Lo climaDiccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan/Dictionnaire orthographique, grammatical et morphologique de l'occitan, Trabucaire, 2011 (ISBN 978-2-84974-125-2) es l'ensems dei fenomèns meteorologics (temperatura, vents, precipitacions...) que caracterizan l'estat mejan de l'atmosfèra dins un luòc donat. Son estudi es una sciéncia, dicha climatologia, qu'es basada sus l'analisi de paramètres empirics (vegetacion...) e d'estatisticas (donadas meteorologicas...).
Paramètres principaus a l'origina dau clima
Lei sistèmas climatics e sei caracteristicas son lo resultat de l'ensems deis interaccions entre l'atmosfèra (vents, altitud...), l'aiga de superficia (preséncia d'estendudas d'aiga, de corrents marins...), la criosfèra (banquisas, glaciers, nèu...), la litosfèra, la biosfèra e lo raionament solar. Segon leis endrechs, aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son totjorn liats entre elei. Ansin, per exemple, un cambiament de vegetacion pòu modificar l'absorpcion dau raionament solar per lei ròcas de superficia e cambiar localament lo clima.
Lo raionament solar
Lo raionament solar representa la quantitat d'energia solara recebuda. Es probable lo paramètre climatic pus important car a una influéncia sus totei lei paramètres majors. Premier, es liat a la temperatura car lei regions ben expausadas an generalament un clima pus caud que lei regions equivalentas que recebon mens de lutz. Aquò explica la preséncia preferenciala de regions de clima caud a l'entorn de l'eqüator e de sistèmas climatics glaciaus en Antartida e en ArticDe segur, dins lei regions eqüatorialas, existís localament d'excepcions onte lo clima pòu èsser freg (cimas de montanha...)..
Pasmens, aqueu liame entre lo raionament solar e la temperatura a d'implicacions pus importantas car agís sus la circulacion dei massas d'aiga e d'aire. D'efiech, l'aiga, l'aire ò lei ròcas de superficia absorbisson una partida dei rais solars. Òr, son desplaçament es en partida determinat per sa temperatura. L'ensorelhament a donc una influéncia indirècta considerabla car lei circulacions oceanicas e atmosfericas son de paramètres preponderants dei sistèmas climatics.
Localament, l'efiech dau raionament solar pòu èsser modificat per la natura de la superficia terrèstre. Es fòrça important dins lei regions sornas ont la quantitat d'energia solara absorbida es maximala (oceans, sòu sorn, vegetacion sorna...). En revènge, demenís rapidament se lo sòu es clar, especialament dins lei zònas polaras ont la nèu e lo glaç rebaton la màger part dei rais. D'ivèrn, per exemple, aqueu fenomèn explica la preséncia mens importanta de nèu sus lei rotas (sovent de color sorna).
La circulacion oceanica
La circulacion oceanica es un paramètre major de la formacion dau clima d'una region car lei corrents marins pòrtan d'aiga cauda vèrs lei pòls e d'aiga freja vèrs lei regions tropicalas. Lòng d'aqueu camin, pòdon cambiar aquela calor ò aqueu freg ambé l'atmosfèra. Puei, lei vents desplaçan lei massas d'aire ansin influenciadas. Un corrent maritim es donc capable de modificar lo clima sus una zòna estenduda. Per exemple, lòng de la còsta de Namibia, lo corrent freg de Benguela favoriza lo mantenement d'un clima desertic dins lei tèrras e la formacion de nèblas litoralas.
La circulacion atmosferica
La circulacion atmosferica es un paramètre climatic important car lei vents son susceptibles de portar de massas d'aire umid ò eissuch sus de distàncias lòngas (e donc d'entraïnar ò non de precipitacions) e de demenir la temperatura per sòu. Dins certanei cas, es responsabla de fenomèns extrèms coma lei ciclòns tropicaus.
Se, localament, pòu semblar caotica ambé de vents cambiadís e irregulars, lo patron de basa dau desplaçament dei massas d'aire es relativament estable. Despend de l'equilibri entre la pression atmosferica e la fòrça de Coriolis liada a la rotacion de la Tèrra. Tres zònas principalas resultan d'aquela interaccion : entre l'eqüator e lo 30 parallèl, se tròba la zòna de Hadley. Es dominada per de vents regulars, dichs alisis, que bofan dau nòrd-èst dins l'emisfèri nòrd e dau sud-èst dins l'emisfèri sud. entre lei latituds 30° e 60°, lei sistèmas pus frequents son de depressions transitòrias bolegant segon una circulacion d'oèst. Aqueu sector es dich cellula de Ferrel. en delà de 60°, s'establís la circulacion polara qu'es caracterizada per una circulacion de superficia generalament d'èst. Lei limits d'aquelei zònas son marcats per de corrents atmosferics poderós que son dichs jet streams. Situats entre 7 e 16 km d'altitud, lei vents pòdon i agantar una velocitat superiora a 300 km/h.
L'altitud
L'altitud es un paramètre que pòu influenciar lo clima de divèrsei biais. Premier, demenís la temperatura, çò que favoriza la formacion de nèu e son mantenement per sòu. Dins leis endrechs pus auts, aquela preséncia pòu venir permanenta e entraïnar l'aparicion de glaciers.
D'autra part, l'altitud es susceptibla d'aumentar ò de demenir la quantitat de precipitacions recebudas per sei pendís e, de còps, per lei zònas vesinas. Lo mecanisme a l'origina d'aqueu fenomèn es simple. Una massa d'aire umid, que se desplaça generalament en causa dau vent, arriba sus un relèu. L'aumentacion d'altitud la refreja entraïnant la formacion de pluejas ò de nèu sus lo pendís expausat. Puei, lo corrent d'aire, vengut eissuch, contunia son camin de l'autre còsta. Pasmens, es desenant un vector de secaressa car a perdut tota son umiditat.
La continentalitat
Au nivèu climatic, la continentalitat a d'efiechs sus la temperatura e sus la quantitat de precipitacions. Dins lei dos cas, aquò s'explica per l'alunchament deis oceans que son la premiera fònt d'umiditat e que tènon un ròtle de regulator termic. En consequéncia, lei regions continentalas coneisson generalament d'amplituds termicas fòrça importantas (66°C en Siberia Centrala) e una demenicion significativa dei precipitacions.
Classificacion
Divèrsei classificacions climaticas, desvolopadas dempuei l'Antiquitat, existisson. Son basadas sus l'estudi estatistic dei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura. La pus coneguda es aquela de Köppen.
Classificacion de Köppen
thumb|450px|Clima terrèstre segon la classificacion de Köppen.
La classificacion de Köppen es basat sus la vegetacion caracteristica, sus lei precipitacions, sus la temperatura mejana e sus lei varacions termicasMcKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.. Prepausada per lo premier còp en 1900 per Wladimir Peter Köppen, foguèt modificada en 1961 per Rudolf Geiger. Dicha classificacion de Köppen-Geiger, aquela version es venguda la referéncia principala per depintar lei climas terrèstresBerger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. .
Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e dei variacions de temperatura. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas : A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a cada mes, per una abséncia d'ivèrn e per de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala. B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions. C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre e per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben marcats. D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits. E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a per lo mes pus caud e d'estius quasi absents. La pluviositat es devesida entre nòu nivèus : S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e . S'aplica unicament ai climas dau tipe B. W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a . S'aplica unicament ai climas dau tipe B. f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D. w per lei climas amb una sason seca ivernenca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D. s per lei climas amb una sason seca estivenca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D. m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que e superioras a per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A. T per lei climas amb una temperatura mejana entre e per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E. F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E. M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus freg superiora a . S'aplica unicament ai climas dau tipe E. Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura : a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a . S'aplica ai climas dei tipes C e D. b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a mai que quatre mes an de mejanas superioras a . S'aplica ai climas dei tipes C e D. c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que . S'aplica ai climas dei tipes C e D. d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que . S'aplica unicament ai climas dau tipe D. h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que . S'aplica ai climas dau tipe D. k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que . S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion coma l'evapotranspiracion e l'indici d'ariditat. Lei climas i son classats segon sièis categorias principalas que gropan lei climas arids, semiarids, subarids, subumids, umids e iperumids. Per lei completar, son definits un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son : lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e , un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e . lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e . lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a .
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire : la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas. la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra. la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.