La Guèrra de Trenta Ans es una guèrra europèa majora que se debanèt de 1618 a 1648. Causada per lei tensions religiosas entre catolics e protestants dins lo Sant Empèri, foguèt marcada per l'intervencion successiva de plusors poissanças estrangieras (Danemarc, Suècia e França). Pauc a pauc, lo conflicte se transformèt en un combat entre França, ajudada per lei poissanças protestantas, e leis Estats Absborg. S'acabèt finalament en 1648 per una victòria francesa que permetèt ai Borbons d'empachar la centralizacion dau Sant Empèri a l'entorn d'Àustria.
La Guèrra de Trenta Ans marquèt fòrça leis esperits europèus en causa de la violéncia dei combats e dei destruccions fòrça importantas entraïnadas per leis operacions militaras en Alemanha. D'efiech, amb au mens 7 milions de mòrts, foguèt lo conflicte pus murtrier en Euròpa fins a la Premiera Guèrra Mondiala. Ansin, lei Tractats de Vestfàlia que reglèron la patz de 1648 assaièron d'organizar un òrdre diplomatic novèu destinat a empedir un segond conflicte d'aqueu tipe.
Lei causas de la guèrra
La division d'Alemanha entre Protestants e Catolics
La Patz d'Augsborg e sei limits
Lo desvolopament dau luteranisme en Alemanha durant la premiera mitat dau sègle XVI entraïnèt una reaccion vigorosa de Carles Quint (1520-1556). En 1521, decidiguèt d'enebir la religion novèla per l'Edicte de Worms(fr) Alexandre Henne, Histoire du règne de Charles-Quint en Belgique, vol. 4, E. Flatau, 1859, p. 302.. Puei, en 1529, una dièta, reünida a Espira, ordenèt tornarmai de celebrar la messa segon lo rite catolic. Enfin, en 1546, mandèt una expedicion militara còntra l'aliança dei princes protestants alemands que foguèron severament desfachs durant la batalha de Mühlberg lo 24 d'abriu de 1547(it) William I. Robertson, Storia del regno dell'Imperatore Carlo Quinto, N. Bettoni, 1824, p. 245..
Pasmens, lo nombre de protestants entre lei princes alemands èra tròp important e una segonda guèrra s'acabèt en 1552 per un succès dei Luterians. De negociacions comencèron donc a Augsborg tre 1548. Ansin, lo 29 de setembre de 1555, leis ostilitats entre protestants e catolics foguèron suspendudas per la signatura de la Patz d'Augsborg. L'objectiu d'aquel acòrdi èra de gelar la situacion per empachar un retorn dei combats (en) N. M. Sutherland, « Origins of the Thirty Years War and the Structure of European Politics », The English Historical Review, vol. 107, n° 424, 1992, pp. 587–625. : lei senhors dei 225 estats d'Alemanha podián chausir lor religion que veniá tanben aquela de sei subjèctes. Aqueu principi foguèt dich cuius regio, eius religio (« tal prince, tala religion »). lei luterians, subjèctes d'un prince-arquevesque, podián contuniar de practicar liurament lor religion. lei luterians podián conservar lei territòris conquistats après la Patz de Passau concluda en 1552. lei princes-arquevesques, venguts luterians, devián rendre sei possessions.
Aquela patz permetèt d'arrestar la guèrra civila mai ignorava la resolucion dau conflicte religiós latent entre leis estats alemands. De mai, lo calvinisme s'estendèt rapidament entraïnant ansin l'aparicion d'una tresena religion poderosa dins la region mai qu'èra pas reconeguda per lei disposicions presas a Augsborg.
D'autra part, divèrsei país europèus avián d'ambicions militaras e politicas en Alemanha :
Espanha desirava de se raprochar de la frontiera olandesa per reprendre la guèrra còntra lei País Bas, revoutats dempuei leis ans 1560, après la fin d'una trèva signada en 1609 per dotze ans. França voliá totjorn rompre l'enceuclament de son territòri per lei possessions deis Estats Absborg. Ansin, maugrat lo fossat religiós, lo Reiaume de França èra aliat amb lei protestants alemands. Suècia e Danemarc avián d'ambicions territorialas sus lei regions alemandas pròchas de la Mar Baltica.
La formacion de blòts religiós e d'alianças militaras
La fin dau sègle XVI e lo començament dau sègle XVII foguèron marcats per una tiera d'afaires liant aspèctes religiós e politics. Sensa entraïnar la fin de la patz generala, suscitèron de tensions grèvas : la Guèrra de Colonha (1583-1588) : lo prince-arquevesque de Colonha, un important fèu ecclesiastic, se convertiguèt au catolicisme e assaièt de transformar son fèu en principat civiu. Pasmens, coma lo senhor de Colonha èra elector, aquò menaçava la majoritat catolica au conseu encargat d'elegir l'emperaire dau Sant EmpèriA la mòrt de l'emperaire, son successor èra elegit per lei « princes electors » de l'Empèri. Dins lei fachs, lo títol imperiau èra entre lei mans de l'Ostau d'Absborg.. Per empedir una tala transformacion deis equilibris intèrnes de l'Empèri, lei catolics alemands, amb l'ajuda dei tropas espanhòlas, prenguèron Colonha per fòrça e impausèron la restauracion dau catolicisme dins la region. leis esmogudas de Donauwörth (1606) : la majoritat protestanta de la vila assaièt d'empachar una procession catolica. Aquò entraïnèt d'esmogudas dins la vila. Lei catolics obtenguèron l'ajuda de Maximilian de Baviera, prince catolic, que rendeguèt la ciutat au culte catolic après una intervencion armada. la Guèrra de Succession de Jülich (1609-1614) entraïnèt la division dei Ducats Units de Jülich-Cleves-Berg, estat estrategic, entre catolics e protestants. Pasmens, aquela darriera crisi menacèt d'entraïnar una guèrra europèa pus estenduda amb d'intervencions francesa e olandesa per enebir l'annexion dei ducats per l'emperaire(en) Johannes Janssen, History of the German People at the Close of the Middle Ages. Vol. X. Leading up to the Thirty Years' War, K. Paul, Trench, Trübner, & Co., Ltd., 1906, pp. 252-253.. Aquelei conflictes menèron a la mesa en plaça d'alianças militaras basadas sus lei blòts religiós existent en Alemanha. La premiera foguèt realizada a l'iniciativa dei princes calvinistas que formèron la Liga de l'Union Evangelica en 1608. Gropèt leis estats protestants principaus, levat de l'Electorat de Saxònia, maugrat de divisions entre calvinistas e luterians. Leis estats catolics (Baviera, Mainz, Colonha...) repostèron l'an seguent amb la creacion de la Liga Catolica plaçada sota la direccion de Maximilian de Baviera.
La succession e la revòuta de Boèmia
En 1617, venguèt evident que l'Emperaire Matthias, tanben rèi e prince-elector de Boèmia, anava morir sensa eiretier dirècte. Aquò causèt lo problèma de la succession de Boèmia, estat protestant, e de la conservacion dau títol imperiau dins l'Ostau dei Habsborg. L'Emperaire decidiguèt donc d'abandonar son títol de rèi de Boèmia au profiech de son bòn cosin Ferdinand. Ansin, Boèmia demorava dins la familha dei Habsborg e Ferdinand veniá lo candidat pus seriós per la succession imperiala. Pasmens, Ferdinand èra un catolic fervorós que vouguèt restablir lo catolicisme en Boèmia. Ansin, venguèt fòrça impopular. De mai, Boèmia aviá obtengut en 1609 una autonomia importanta e de garantidas sus la liberta religiosa per l'Emperaire Rodòuf II (1576 - 1612). Ansin, d'incidents acomencèron entre Catolics e Protestants. Puei, lei dos mandadors de Ferdinand II foguèron bandits d'una fenèstra dau palais de Praga. Aquel eveniment foguèt lo començament de la revòuta de Boèmia, ajudada mai o mens per leis estats vesins de Moràvia, Silèsia e Lusàcia, e de la Guèrra de Trenta ans.
Lo debanament de la guèrra
La Guèrra de Trenta ans es generalament devesida entre quatre periòdes que son : lo periòde palatin entre 1618 e 1625. Es marcada per la guèrra entre estats alemands. lo periòde danés entre 1625 e 1629 caracterizada per l'intervencion dau Reiaume de Danemarc-Norvègia. lo periòde suedés de 1630 a 1635 ambé l'intervencion deis armadas suedesas per luchar còntra l'installacion dei Catolics dins lo nòrd d'Alemanha. lo periòde francés entre 1635 e 1648 per ajudar lei Suedés e seis aliats còntra l'Ostau dei Habsborg.
Periòde palatin (1618 - 1625)
L'eleccion imperiala e la guèrra còntra Palatinat e Boèmia
Au començament de la guèrra, Ferdinand teniá coma aliats e sostèns lo Papa, lo Reiaume d'Espanha e la Liga Catolica dirigida per Maximilian de Baviera. Boèmia poguèt comptar ambé l'ajuda de Transilvània puei de Palatinat. D'efèct, la mòrt de l'Emperaire Matthias en 1619 cambièt la natura de la guèrra. Ansin, lo 26 de julhet de 1619, Boèmia elegiguèt Frederic V, ja còmte e elector protestant de Palatinat, coma rèi. Òr, un rèi de Boèmia protestant podiá entraïnar un cambiament entre leis electors imperiaus ambé la formacion d'una majoritat protestanta ambé quatre votz còntra tres (Brandeborg, Saxònia, Palatinat e Boèmia còntra Colonha, Trevèri e Mayence). De mai, l'eleccion de Frederic V aguèt luòc durant l'eleccion de Ferdinand que venguèt Emperaire lo 28 de julhet mentre que lei novèlas de Boèmia èran pas encara conegudas.
Ferdinand, vengut Ferdinand II, acomencèt donc rapidament leis operacions contra Boèmia e Palatinat. Lei premierei batalhas foguèron de victòrias protestantas mai aquel avantatge èra provisòri car l'armada de Boèmia foguèt destrucha dins la region de Praga lo 8 de novembre durant la batalha de la Montanha Blanca. D'autra part, leis armadas de l'Union Protestanta foguèron pas capablas d'ajudar Boèmia après una desfacha a Sablat lo 10 de junh de 1619.
La batalha de la Montanha Blanca entraïnèt en 1621 la dissolucion de la Liga de l'Union Evangelica e Frederic V perdeguèt sei fèus. Ansin, Ferdinand II prenguèt possession de Boèmia, lo Palatinat renan foguèt devesit entre de nòbles catolics e Maximilian de Baviera obtenguèt son títol d'elector en cambi de son sostèn militar a l'Emperaire.
Ocupacion de Palatinat e fin de la revòuta protestanta
Après leis operacions dei premiereis annadas, leis annadas 1621-1625 se caracterizèron principalament per una guèrra de sètges e una intervencion espanhòla au profiech de l'Empèri per ocupar lo rèsta de Palatinat. Espanha èra interessada per aquelei territòris situats pròches de la frontiera dei País Bas. D'efèct, la trèva entre lei dos país s'acabava en 1621 e Palatinat èra un ponch estrategic per lei tropas espanhòlas mandadas còntra leis Olandés. Ansin, Mannheim e Heidelberg foguèron presas en 1622 e Frankenthal en 1624. D'aqueu temps, leis armadas protestantas anèron dins lei regions frontalieras dei País Bas e se bateguèron còntra leis Espanhòus ambé leis Olandés o còntra lei Catolics de l'Empèri Romanogermanic. Permetèron la victòria olandesa durant lo sètge de Bergen-op-Zoom en 1622. Pasmens, foguèron quasi anientats per Tilly durant la batalha de Stadtlohn lo 6 d'aost de 1623. Ansin, la revòuta protestanta foguèt desfacha per lei tropas catolicas.
Periòde danés (1625 - 1629)
Lei causas de l'intervencion danesa
En 1625, lo Reiaume de Danemarc èra un reiaume luterian que son rèi Crestian IV èra tanben duc de Holstein, territòri situat dins l'Empèri. Aprofichant la situacion malaisada de l'Emperaire, Crestian aviá estendut l'influéncia danesa dins lo nòrd d'Alemanha. Per exemple, en 1621, Amborg deguèt acceptar la senhoriá danesa. De mai, lo reiaume danés èra fòrça estable e lei finanças importantas. Enfin, Crestian èra inquiet dei progrès catolics per son independéncia. Ambé l'ajuda financiera de França e d'Anglatèrra, decidiguèt donc de recrutar una armada de òmes e d'atacar lei fòrças imperialas.
La revirada danesa