Sègle de las Luses

thumb|right|Frontispici de l’Encyclopédie de Denis Diderot representant la Vertat, la Rason e la Filosofia, tres valors fondamentalas dau movement dei Lutz.

Lo Sègle de las Luses (var. Sègle de las Lutz, Sègle deras Lutz, Sègle dei Lutz) designa un movement filosofic e scientific relativament important que venguèt dominant en Euròpa durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Aguèt una influéncia fòrça importanta en Alemanha, au Reiaume Unit e, subretot, en França.

Eissit dau progrès scientific e tecnologic realizat durant lei sègles XVII e XVIII, foguèt principalament portat per la borgesiá qu'aviá aprofichat lei transformacions de la societat per venir una importanta poissança economica. Lei partisans dei Lutz foguèron donc lei promotors d'una filosofia en rompedura amb la societat feudala. Partisans d'una filosofica empirica e umanista, desvolopèron ansin d'idèas en favor de la libertat e dau progrès sociau e imaginèron de principis politics novèus coma la separacion dei poders a l'origina dei revolucions estatsunidenca e francesa.

Originas

thumb|right|Lo Bill of Rights de 1689 que definís lo principi de la monarquia parlamentària en Anglatèrra.

L'aparicion dei Lutz es un movement progressiu que comencèt a la fin dau sègle XVII. D'efiech, lo periòde conoguèt un ensemble de cambiaments dins de domenis variats (politic, scientific ò economic) qu'entraïnèt pauc a pauc una pèrda d'influéncia de l'aristocracia e dau clergat, basas tradicionalas dau poder. En parallèl, la borgesiá veguèt sa poissança aumentar en aprofichant lei descubèrtas scientificas e tecnicas dau sègle e l'important desvolopament dei cambis comerciaus. Comencèt donc de remetre en causa la societat feudala eiretada de la Renaissença per i revendicar mai de poders.

Lei revolucions anglesas

Anglatèrra foguèt lo premier país important d'Euròpa Occidentala onte lo poder reiau recebèt de limits importants après dos episòdis revolucionaris. Lo premier se debanèt de 1641 a 1649 e s'acabèt per la decapitacion dau rèi Carles I e per la confiermacion dei poders dau Parlament. De mai, menèt a la formacion brèva d'una republica en 1649-1653 e 1659-1660 avans la restauracion de la monarquia.

Lo segond aguèt luòc de 1688 a 1689 entre lei partisans dau rèi Jaume II (1685-1688), desirós de renfòrçar l'autoritat reiala], e aquelei dau Parlament. Complicat per un conflicte religiós car lo rèi èra tanben catolics e seis adversaris principalament protestants, s'acabèt per una victòria parlamentària. Entraïnèt l'installacion d'una monarquia parlamentària e constitucionala que venguèt lo premier regim liberau dins un reiaume europèu major.

Dins lo corrent dau sègle XVIII, Anglatèrra e Escòcia aprofichèron aquela situacion per se desvolopar au nivèu economic e venir un luòc important dau progrès scientific e tecnics gràcias a de figuras coma Isaac Newton (1642-1727) e d'institucions coma la Royal Society fondada en 1660. De mai, lo país venguèt un objècte d'estudis per lei filosòfs, especialament francés, e una fònt per leis idèas liberalas que s'estendiguèron pauc a pauc en Euròpa.

La mutacion sociala d'Euròpa

Menats per Anglatèrra, lei país d'Euròpa realizèron de progrès importants ai nivèus scientifics e economics durant lo sègle XVIII. Permetèron d'aumentar lo nivèu de vida d'una partida de la societat que poguèt d'ara endavant accedir a un nivèu d'educacion e de poder economic novèus. Aquò entraïnèt una mutacion importanta de la societat europèa que foguèt magerament caracterizada per l'ascension de la borgesiá e la confiermacion dau lent declin de la noblesa e dau clergat.

Lei progrès scientifics dei sègles XVII e XVIII

La fin dau sègle XVII e lo sègle XVIII foguèron un periòde de progrès scientifics e tecnologics fòrça importants tant au nivèu dei sciéncias fondamentalas coma dei sciéncias aplicadas. Anglatèrra, França e lei principats alemands ne'n foguèron lei centres principaus gràcias a un ret academic desvolopat e son importància economica. En particular, lei sciéncias fondamentalas veguèron la publicacion de trabalhs importants en matematicas, en fisica e, pus tardivament, en quimia. Per exemple, en matematicas, Leonhard Euler (1707-1783) e Carl Friedrich Gauss (1777-1855) introduguèron lei notacions modèrnas e la nocion de foncion matematica. Lei descubèrtas foguèron encara pus impressionantas en fisica amb l'aparicion de la mecanica classica eissida de la teoria de la gravitacion descricha en 1886 per Isaac Newton. L'optica, l'astronomia e l'electrostatica conoguèron egalament d'avançadas importantas. Enfin, en quimia, mai d'un principi fondamentau foguèt descubèrt coma aqueu de la conservacion de la matèria per Antoine Lavoisier.

Aquelei progrès aguèron de consequéncias majoras sus la societat europèa en causa de seis aplicacions. Ansin, lei sectors de l'agricultura, de l'industria e dei transpòrts conoguèron divèrsei revolucions que causèron un cambiament dei mòdes de produccion e dei rendements. En particular, favorizèron l'aparicion d'installacions, prefigurant lei maquinas de la Revolucion Industriala dau sègle XIX, qu'adoptèron d'organizacions quasi industrialas ò utilizèron la poissança de la vapor per foncionar. De mai, lo desvolopament dei sciéncias atraiguèt un public relativament important que s'interessèt a aqueu subjècte e participèt largament ai cors e ai demonstracions publicas donadas per mai d'un scientific dau periòde.

Lei cambiaments economics

thumb|right|Representacion dau pòrt de Marselha au sègle XVIII.

Lo periòde dau sègle XVIII conoguèt un ensemble de progrès economics quasi continüs qu'entraïnèron una rompedura deis equilibris economics feudaus. La consequéncia principala ne'n foguèt l'afebliment dau poder de l'aristocracia rurala e agricòla e l'importància novèla dei marchands e dei financiers.

Un premier cambiament major dins l'òrdre economic europèu foguèt l'aumentacion de la populacion dau continent que passèt de 114 milions d'abitants en 1700 a 187 milions en 1800. La reculada de la mortalitat, e donc una aumentacion de l'esperança de vida, foguèt la causa principala d'aquela evolucion. Per exemple, per un païsan francés, evolucionèt de 21 ans vèrs la fin dau sègle XVII a 32 ans vèrs la fin dau rèine de Loís XVI (1774-1792). En parallèl, l'agricultura conoguèt un ensemble de melhoraments permetent d'aumentar lei rendements e lei quantitats produchas, çò que permetèt de norrir la populacion suplementària e d'aumentar lei revenguts dei païsans. En Anglatèrra, aquela transformacion foguèt de còps fòrça importanta amb de rendements que passèron de 30 a 50 quintaus per ectara entre 1700 e 1800.

Enterin, l'industria se desvolopèt fòrtament. Dins lei sègles precedents, èra una activitat limitada generalament realizada per lei païsans pendent lo periòde ivernenc. Gràcias ai progrès tecnologics (premierei maquinas de vapor) e ais evolucions dei lèis sus lei manufacturas, una etapa decisiva foguèt franquida amb la concentracion dei mejans de produccion. Leis industrias tradicionalas (teissedura, fustariá, terralha...) aprofichèron aquela situacion e d'autrei apareguèron ò prenguèron una dimension novèla coma l'industria miniera que son desvolopament foguèt sostenguda per lei besonhs de carbon. Per exemple, la produccion escocesa foguèt multiplicada per 5 durant lo sègle XVIII. La metallurgia venguèt tanben pauc a pauc una activitat importanta e lo sector comencèt lei transformacions que menèron a l'aparicion de la siderurgia modèrna.

Enfin, ajudat per l'aumentacion de la produccion e la multiplicacion dei mejans de transpòrt, lo comèrci conoguèt una creissença fòrça importanta durant tot lo sègle. Ansin, lo comèrci exterior de França foguèt multiplicat per 5 entre 1730 e 1788 enterin que lo nombre de grands naviris de sa flòta marchanda passèt de a . Per aquò, d'aisses de comunicacions novèus foguèron construchs (cavament de canaus, duberturas de rotas...). Aquò favorizèt l'urbanizacion e lei vilas gropèron 12% de la populacion europèa a la fin dau periòde (còntra 9% au nivèu mondiau). Aquela evolucion foguèt principalament sostenguda per lei mitans financiers coma lei marchands, leis entrepreneires e lei banquiers. Blocada per sei principis tradicionaus, la noblesa i participèt gaire franc de quauqueis investiments isolats, mai que mai dins lo domeni minier.

Lo progrès de l'educacion

En fòra dei descubèrtas scientificas dau sègle XVIII, un aspèct de remarca dau sègle dei Lutz foguèt lo progrès generau de la societat en matèria d'educacion e d'instruccion. Certanei govèrns comencèron de s'ocupar de la question e de crear d'estructuras dedicadas au desvolopament de l'educacion. Lo premier foguèt Polonha que creèt tre leis ans 1770 un conseu encargat de l'educacion nacionala. En parallèl, en Alemanha, d'universitaris creèron lei premierei cadieras de pedagogia illustrant un interès novèu per la transmission dei sabers.

S'aquelei decisions èran ben sovent la contuniacion d'un ensemble de lèis adoptadas au sègle XVI dins lei regions pus avançadas. Favorizèron la demenicion de la part d'ensenhaments teologics au profiechs d'arts practics adaptats a l'industria ò au comèrci. En França, per exemple, aquò permetèt de redurre lo taus d'illetrats de 65% vèrs 1720 a 48% a la velha de la Revolucion. Accelerèt pereu la difusion deis idèas novèlas de l'epòca en aumentant la talha dau mitan intellectuau.

L'ascension de la borgesiá

L'ascension de la borgesiá es un trach major de l'evolucion de la societat occidentala durant lo sègle XVIII. Foguèt portada per lei transformacions scientificas, tecnicas, economicas e educativas e per lo declin de l'aristocracia tradicionala que podiá pas investir lei domenis novèus. D'efiech, lei nobles èran sovent blocats per de questions de prestigi leis orientant vèrs de carrieras militaras ò politicas e la basa de son autoritat èra totjorn lo contraròtle de la tèrra. Ansin, laissèron lei camps novèus ai marchands, ai financiers e ais entrepreneires qu'obtenguèron rapidament una importanta poissança financiera e demandèron una revision de la societat feudala. Aquò foguèt pasmens largament refusat e mai d'un país veguèt una reaccion nobiliària qu'assaièt d'empedir l'accès dei borgés ai cargas pus importantas.

Aquela oposicion engendrèt lentament l'aparicion de corrents borgés que s'opausèron au mantenement de la societat feudala. Aquela contestacion de l'òrdre establit prenguèt sovent la forma de movements intellectuaus perpensant a de formas novèlas d'organizacion sociala. En particular, en França, l'absolutisme reiau favorizèt l'emergéncia de filosòfs qu'estudièron fòrça lei modèls prepausats per lei país vesins, especialament Anglatèrra. Fòrça nombrós, venguèron la fònt d'un important trabalh de reflexion que foguèt la basa dei Lutz.

Idèas e figuras principalas

La produccion intellectuala dau sègle dei Lutz es fòrça importanta. Pasmens, en despiech d'aquela diversitat, existís de tèmas comuns ai diferents filosòfs dau movement. Lo principau es lo refús dei dògmas e dei veritats reveladas per explicar lei fenomèns observats. Lei filosòfs dei Lutz cerquèron la veritat au nivèu deis elements observables e distinguir de camps diferents de la societat (politic, domestic, religiós... etc) dirigits per de lèis pròprias. Lo movement dei Lutz es donc caracterizat per doas nocions fondamentalas que son l'empirisme e l'umanisme.

Idèas principalas

L'empirisme

thumb|right|Representacion deis experiéncias de Lavoisier sus la respiracion umana.