thumb|right|300px|Los Andes entre Chile e Argentina.
La Cordilhera dels Andes (var. Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes, Cordilhèira daus AndesEn quíchoa, lo nom de la chadena es Antikuna.) es una chadena de montanhas d'America dau Sud que s'estend sus km lo long dau litorau occidentau dau continent. Es la mai lonja chadena de montanhas continentala dau monde actuau. Travèrsa set païs (Veneçuèla, Colómbia, Eqüator, Peró, Bolívia, Chile e Argentina) que son sovent dichs « païs andins ». Sa cima mai nauta es Aconcagua ( m) qu'es la montanha mai nauta de la planeta en defòra dau sistema imalaian.
La formacion de la chadena es lo resultat de la subduccion de la placa oceanica de Nazca sota la placa sud-americana. Aqueu fenomene, totjorn actiu, explica l'activitat sismica e volcanica intensa de la region. Los Andes son ansin una estructura geologica recenta, compausaa de plusors cordilheras parallelas e de plans d'altituda. Sa granda extension e son altituda nauta li conferisson una importanta diversitat climatica e ecologica (seuvas umidas, plans erbaceus, deserts, etc.).
Los Andes son lo breç de plusors civilizacions precolombianas coma la cultura de Chavín, la civilizacion de Tiwanaku e l'Emperi Inca. Formèron un important espaci culturau que foguèc conquistat per los Espanhòus durant lo segle XVI. La colonializacion escafèc una partia d'aquelas culturas, mas una identitat andina eiretaa d'aquelas civilizacions perdurèc. L'usatge continú dau quíchoa e de l'aimara illustra aqueu mantenement de las culturas autoctònas en despiech de l'ispanizacion de las societats localas.
Geografia e geologia
Geologia e releu
Geologia e formacion
thumb|Esquèma generau de la subduccion de la placa de Nazca e de la formacion dels Andes.
La cordilhera dels Andes es una chadena de montanhas recenta que sa formacion resulta de la subduccion de la placa oceanica de Nazca sota la placa continentala sud-americana dau long de la còsta pacifica dau continent. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la cencha de fuec de l'ocean Pacific. La placa de Nazca, mai dense, s'enfonsa sota la placa sud-americana amb una velocitat mejana de quauques centimetres per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin.
Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors orogenesis son estaas identicaas dins la meteissa region en America dau Sud despuei l'esclatament dau supercontinent Rodinia a la fin dau Neoproterozoïc(en) Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision, vol. 204, 2009, pp. 31-65.(en) Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), Geology of Chile, Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo Jurassic, mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras geologicas bassas coma de rifts, d'extensions tectonicas e d'intrusions magmaticas(en) Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), Geology of Chile, Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst(en) Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), Geology of Chile, Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las montanhas andinas(en) Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), Physical Geography of South America, Oxford University Press, 2007, pp. 12-17..
La subduccion, totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors volcans actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la planeta. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de laharsPer exemple, en 1985, lo Nevado del Ruiz entraïnèc la mòrt de personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985, Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat dins l'istòria umana aguèc luec en Chile en 1960(es) Steve Benedetti, El terremoto más grande de la Historia, Santiago, Origo Ediciones, 2010.(es) Hernán Maino, Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960), Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009..
Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las montanhas entornejan l'Altiplano, un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a m(es) Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes, Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65..
Releu e morfologia
Los Andes son la chadena de montanhas continentala mai lonja dau monde que s'estend sus environ quilometres dau long dau litorau occidentau de l'America dau Sud, de Veneçuèla au nòrd fins a la Terra de Fuec au sud. Travèrsa 7 païs (Veneçuèla, Colómbia, Eqüator, Peró, Bolívia, Chile e Argentina). A generalament una largor de 200 km, mas aganta un maximom de 700 km dins la region centrala de l'Altiplano(en) Bryan L. Isacks, « Uplift of the central Andean plateau and bending of the Bolivian orocline », Journal of Geophysical Research: Solid Earth, vol. 93, n° 84, 1988, pp. 3211-3231.. Sa cima mai nauta es Aconcagua ( mDe fons mencionan egalament m. D'un biais generau, l'altituda precisa de plusors cimas andinas son encara l'objecte de mesuras contradictòrias e plusors valors diferentas pòion circular per una meteissa montanha.), una montanha situaa en Argentina qu'es pereu la montanha mai nauta de la planeta en defòra dau sistema imalaian. Pasmens, chau nòtar que las cimas de mai de o de m son frequentas dins l'ensemble dels Andes e que la chadena representa un obstacle important per las comunicacions èst-oèst.
Son generalament destriats tres regions principalas. Los Andes Septentrionaus, de Veneçuèla a Eqüator, se caracterizan per una organizacion constituia de plusors cordilheras parallelas separaas per de valaas prefondas. Los Andes Centraus cúrbon Peró, Bolívia e lo nòrd de Chile. Son organizats a l'entorn de l'Altiplano e de doas cordilheras, la cordilhera occidentala e la cordilhera orientala, qu'ensarran lo planasteu. En causa d'aquela topografia, la màger part de la region es endoreïca, çò que favoriza la formacion de lacs tectonics, coma lo lac Titicaca, e de deserts de sau coma lo salar d'Uyuni. Enfin, los Andes Meridionaus s'estendon entre Chile e Argentina. Son la partia mens nauta e mens larja de la chadena e lor altituda demenís pauc a cha pauc fins a la Terra de Fuec.
Clima
Lo clima dels Andes es determinat per tres factors principaus que son l'altituda, la latituda e l'exposicion als vents e als corrents marins oceanics. En causa de l'estendua excepcionala de la chadena e de son orientacion nòrd-sud, aquò mena a l'establiment de climas fòrça divèrs e radicalament diferents segon las regionsPer exemple, en Eqüator, la cima de Cotopaxi, cuberta d'un glacier, se tròba a quauques quilometres de seuvas umidas eqüatorialas.. L'altituda i es lo factor mai important que determina un estatjament termic(en) Christoph Stadel, « Altitudinal Belts in the Tropical Andes: Their Ecology and Human Utilization », dins Yearbook of the Conference of Latin Americanist Geographers, vol. 17, n° 1, 1990, pp. 45–60.. Per una latituda donaa, la temperatura demenís regularament amb l'altituda, çò que subrepausa plusors niveus climatics despuei lo litorau fins a las cimas cubertas de glaciers. Dins los Andes tropicaus, aqueu fenomene es a l'origina d'una nomenclatura tradicionala d'origina ispanica que destria plusors zònas (tierra caliente, tierra templada, tierra fria, tierra helada) que correspondon a de condicions de vida e d'agricultura diferentas.
La latituda introdutz una autra variacion dau nòrd au sud. Los Andes Septentrionaus, situats au niveu de l'eqüator, an un clima tropicau o eqüatoriau umida amb de precipitacions abondosas e de variacions sasonieras limitaas de las temperaturas. Los Andes Centraus son marcats per una ariditat creissenta que culmina dins lo desert d'Atacama qu'es l'endrech mai sec dau monde. Aquela ariditat s'explica per la preséncia dau corrent freg de Humboldt que redutz l'evaporacion e la formacion de plueias. Los Andes Meridionaus recebon de precipitacions mai importantas, especialament sus lo pendís chilen expausat als vents oceanics. Enfin, la partia australa a un clima freg e umid marcat per un limit plueia-neu relativament bas (300 m).
Lo tresen factor climatic major, l'exposicion als vents a una influéncia locala. D'un biais generau, los pendís orientaus son mai umides que son somes a l'influéncia de las massas d'aire umidas en provenença dau bacin amazonian. Aquò explica l'aspecte mai eissuch dau pendís pacific de la chadena.
Idrologia
thumb|Imatge satellit dau lac Titicaca.
Los Andes jògan un ròtle idrologic important a l'eschala dau continent sud-american en agissent coma una serva d'aiga per plusors bacins fluviaus e en conservant d'aiga sota forma de glaç. Constituisson pereu la linha de partiment principala de las aigas dau continent. Los flumes dau pendís occidentaus, generalament corts e rapides, descendon directament vers l'ocean Pacific. Sus lo pendís orientau, l'idrologia es fòrça diferenta car los flumes devon percórrer de distàncias importantas per arribar fins a l'ocean Atlantic. Aquò permet la formacion de rius longs e poderós que participan a la formacion dels grands flumes d'America dau Sud coma Amazonas ( km), lo Rio Paraná ( km) e Orinoco ( km).
Dins los Andes Centraus, las cordilheras forman un ensemble de bacins endoreïcs onte l'aiga pòt s'acumular dins las zònas prigondas. La depression mai conoissua es aquela ocupaa per lo lac Titicaca qu'es generalament considerat coma lo mai grand lac d'aiga doça d'America dau SudDe fonts mencionan de còps lo lac de Maracaibo, una estendua d'aiga saumastra de la mar Cariba coma lac d'aiga doça mai grand dau continent. Pasmens, aquò es contestat en causa dau ligam directe entre aqueu lac e la mar.. Aqueles lacs son fòrça importants per las populacions localas que permeton l'irrigacion de las culturas. Pasmens, d'autras depressions son envasias per de saus eissias de l'activitat volcanica de la region. Dins las zònas mai aridas, aquò mena a la formacion de deserts de sau.