Voltaire

thumb|right|Retrach de Voltaire realizat vèrs 1724-1725.

François-Marie Arouet dich Voltaire (21 de novembre de 1694, París - 30 de mai de 1778, París) es un filosòf francés dau movement dei Lutz. Personalitat pus coneguda dau periòde, es l'autor d'una òbra considerabla dins lei domenis de la filosofia, de l'istòria e de la literatura. Participèt tanben a l'introduccion de l'empirisme e deis idèas de Newton en França e en Euròpa. Pasmens, la partida pus famosa de son trabalh es sa defensa de sa libertat, de la rason e de l'esperit critic per combatre l'intolerància e l'injusticía. Es enterrat dins la cripta dau Panteon de París.

Nascut dins una familha de la pichona noblesa francesa, Voltaire aguèt una vida agitada en causa de sei posicions filosoficas e de son libertinatge. Durant sa jovença, foguèt ansin empresonat mai d'un còp a la Bastilha a la demanda de son paire ò deis autoritats. Pasmens, dins lo corrent deis ans 1720-1730, un sejorn en Anglatèrra e lo rescòntra amb Émilie du Châtelet, fisiciana importanta dau sègle XVIII, li permetèron de descubrir d'autrei culturas e lei basas de la sciéncia modèrna. A partir deis ans 1740, Voltaire desvolopèt una filosofia basada sus l'estudi dei fachs observables destinada e fixèt lo melhorament dei condicions de vida deis òmes coma objectiu de la disciplina. Criticant fòrça la religion, lei supersticions, leis injustícias, venguèt alora una figura majora de la vida intellectuala europèa fins a sa mòrt.

Biografia

Jovença e formacion

Nascut lo 21 de novembre de 1694 a París, François Marie Arouet èra lo cinquen enfant de François Arouet (1649-1722) e de Marguerite Daumart (1661-1701). Son paire èra lo titular de cargas que li permetián d'intrar en contacte amb l'aristocracia. Foguèt notari reiau de 1675 a 1696 avans de venir recebeire deis espècias amb lo títol de « conselhier dau rèi »Lei conselhiers dau rèi èran de foncionaris encargats de tenir l'administracion reiala. Un deis interès d'aquelei cargas èra d'accedir a la noblesa.. Donèt una educacion avançada a sei fius e François Marie Arouet anèt au collègi jesuita de Louis-le-Grand de 1704 a 1711. Pasmens, François Marie Arouet venguèt tanben un adèpte dau libertinatge mondan.

Aqueu libertinatge entraïnèt de tensions au sen de la familha entre François Marie e son fraire ainat Armand e, mai que mai, entre François Marie e son paire. Ansin, per afiermar son independéncia, François Marie Arouet pretendèt de còps èsser lo fiu d'un cançonista. Dins aquò, en parallèl, leis estudis seguits per François Marie Arouet permetèron de desvolopar sei talents literaris e oratòris.

Lo començament d'una carriera de polemista

thumb|right|Retrach de Voltaire realizat vèrs 1724-1725.

Après seis estudis, lo libertinatge de Voltaire li causèt quauquei problemas. Premier, son paire lo mandèt dins la vila de Can avans de li demandar d'anar a L'Aia en 1713. Pasmens, tres ans pus tard, lo Regent l'exilièt a Sully-sur-Loire après la publicacion de quauquei vèrs critics. En 1717, ordonèt son empresonament a la Bastilha durant 11 mes.

Voltaire aprofichèt aqueu periòde per començar la redaccion de sei premiereis òbras literàrias. La premiera foguèt la pèça de teatre Edip qu'obtenguèt un certan succès en novembre de 1718En particular, Voltaire recebèt lei felicitacions dau... Regent.. Puei, en 1723, pareguèt la premiera version de L'Enriada, una poèma epic de alexandrins sus Enric IV. Pasmens, Voltaire aguèt de dificultats per trobar un editor.

De mai, en 1726, un incident l'opausèt a Guy-Auguste de Rohan-Chabot (1683-1760), un gentilòme d'un ostau prestigiós dau Reiaume de França. De Rohan-Chabot umilièt publicament Voltaire en ordonant de lo bastonar. Desirós de venjar son onor dins un duèl, Voltaire foguèt tornarmai empresonat a la Bastilha per lo rèi Loís XV (1713-1774). I demorèt solament doas setmanas mai deguèt s'exiliar a sa sortida.

Lo sejorn en Anglatèrra

Voltaire chausiguèt Anglatèrra per son exili. Aprenguèt sensa dificultat l'anglés e s'installèt a Londres. Aqueu sejorn durèt dos ans e aguèt una influéncia majora sus la seguida de sa vida. D'efiech, i descurbiguèt mai d'un scientific ò d'un filosòf coma Isaac Newton (1642-1727)Voltaire foguèt un dei promotors de l'introduccion deis idèas de Newton en França. En 1727, assistiguèt a sei funeralhas.. S'interessèt tanben a la capitada materiala de la populacion anglesa qu'aviá un nivèu de vida superior a aqueu dei Francés. Enfin, notèt l'esperit de libertat que caracterizava la vida intellectuala d'Anglatèrra.

Lo periòde londonenc de Voltaire foguèt donc marcat per de recèrcas importantas sus la civilizacion, la societat, la filosofia e la literatura anglesa. La sintèsi d'aqueu trabalh foguèt publicada en 1733 dins lei Letras Anglesas. En parallèl, en 1728, trobèt un editor anglés que li permetèt de publicar la version complèta de L'EnriadaAquò foguèt facilitat per una ajuda financiera de Loís XV que mantenguèt l'enebiment de publicar lo tèxte en França mai refusèt de laissar Voltaire dins la pauretat..

Lo retorn en França

Voltaire s'entornèt en França en 1728. Continuèt son trabalh literari en jogant amb lei limits de la censura. Sei pèças Brutus (1730) e Zaïre (1732) foguèron de succès. En revènge, en 1731, son Istòria de Carles XII foguèt enebida e son Temple dau Gòst (1733) entraïnèt de protestacions violentas. Pasmens, lo periòde foguèt subretot marcat per la publicacion dei Letras Anglesas en 1733-1734L'edicion originala, en anglés, pareguèt en 1733. Un an pus tard, pareguèt una version clandestina en francés.. Realizant de comparasons entre França e Anglatèrra en matèria de religion, de sciéncias, d'arts, de politica e de filosofia, l'obratge foguèt considerat coma una ataca còntra lo govèrn reiau, condamnat per lo Parlament e cremat en public. Voltaire deguèt redigir una letra de desdich en 1735 mai foguèt regularament menaçat d'un empresonament novèu a la Bastilha durant 10 ans. Per l'evitar, s'exilièt a Cirey en Lorena. Pasmens, lei Letras Anglesas foguèron un succès considerable segon lei critèris de la premiera mitat dau sègle XVIII amb exemplaris venduts(fr) René Pomeau, Voltaire en son temps, t. 1, p. 330..

Lo periòde de Cirey

thumb|right|Retrach d'Émilie du Châtelet, amanta e protectritz de Voltaire de 1734 a 1749.

Lo periòde de Cirey durèt de 1734 a 1750 e correspond a la relacion entre Voltaire e Émilie du Châtelet (1706-1749) que lo prenguèt sota sa proteccion. Matematiciana e fisiciana, s'interessava tanben a la filosofia e foguèt la traductritz de plusors obratges d'Isaac Newton en francés. Amb ela, Voltaire estudièt lei sciéncias (quimia, fisica, matematicas, istòria) e descurbiguèt lei trabalhs de Leibniz, de Christian von Wolff, de Samuel Clarke e de Bernard de Mandeville. Completèt ansin sa conoissença de l'òbra de Newton e trabalh s'orientèt pauc a pauc de la literatura vèrs la filosofia. De 1734 a 1740, redigiguèt lo Tractat de Metafisica (jamai publicat de son vivent), leis Elements de la filosofia de Newton (editats en 1738), la premiera version dau Sègle de Loís XIV (que pareguèt a partir de 1739 e foguèt enebida) e lei Sèt Discors sus l'òme (difusats clandestinament en 1738). Comencèt tanben de trabalhar sus l'Assai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions.

A partir de 1740, Voltaire poguèt quitar Cirey per viatjar, compres a París. Ansin, se sa pèça de teatre Maomet (1741) foguèt rapidament enebida per leis autoritats, obtenguèt tornarmai lo succès amb Meròpa en febrier de 1743. Puei, foguèt encargat de missions diplomaticas en Alemanha e ai Províncias Unidas (1743-1744). En 1745, poguèt venir a Versalhas presentar la Princessa de Navarra e lo Temple de la Glòria. I foguèt nomat istoriograf de França (abriu de 1735), elegit a l'Acadèmia Francesa (abriu de 1736) e nomat « gentilòme ordinari » de la chambra dau rèi (decembre de 1746). Foguèt tanben recebut dins de salons e invitat dins d'acadèmias de províncias.

Pasmens, aqueu trabalh de cortesan foguèt tornarmai roïnat per un escandòl. D'efiech, qualifiquèt de « coquins » de participants dau jòc de la rèina qu'avián ganhat de sòmas importantas au detriment d'Émilie du Châtelet. A sa mòrt, decidèt donc de quitar França per respòndre a una invitacion de Frederic II de Prússia (1740-1786).

Lo sejorn en Prússia

Lo sejorn de Voltaire en Prússia durèt de julhet de 1750 a març de 1753. Se Frederic II aviá l'abitud d'entretenir d'intellectuaus a sa cort per de rasons de prestigi, la relacion entre Voltaire e lo rèi foguèt inicialament bòna. Pasmens, a partir de 1752, se desgradèt pauc a pauc. En parallèl, una partida dei mitans intellectuaus francés critiquèt durament lo fach d'aver quitat lo reiaume per servir un autre sobeiran. Finalament, après una ataca còntra Pierre Louis Moreau de Maupertuis, president de l'Acadèmia dei Sciéncias de Berlin, Voltaire foguèt autorizat per Frederic II a partir de Prússia.

Dins aquò, maugrat aquelei dificultats, lo periòde alemand de Voltaire veguèt la perseguida de son trabalh. Ansin, lo Sègle de Loís XIV, una critica de Loís XV, pareguèt en 1752. Lo cònte Micromegas foguèt tanben publicat la meteissa annada. Au nivèu de sei recèrcas, Voltaire redigiguèt de partidas importantas de l'Assai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions e la premiera version dau Poèma sus lei lèis naturalas. Enfin, au contacte dau rèi, poguèt observar lo foncionament dau poder politic.

Lo periòde de Ferney

L'installacion au castèu de Fernay

thumb|right|Pintura representant Voltaire dictant una letra tre son revelh.

Lo retorn en França foguèt malaisat car Voltaire foguèt brèvament arrestat per d'agents prussians a Francfòrt. Pus grèu, certanei de sei manuscrits foguèron raubats e d'edicions piratas de seis òbras foguèron estampadas. De 1754 a 1758, s'installèt en Soïssa. Pasmens, deguèt quitar lo país après d'escandòls liats a sei pèças de teatre e a sa participacion a la redaccion de l'Encyclopédie de Diderot e de d'AlembertEn particular, l'article « Genèva », redigit per d'Alembert mai fòrça inspirat per leis observacions de Voltaire, mau contentèt fòrça leis autoritats de la vila per sa critica dei practicas religiosas localas.. En novembre de 1759, crompèt lo castèu de Ferney que venguèt son luòc de residéncia principau fins a sa mòrt.

Fins a sa mòrt, lo castèu foguèt lo centre d'una activitat intensa marcada per la recepcion de visitaires nombrós, per de projèctes de desvolopament de la region (plantacions, desvolopament de l'artesanat, ajudas financieras... etc.De 1759 a 1786, Fernay veguèt sa populacion aumentar de 150 a abitants, principalament gràcias a l'activitat de Voltaire. En son onor, lo vilatge prenguèt oficialament lo nom de Fernay-Voltaire en 1793.), per de fèstas e per la perseguida dau trabalh de Voltaire. Lo periòde de Fernay veguèt ansin la publicacion de mai de 400 òbras coma la version finala de lAssai sus lei Mors e l'Esperit dei Nacions (1756), Candide (1759), divèrsei tragèdias, quauquei comèdias, d'estudis istorics e d'estudis juridics. Entretenguèt tanben una correspondància activa amb mai d'un interlocutor anant fins a dictar 15 a 20 letras cada jorn. Enfin, demandèt regularament l'autorizacion de s'entornar a París mai tant Loís XV que Loís XVI refusèron.

La participacion ai debats filosofics dau periòde