thumbnail|300px|Un modern incontr ëd bòcs. 20px La bòcs a l'é n'art, në stil d'autodifèisa e në spòrt ëd combatiment regolà da norme, antra doi atleta ch'as colpisso a pugn sarà. Conossùa ëdcò coma la nòbil art, andoa a surtrìo le mej caraterìstiche dl'òm: ël coragi, la fòrsa, l'anteligensa.
Stòria Da l'antichità al sécol ch'a fa XVIII thumbnail|La bòcs antra ij grech. Fresch an sl'ìsola ëd Santorin. La bòcs a l'é un djë spòrt pì antich ch'as conosso. Ant ij grafì preistòrich armontant al III milegn anans Crist e conservà al British Museum ëd Londra a l'é possìbil arconosse le figure ëd përson-e ch'a combato con ij pugn sarà. Le prime dësfide competitive ant la stòria uman-a a son testimonià da j'inn e le legende ëd le siviltà dla Mesopotamia e dl' antich Egit. An Egit la vardia soasìa dal faraon Ramses II a l'era la tribù gueriera Shardana provenienta da l'ìsola ëd Sardëgna, anté ch'a son ëstait artrovà al sò antern vàire statue ëd bocseur dël prim milegn che second l'archeòlogh e académich dij linceo professor Giovanni Lilliu a ven-o prima dla scoltura greca e j'istesse conte omériche. L'épica dij Sumer, l'inn ëd Shulgi o le conte ëd Gilgamesh, a son pien d'arferiment ansima a d'ancontr ëd bocseur e ëd lotador ch'as afrontavo con corage an dij combatiment sërvaj e brutaj.
An Egit, j'ancontr ëd lòta a j'ero apressià ëdcò dai faraon e le técniche, sempe an evolussion, a son ben rapresentà an vàire dle piture muraj dont le 400 plance ëd combatiment còrp a còrp dle muraje dël templi ëd Ben Hasan ch'a armonta al 2000 aGC.
I soma nen bin cand costa manera ëd combate a l'é vnùita na dissiplin-a sportiva për da bon, con tant d'atleta e aparà organisativ. Le prime testimonianse literarie ch'an descrivo cost ëspòrt a son contnùe ant ël cant nùmer 23 dl'Ilìade d'Omer. L'antich ëscritor an conta dj'ancontr che Achil a organisava da banda dle mura ëd Tròja an ocassion dla sepoltura ëd Pàtroclo.
Ij grech a consideravo la lòta con ij pugn na dissiplin-a completa e ideal, con la qual n'òm a podìa dësvlupé na ment atenta e reativa ant un còrp san e gorëgn. Ant la tradission mitològica greca a son Teseo e Ércole ij doi përsonage che pì che d'àutri a arcorìo a l'usage dij pugn për combate ij sò nemis.
Ant ël 688 aGC ij grech a l'han antrodovù la bòcs coma neuva dissiplin-a ant ij gieugh olìmpich antich nùmer XIII, sconda an órdin ëd temp apress la lòta lìbera anserìa ant ij gieugh olìmpich dël 708 aGC, la prima mudaja a l'é stàita vagnà da Onomast dë Smirne. La popolarità ëd cost ëspòrt a l'era giumaj rivà a 'n livel motobin àut. J'ancontr olìmpich ëd bòcs a son finì an Grecia mach ant ël 393, cand l'imperator Teodòsio I a l'ha vietà l'organisassion ëd neuv gieugh olìmpich.
J'atleta grech a l'han ancaminà a protegg-se le man con dij guantin ciamà himantes che a l'han avù na soa evolussion ant ël cors ëd j'agn. A l'ancamin a j'ero formà mach da 'd bande ëd coram, longhe anviron 4 méter, anrolà dantorn ai pols e a le nòche dij dij, për mojen dij quaj as sërcava d'evité 'd fé tròpi dann al moro e ai dij dij contendent. Pì tard le bande ëd coram a son ëstàite rampiassà da la cànua për fé le cavagne, con d'anej an fer, opura da 'd coram tratà apòsta për esse tajent.
La posission ëd vardia dla bòcs antica a l'era drita, con ël bust motobin anans ma con la testa a l'andarera, ël brass ësnistr anans an àut a protege la testa e ël brass drit an bass a protege ël fìdich, costa posission a l'era obligatòria. Ij criteri për l'assegnassion ëd na vitòria a j'ero diferent da coj dovrà ancheuj, a basta mach pensé ch'a esistìo pa 'd categorìe ëd pèis, donca ij combatiment a j'ero riservà a 'd corporadure assè gròsse e dzortut j'arzultà as rivelavo soens tràgich për via dij vàire cas ëd mòrt e ëd ferìe greve. J'ancontr a l'avìo pa na fin, a andasìo anans fin a che un dij doi sfidant as rendìa. Motobin soens a capitava che un bocseur a pichèissa sensa pietà an sl'àutr bele che cost-sì a fussa robatà a tèra. L'atleta grech a garegiava pa për na squadra, ma a l'era sol e a sërcava ëd rivé al màssim, a la superiorità, o coma as disìa an antichità arete, visadì l'ecelensa. Cost concet a l'é bin lontan da col modern ëd l'amportant a l'é partissipé përchè për ël grech mach ël vincitor a meritava l'adulassion e ël premi, ij përdent a l'avìo onta e a j'ero umilià, a esistìo pa ël second e ters pòst.
La bòcs a l'era popolar ëdcò antra j'etrusch e a l'é peui stàita arpijà dai roman coma spetàcol ëd circo violent e sangonos.
Për capì còsa ch'a fussa la bòcs antra ij roman a basta osservé la statua ëd bronz dël "bocseur" artrovà a Roma an contrà IV Novèmber ant ël 1885 durant ij travaj dë slargament ëd na stra sitadin-a. Le man a son protegiùe dai guant pesant dij roman ciamà caestus. Ij guanton a son ëdventà parèj l'arma ofensiva pì micidial. Ranforsà con l'ansersion ëd piomb e ëd ciò për garantì al duel un final ràpid, devastant e sangonos. Ël pùblich roman a soportava pa le longhe schermaje, a përdìa la passiensa e as anrabiava. Le finësse técniche e ël valor dla competission a anteressavo a gnun. Tuti a spetavo mach ël colp pericolos, a vorìo tòst rivé a l'anientament brutal d'un dij combatent. Con ël passé dj'agn a son ëstàite fissà dle régole për evité che ij contendent as ferièsso ëd fasson greva o adritura mortal.
Ant l'età ëd mes a së s-ciàita na fas ëd declin për cost ëspòrt. Mach an chèiche sità d'Italia coma Luca, Génoa e Venessia a j'ero organisà d'ancontr armarchévoj. A Venessia a esist ël pont dij pugn, anté che anticaman a së scontravo ëd fasson diferente. Për evité ij picator pì rudi un a podìa campesse an mar, bele che sòn a vorìa dì esse pijà ëd bala për viliacherìa.
L'egemonia anglèisa Ant ël sécol ch'a fa XVIII ant la bòcs a l'han ancaminà a dësvlupesse le prime técniche ëd combatiment ch'a l'han fàit ëdventé costa atività sportiva në spòrt për da bon e nen mach un combatiment violent.
Ant ij prim agn dël 1700 ël bocseur anglèis James Figg (1665-1740) a l'ha concepì la bòcs coma në spòrt anté ch'a l'era pì amportant difend-se che ataché. L'istess Figg a l'é stàit ël prim a definì la bòcs noble art. Ant ël 1719 a vagna ël campionà d'Anghiltèra e as proclama daspërchiel campion dël mond ëd bòcs apress 15 ancontr vagnà ëd fila.
La bòcs dël sécol ch'a fa XVIII a l'era motobin diferenta da cola d'ancheuj. Soens a capitava che ij colp a fusso portà a "martel", da l'àut vers ël bass, ël perìmeter andoa a combatìo ij bocseur a l'era delimità da j'istess spetador dl'ancontr opura as marcava mach na linia sircolar për tèra. Ij bocseur as batìo sensa mai fërmesse; cand un ëd costi a robatava l'aversari a ancaminava a colpì apen-a as aussava da tèra. Ël combatiment as dësrolava a pugn patanù e as andasìa anans a oltransa sensa riprèise.
Cand James Figg a l'ha decidù ëd ritiresse a l'avìa acumulà na bon-a fortun-a an dné; con costi sòld a l'ha fondà a Londra la prima Academia dla bòcs e apress a l'ha ancaminà a organisé j'ancontr an n'anfiteatro a Oxford Street. Mersì a l'euvra ëd Figg la bòcs a l'ha ancaminà a trové sò natural dësvlup. Soa academia a rapresentërà n'arzerva amportanta d'idèje e d'inovassion che a menërà cost ëspòrt a pijé la stra che a lo possrà vers soa fas moderna.
James Figg a peul esse ricordà coma ël pare dla bòcs, a l'é stait chiel che con soa euvra a l'ha spantià j'esibission ëd bòcs e soa inissiativa a l'ha rendù possìbil duverté vàire àutri anfiteatro an Anghiltèra. La bòcs a l'ha avù un grand sucess sia për ël nùmer dij praticant che për ël nùmer ëd sostnidor, tant che l'Anghiltèra a l'é stàit ël prim pais al mond andoa a-i son ëstaje dij bocseur professionista. Rivé a la vitòria ant ël tìtol ëd campion d'Anghiltèra a vorìa dì cheuje un prestis stragròss e vagné ëd bon-e quantità dë dné. Ël tìtol ëd campion ëd bòcs anglèisa dal 1700 fin a la prima metà dël sécol ch'a fa XIX a l'ha fàit la stòria dla bòcs, e an pratica a equivalìa al tìtol ëd campion dël mond.
Sò sucessor a l'é stàit George Taylor, un dij mej bocseur ch'as alenavo ant l'anfiteatero londinèis, che già da temp Figg a l'avìa definì ël sò mej anlev.
I l'oma pa vàire ëd preuve concrete che an fornisso na lista dle vitòrie ëd Taylor, comsëssìa, an dovrand na lògica moderna, Taylor a peul esse definì coma ël prim campion dël mond dla bòcs.
Apress Taylor ël tìtol ëd campion d'Anghiltèra a l'é stait vagnà da Jack Broughton, restà famos ant la stòria për avèj formulà dël 1734 ël prim còdes ëd dissiplin-a për ij combatiment ëd bòcs e për avèj anventà ij guanton da combatiment.
Broughton a l'era pì anteligent che fòrt. A l'h capì che la bòcs a l'era pa mach un combatiment violent e bòrgnò ma na precisa armonìa antra difèisa e atach. A l'ha antrodovù la técnica ëd colpì e ritiresse e ëd fërmesse e bloché ël colp ëd l'aversari. Broughton a l'é restà famos sia për soe vitòrie sia për soa granda onestà, durant e apress j'ancontr.
Le régole ëd Jack Broughton e l'evolussion ëd la bòcs Ël bocseur anglèis Jack Broughton, anlev ëd Figg, a l'ha definì ant ël liber London Prize Ring Rules le prime régole për la bòcs publicà ant ël 1743, e da antlora j'ancontr a son ëstàit organisà conforma a coste régole.
Ant ël 1750 ël tìtol ëd campion a l'é passà a Jack Slack; an cost perìod ant lë spòrt ëd la bòcs a j'ero an camin ch'a rivavo d'esempi ëd disonestà e d'afé spòrch. Slack a l'ha antrodovù ël colp denominà chopper che i podoma definì tanme l'equivalent dël modern colp dël lapin. A l'era pa un bocseur tant àbil, ma a l'é ricordà pì coma un bocseur sensa peur che për soa técnica. Ël Duca ëd Cumberland a l'é vnùit sò protetor.
Ël 17 ëd giugn 1760 a l'é tnusse l'ancontr vàlid për ël tìtol anglèis antra 'l detentor Slack e lë sfidant Bill Stevens, protegiù dal Duca ëd York. Con tanta sorprèisa la dësfida a l'é stàita vagnà da Stevens. Slack a l'é artirasse da la bòcs ativa e a l'é vnùit l'alenator ëd George Meggs, un bocseur ch'a sustava ël tìtol ëd campion.
Ant l'ancontr antra Stevens e Meggs a l'é cost-sì ch'a l'ha vagnà. Da lòn ch'a smija, a l'é belfé ch'a-i sia staje n'acòrd an sl'arzultà dl'ancontr: Stevens a l'avrìa lassà vagné sò aversari për butesse an sacòcia un gròss premi an dné. Slack a l'é stàit un dj'organisator ëd l'acòrd e për sòn a l'ha arseivù na part dij sòld da Meggs.
Dal 1761 al 1783 ël tìtol ëd campion a l'ha passà da un bocseur a l'àutr an pòch ëd temp. Meggs a l'é stait batù da Baker Milsom, che pòch apress a l'ha cedù ël tìtol a Tom Juchau. Ël sucessor a l'é stàit Bill Darts, ch'a l'é riussì a manten-e ël tìtol për scasi sinch agn fin a che a l'é stàit batù da Lyons.
Lyons a fasìa ël guidator ëd batej a travers ël Tamis. La fama ch'a l'é rivaje apress la vitòria dël tìtol a l'ha provocaje un gròss fastudi, tant ch'apress mach doe sman-e da la vitòria a l'ha chità la bòcs. Con l'artir ëd Lyons, Bill Darts a l'ha torna pijasse ël tìtol, ma nen për tant dagià che a l'é stàit butà al tapiss da un bocseur irlandèis: Peter Corcoran.
Ël 18 ëd maj 1771 a lë Hyde Park as son dësfidasse për ël tìtol Corcoran e ël detentor Bill Darts. Për Corcoran a l'é stàit belfé vagné an mach na minuta ëd combatiment.
Concoran a l'ha batù tuti ij pì fòrt bocseur anglèis dël perìod ch'a sërcavo d'arpijesse ël tìtol. Cheidun ëd costi ancontr a l'avìo dj'aspet sombr. Ant ël 1774 a vagna contra Sam Peters a Birmingham, ma vàire djë spetador a l'han crijà a lë scàndol përchè a l'era spantiasse la notissia d'un probàbil acòrd antra ij doi bocseur.
La supremassìa ëd Concoran a finiss ël 10 otóber 1776, cand a l'é stàit batù da Hurry Sellers, un bocseur ch'a vnisìa da la scòla ëd Jack Slack. Ij giornalista dl'época a l'han sostnù che l'ancontr a l'era stàit vendù da Concoran.
Hurry Sellers a mantenrà ël tìtol për quatr agn; a l'é stàit batù da Duggan Fearns, n'àutr potent bocseur irlandèis. L'ancontr antra ij doi a l'ha durà pòch pì ëd na minuta, Sellers a l'é dròca a tèra al prim pugn ëd Fearns e a l'é arfudasse d'andé anans.