thumb|right|Fotografia dei roïnas d'Hiroshima après lo bombardament atomic d'aost de 1945.
La guèrra (lem., viv.: guerra) es un estat de conflicte armat entre plusors grops politics ò sociaus, generalament d'Estats ò d'entitats similaras (rebellion, insureccion, guerilha...). Apareguda tre l'Antiquitat Auta, e benlèu tre la Preïstòria, la guèrra es un biais de resòuvre un conflicte per la violéncia. Es ansin entraïnada per de questions d'òrdre economic (contraròtle de ressorsas, aquistament d'un capitau...) que pòdon, segon la situacion, prendre la forma de problèmas religiós, politics ò etnics. Segon aquela definicion, es practicada per leis umans e per certaneis insèctes sociaus.
En l'òme, l'importància deis enjòcs liats a la guèrra a entraïnat l'aparicion de reflexions sus son organizacion, son debanament e son acabament. Ansin, la conducha de la guèrra de disciplinas particularas segon lo nivèu considerada : estrategia per gerir lo conflicte dins sa globalitat, operatica per lei campanhas militaras e tactica per leis accions menadas sus lo prat batalhier. Un drech particular, dich drech de la guèrra, s'es tanben desvolopat per enquadrar lo començament e la fin dau conflicte e precisar leis accions autorizadas. En particular, insistís sus lo destriament entre lei militars e lei civius.
D'efiech, en causa de sa natura destructritz, la guèrra es considerada coma una calamitat d'evitar e d'institucions internacionalas especializadas son estadas creadas per mantenir la patz ò per jutjar leis excès dei combatents (Nacions Unidas, tribunaus internacionaus...). Pasmens, es tanben una fònt d'inspiracion majora coma leis artistas qu'an representat la guèrra dempuei l'Antiquitat sus tot tipe de supòrt.
Causas
thumb|right|Gravadura representant lo pilhatge e lo chaple de populacions olandesas per lei tropas francesas durant la Guèrra d'Olanda (1672-1678).
La màger part dei guèrras son entraïnadas per l'existéncia de dos grops, mai ò organizats, susceptibles de se combatre collectivament. D'efiech, una guèrra necessita la preséncia de dos camps estimant preferible de prendre leis armas per defendre son ponch de vista sus una question conflictuala. Aqueu comportament sembla frequent car, dins l'Istòria, 90% a 95% dei societats umanas conegudas a l'ora d'ara an participat a au mens una guèrra durant son existéncia. En revènge, lei guèrras implicant mai de dos camps son excepcionalas e, sus un prat batalhier donat, lei combats amb mai de dos participants son fòrça rarsUn exemple d'aqueu tipe de conflicte amb mai de dos belligerants es la Guèrra Civila Siriana qu'opausa l'armada governamentala, lei rebèls « moderats », l'Estat Islamic e lei movements curds. Pasmens, la màger part dei batalhas i opausan unicament dos camps..
Lei desacòrdis susceptibles de degenerar son generalament d'origina economica e regardan la presa de contraròtle d'una ressorsa, d'un capitau ò dau resultat d'un trabalh. En l'òme, aqueu fenomèn s'observa aisament dins lei guèrras de conquista territòriala (guèrras d'annexion, guèrras de colonizacion...) ò dins lei guèrras destinadas a mantenir en plaça ò a estendre un òrdre economic donat (intervencions estatsunidencas en America ò sovieticas en Euròpa Centrala, guèrras neocolonialas...). Se tròba tanben dins leis insèctes sociaus practicant la guèrra (pilhatge dei bolets cultivats per certanei formigas ò termitas per d'autreis espècias, captura de formigas esclavas...).
Dins lo cas de l'èsser uman, una guèrra pòu de còps aver d'autrei causas aparentas coma de motius politics (guèrras de liberacion coloniala...), religiós (Crosadas...), etnics (Guèrra Civila de Sierra Leone...) ò nacionalistas (Premiera Guèrra Mondiala...). Dins aquò, s'aquelei dimensions son susceptiblas d'èsser importantas dins la conducha e lo reglament dau conflicte, pòdon generalament èsser reduchas a un aspèct economic. Per exemple, durant l'Edat Mejana, lei Crosadas, qu'èran inicialament una expedicion religiosa, se transformèron rapidament en un conflicte per lo contraròtle de fèus.
Tipes de guèrra
thumb|right|Fotografia d'un assaut francés durant la Premiera Guèrra Mondiala, conflicte totau que mobilizèt totei lei ressorsas dei belligerants.
Se destrian plusors tipes de guèrra. La pus primitiva es la guèrra tribala qu'opausa de societats desprovesidas d'institucions estatalas. Engatjan d'efectius limitats car lei tribüs an generalament una populacion febla. Pasmens, pòdon entraïnar de pèrdas proporcionalament superioras ai combats entre armadas estatalas car son de conflictes lòngs que son susceptibles de s'acabar per un chaple dau vencut.
Lei guèrras menadas per leis Estats ò per de grops estructurats d'inspiracion estatala (guerilha, insureccion, rebellion...) son generalament pus violentas car mobilizan de mejans pus importants. Dins aquò, lo taus de militarizacion i es pus feble car una partida importanta deis abitants demòran retenguts per d'autrei pretzfachs (agricultura, industria...). Per exemple, au començament de la Premiera Guèrra Mondiala, França mobilizèt 3,58 milions d'òme, un recòrd dins l'istòria dau país que representava pasmens solament 10% de la populacion. Dins de cas extrèms, la guèrra es dicha totala quand totei lei ressorsas d'un camp son dirigidas vèrs lo domeni militar.
Enfin, existís de guèrras indirèctas coma la Guèrra Freja qu'opausèt de 1947 a 1991 leis Estats Units d'America a l'Union Sovietica. Resultan d'una impossibilitat d'una confrontacion dirècta, çò que necessita d'aver recors a d'aliats susceptibles de s'engatjar dins un combat dirèct. Aquelei guèrras pòdon durar plusors decennis car tòcan pas, ò pauc, la populacion e lo territòri dei protagonistas principaus.
Conducha de la guèrra
Estructura d'una guèrra
thumb|right|Fotografia de soudats estatsunidencs identificats per son drapèu durant una patrolha en Afganistan.
Una guèrra es organizada per divèrseis estructuras. La premiera es son organizacion temporala. D'efiech, una guèrra comença normalament amb una declaracion de guèrra e s'acaba per un tractat de patz. Son debanament pòu èsser marcat per la conclusion d'altas au fuòc entraïnant una suspension provisòria ò definitiva de l'utilizacion de la violéncia sus un territòri mai ò mens estendut. Lo formalisme d'aqueleis etapas varia segon lei regions e lei periòdes. De còps, es pas respectat car una guèrra pòu tanben s'iniciar sensa declaracion de guèrra (ataca japonesa de Pearl Harbor) ò s'acabar sensa tractat de patz (genocidi de l'enemic...).
La guèrra a tanben una organizacion sociala car mobiliza collectivament d'èssers umans que sei fòrças dèvon se concentrar vèrs d'objectius comuns. Lo premier nivèu es aqueu de la decision politica que chausís d'engatjar ò d'arrestar lo conflicte e que definís leis objectius d'impausar a l'enemic. Puei, vèn lo nivèu estrategic que s'ocupa de racionalizar l'esfòrç de guèrra (planificacion, organizacion dei fòrças e dei mejans de produccion...). Fòrça liat a la dimension politica, es l'intermediari entre lei caps dau grop e l'emplec efectiu de la fòrça militara. Aqueu darrier fòrma lo nivèu operatiu que pertòca l'organizacion dei campanhas militaras e de sei supòrts. Enfin, a la basa, se tròba lo nivèu tactica que cuerb lo debanament dau combat eu meteis sus lo prat batalhier. Segon lo nivèu de desvolopament dei societats en guèrra, aquelei nivèus son mai ò mens desvolopats. De còps, son completats per d'estrats suplementaris coma la propaganda.
Enfin, una guèrra es menada per d'actors identificats« Identificats » significa pas necessariament « identificables ». Per exemple, dins un movement de guerilha, la possibilitat per un combatent de s'escondre dins la populacion generala es primordiala. Pasmens, aqueu combatent es ben conegut au sen de son camp. e organizats. Es un pretzfach reservat ai guerriers dins lei tribüs primitivas. Dins leis estats modèrnes, es la mission dei militars que son de combatents formant d'entitats organizadas e ierarquizadas dispausant d'un entraïnament e d'un armament especifics. Son dichs regulars quand fan partida dei fòrças armadas d'un país e irregulars dins lo cas contrari.
Drech de la guèrra
Lo drech de la guèrra es l'ensems dei lèis, generalament costumieras, que regisson lei relacions entre dos belligerants. Aparegudas tre l'Antiquitat Auta per lei pus ancianas, definisson lo biais de començar una guèrra, lei mejans de combatre considerats coma legitims, l'estatut dei presoniers ò deis ostatges, deis ambaissadas, deis arbitres, dei combatents, dei civius, lei trèvas, lei tractats e lo biais d'acabar una guèrra.
Emergéncia durant l'Antiquitat
L'aparicion d'un drech de la guèrra sembla fòrça anciana car de tèxtes antics, coma lo còdi d'Hammurabi publicat vèrs 1750 avC, contenián ja de disposicions regardant l'actitud de tenir durant un conflicte armat. Encoratjavan lo respèct dau feble per lo fòrt quand lei circonstàncias exigissián pas l'usatge de la violénciaPer exemple, lo Deuteronòmi enebís de destrurre certanei bens dei ciutats assetjadas.. Pus tard, en Grècia, lo Dialòg de Melos (sègle V avC) mòstra l'aparicion de la nocion de « guèrra justa ». Enfin, l'idèa d'una limitacion deis armaments apareguèt tanben dins plusors endrechs diferents. Regardèt principalament leis armas de distància que son utilizacion èra jutjada desleiala en certanei pòbles car permetiá de tuar un combatent sensa l'afrontar dirèctament.
Inventors dau drech modèrne, lei Romans desvolopèron plusors nocions juridicas regardant lei drechs deis individús durant una guèrra. En particular, aplicavan lo principi de res nullius que permetiá de s'apropriar lei bens e leis enemics vencuts. Aquò legitimava lo pilhatge mai de derogacions ulterioras permetèron de destriar mai d'un cas onte la sasida dei bens ò dei personas èra pas reconeguda (ciutadans capturats per suspresa, immòbles, esclaus d'un domeni, tesaur...).
Lei convencions medievalas
A partir de l'Edat Mejana, lei teologians crestians assaièron d'expausar de rasons racionalas de començar una guèrra. Lo pus famós es Tòmas d'Aquin (1224 ò 1225 - 1274) que presentèt tres condicions necessàrias per justificar una guèrra, dichs auctoritas principis, causa justa e intentio recta. Fòrça important, lo premier limitava lo drech de menar una guèrra a la poissança publica. Dins lo cas contrari, un conflicte privat per exemple, l'usatge de la violéncia èra un crime. Lo segond demandava d'aver una causa justa de defendre e lo tresen exigiá de declarar seis intencions vertadieras (pas de projèctes secrèts) e de menar lo combat per lo ben comun. Tres sègles pus tard, foguèt completat per Francisco de Vitoria (1483 ò 1486 - 1546) que declarèt la guèrra legitima per empedir un mau encara pus important. Pasmens, avans, èra necessari de negociar e d'adreiçar un avertiment ultim a son adversari potenciau.
Lei teologians aprofondiguèron egalament la reflexion sus leis accions acceptablas en periòde de conflicte. Certaneis armas, coma l'aubaresta considerada coma tròp perilhosa, foguèron enebits per la Glèisa. Divèrsei practicas coma la destruccion de recòltas ò d'aubres fruchaus, l'empoisonament de fònts e lei mutilacions inutilas foguèron tanben interdichas. Dins aquò, aquelei nòrmas, eissidas de la chivalariá, dispareguèron pauc a pauc amb l'aumentacion deis efectius e l'intensificacion dei conflictes. Ansin, en 1226-1229, per rompre la resisténcia de Tolosa durant la partida finala de la Crosada deis Albigés, lei Francés organizèron la destruccion sistematica dei vergiers e dei vinharedas de la vila. D'autra part, l'aubaresta se generalizèt fins a entraïnar l'aparicion de companhiás especializadas.
Dins lei regions feudala, coma Japon, de convencions similaras apareguèron, resumida dins la « via de l'arc e dau chivau » e dins lo bushido. De mai, leis armas de fuòc, en despiech de son eficacitat e d'una produccion locala fòrta, foguèron abandonadas après leis ans 1630.
Lo jus bellum e lo jus in bello