 medimnas de cerealas; los ippeis, cavalièrs (mai de 300 medimnas) ; los zeugitas, lauraires (mai de 200 medimnas) ; los tetas (mens de 200 medimnas).
Las mai nautas magistraturas son accessiblas pas qu'a las mai nautas classas; los tetas an accès sonque a l'Ecclesia e als tribunauls. L'accès a las cargas passava pasmens per una eleccion a l'Ecclesia. Aristòtel afirma qu'auriá creat un segon Conselh de quatre cents membres, VIII, 4. (amb 100 per tribú) de foncionament proboleumaticPierre Lévêque, L'aventure grecque, Armand Colin, 1969, 188. mas pas cap de pròba de son existéncia foguèt descobèrta find ara.
La veraia originalitat de Solon demora sempre dins sas reformas judiciàrias: crea l'Elièa, un tribunal popular dobèt a totes ont, novelum, cadun podava intervenir en justícia contra quin qie siá auriá passat las leis, afirmant atal la responsabilitat collectiva dels citoyens.
Reformas de Clistenes e pujada politica dels tetas esquèrra|vinheta|260x260px|Organizacion geografica de l'Atica, amb los detz filèus ("tribús"), los tres ensemsble, las trenta trittiase las dèmas.