__TOC__ thumb|right|200px|La catedral ëd Colònia
Ël gòtich a l'é në stil artìstich ch'a compariss vers la mità dël sécol ch'a fa XII ant l'Ìsola ëd Fransa (ma tòst a son rivà dle contribussion da l'Anghiltèra) e a së spantia an pressa an Euròpa findi al sécol ch'a fa XVI. A l'ha soe rèis ant ij grand cangiament ch'a son rivà ant l'Euròpa dël nòrd dël sécol ch'a fa XII, cand l'urbanisassion a l'é chërsùa an pressa, dzortut an Fransa setentrional. Da na mira cronològica a ven apress lë stil romànich e prima ëd col dl'Arnassiment. A sò temp gnun a l'ha mai dilo gòtich, sta denominassion a l'é nàita dij temp dl'Arnassiment con un but dëspresiant, che antlora as ciamava gòtich tut lòn ch'a fasìa pàu e s-giaj, con arferiment ai gòt. Pì anans ël sust dëspresiant dë sta paròla a l'é passà a l'espression vandàlich.
Lë stil gòtich as caraterisa për sò echilibri antra realism e sò sens decorativ: sò anciarm a ven pròpe da st'echilibri antra 'l ver natural e la vrità artìstica, visadì antra le laj dël mond natural e cole ch'a men-o l'artista cand a l'é an camin a traté ël mojen ch'a l'ha sernù, ch'a sia ël metal, la pera, ël véder o ël color. thumb|left|Fassada dël Dòm dë Strasborgh
L'architetura
A l'é ant l'architetura, prima che ant j'àutri camp, che già vers ël 1140-1150 as manifesto le forme ëd së stil neuv.
Art figurativa
L'architetura gòtica dël Nòrd Euròpa a l'ha gavà la pitura tradissionala d'ant le cese: le nervadure dle vòlte e le vòlte a sest aùss dle catedraj a lassavo pì gnun-a surfassa lìbera.
Lë spantiament dël gòtich A travers dij viage dj'architet e dj'artista e mersì a la difusion d'oget portàtij (lìber minià, avòri, bisó, smalt) ël neuv ëstil a së spantia a as ampon daspërtut. Un ròl fondamental a l'han avulo j'órdin religios e an particolar col dij monio sirsestens ch'a l'avìo tòst adotà an soe ca mare, dzortut an Borgògna, ij caràter dël neuv ëstil. Lë spantiament dl'órdin sirsestens an Euròpa e ij rapòrt che le neuve fondassion a goernavo con le ca mare, lë spostament dij monio costrutor o picapere, la sircolassion dë schema, piante e proget a l'han avù na gròssa amportansa ant lë spantiesse dël neuv ëstil an tute le region.
Lë stil gòtich a l'é rivà ai pì àut livej ëd qualità e d'elegansa sota l'anfluensa dël mecenatism: ai mecenà a-j piasìa la blëssa, bele ch'a limitavo j'artista ai sò gust përsonaj.
Ant un perìod ëd crisi greva dl'anstitussion amperial, ij modej ch'a rivavo da la Fransa, considerà la nassion pì moderna e potenta, a j'ero già mach për sòn pì prestigios. Tutun, ël lengage gòtich a pija forme diferente ant le vàire region: ij caràter ch'a pija a son anfluensà da le situassion locaj, da le tradission diferente, da le costume, da le struture sossiaj e polìtiche. An Anghiltèra, goernà da na dinastìa d'origin fransèisa, a l'é arseivù bin e con piasì; an d'àutri pòst a-i son pì 'd problema. Për esempi an Almagna, anté ch'a-i é na tradission amperial con d'amplicassion colturaj amportante; andoa che j'anfluense bisantin-e, cissà ëdcò da 'd motivassion polìtiche, a son ëstàite vàire e fòrte; anté che l'architetura romànica a l'ha lassà dij monument ëd grand amportansa e significà, gropà a la concession amperial, tanme le catedraj amperiaj dë Spira e ëd Magonza.
Na geografìa artìstica dl'art gòtica a peul pa esse elaborà fòra 'd sò temp e a dev ten-e cont ëd confin polìtich ch'a son nen coj dël di d'ancheuj (e gnanca ël concet ëd confin a l'é col dël di d'ancheuj). D'àutra part a venta ten-e da ment ch'a-i ero a coj temp d'element religios e colturaj ëd caràter universal, për esempi l'usage dël latin tanme lenga ëd coltura, ch'a avzinavo motobin le class dirigente ëd tuti ij pais. La zòna dël gòtich a l'ancamin a l'era limità a la Normandìa, a l'Ìsola 'd Fransa e a l'Anghiltèra. Vers mità dël Dosent, a riva a pijé la Renania, l'Almagna ossidental, ël nòrd dla Spagna, Cipro e lòn ch'a-i restava dël regn ëd Gerusalem, l'Irlanda e la Norvegia. Pì tard, vers la fin dël sécol ch'a fa XIII e a l'ancamin ëd col ch'a fa XIV, a së spantia ancor ëd pì a est (an rivand a pijé Almagna oriental, Prussia, Polònia, Ungherìa, Boemia), a nòrd (Scandinavia) e a sud (an passand a sud ëd j'Alp, an Portugal e an tuta la Spagna). Lòn ch'a l'é motobin significativ a l'é che, pì tard, a rintrëran ant lë stil gòtich ëdcò le prime costrussion religiose che ij conquistador ëspagneuj a l'han tirà su ant ël Neuv Mond.
Ël Dosent Ant ël Dosent a son realisà an Fransa le manifestassion pì esemplar dlë stil gòtich an architetura e scoltura e lë stil as ampon an Euròpa. A l'é an efet dzortut ant l'architetura e la scoltura ch'as realisa l'acetassion dle neuve forme, antant che ant la pitura a-i son j'arzistense pì fòrte.
An Anghiltèra, l'architetura gòtica a intra an pressa, vers ël 1175, con l'arcostrussion dël còro dla catedral ëd Canterbury, dirigiùa da Guillaume ëd Sens e continuà da d'architet anglèis. N'antërpretassion anglèisa dël gòtich fransèis as treuva ant ij grand monument dël prim perìod, l'ansidit Anglèis dj'ancamin (Early English), ant le catedraj ëd Wells (anandià dël 1180), ëd Lincoln (ancaminà dël 1190) e ëd Salisbury. L'elevassion vertical dle costrussion a ven a esse men aùssa che an Fransa. L'organisassion dlë spassi a va nen dapress al model unitari tìpich dël gòtich an Fransa. Pì davzin ai modej fransèis a son j'euvre ch'a dipendo diret da la cort, tanme l'abassìa ëd Westminster, ancaminà dël 1245 për vorèj ëd re Enrich II.
Ant l'àrea coltural alman-a la penetrassion dël neuv ëstil a l'é andàita pian e a l'é stàita pì contrastà, an amponend-se an tut ël teritòri mach ant la sconda mità dël sécol: ant le prime desen-e d'agn dël sécol la penetrassion a l'é stàita assè limità e a j'ero adotà ëd solussion contraditòrie. Le vòlte gòtiche a costolon a pogiavo ansima a struture murarie concepìe e spartìe conforma a 'd modej romànich e j'element neuv a j'ero acetà mach an part. Parèj, ëd sìngoj element gòtich a peulo trovesse ant la catedral ëd Basilea, an cola ëd Worms o an cola ëd Bonn, sensa che sòn a detèrmina an manera ancreusa l'aspet dla costrussion nì la strutura ëd sò spassi. Doi leu ëd difusion dël neuv ëstil a son ëstàit la Liebfrauenkirche ëd Tréviri e la cesa ëd Sant'Elisabeta a Marborgh, tute doe ancaminà dël 1235. As agiss, an tuti doi ij cas, ëd n'enta d'element gòtich an dë struture spassiaj e piante ch'a fan part ëd la tradission alman-a: la cesa ëd Tréviri a l'é a pianta sentral; cola ëd Marborgh, dont la part oriental (l'àbside e ij doi brass dël transèt) a l'é dissegnà con në schema a tërfeuj già dovrà an Santa Marìa an Capìtol a Colònia, as presenta coma na cesa a sala con navà àute istess. Costa situassion ëd contrast antra tradission locaj e solussion architetòniche moderne a cangia ant la sconda generassion ëd cese gòtiche alman-e, dont d'arpresentante a son la catedral ëd Colònia (ancaminà dël 1248) e la catedral dë Strasborgh: ambelessì l'aderensa al model fransèis a fa da padron-a an sla tradission local.
N'esempi motobin significativ ëd gòtich an Piemont a l'é la cesa ëd Sant Andrea a Vërsèj, fondà dël 1219 da Guala-Bicchieri, ch'a rintrava da na mission an Anghiltèra.
N'ancoragiament amportant a l'adossion dle forme gòtiche a l'é rivà da j'atività cissà da l'imperator Federich II. Ant ij vàire cantié che chiel-sì a l'ha fàit duverté, ant ij castej tanme Castel dël Mont, Catania o Pra, ant le cese, ant ij monument tanme la pòrta ëd Capua a l'han travajà d'ovrié ëd vàire proveniense.
Un prim grand esempi dë scoltura gòtica a ven da l'atività ëd Mèistr Mateu al Pòrt dla Glòria a Santiago ëd Compostela, ancor a la fin dël sécol ch'a fa XII. Dël Dosent, an dzorpì che an Fransa, i trovoma d'esempi amportan a Strasborgh, Bamberga, Magonza, Naumborgh (anté ch'a son realisà d'euvre tra le pì fiamenghe ant la stòria dla scoltura gòtica), Sien-a e Firense.
Për la pitura, n'euvra ch'a rintra tut afàit ant ël gòtich a l'é ël salteri ëd Robert de Lindesey (1220 anviron), anté ch'i trovoma na tënrëssa, na dlicatëssa, n'elegansa dle plance ch'a son tìpiche dël neuv ëstil. Dantorn a la mità dël sécol a travaja Matthieu Paris, ch'a l'ha fàit j'ilustrassion ëd vàire còdes con dij dissègn al trategg. Ant ël darié quart dël Dosent a-i é na presensa significativa ëd cola ch'a l'é për da bon na scòla ëd cort, ch'a travaja su comission reaj, motobin anfluensà da la miniadura fransèisa. An cost perìod a son realisà d'euvre tra le pì bele e amportante dla pitura gòtica europenga: l'autar ëd Westminster, cheidun-e dle piture muraj ant l'istessa cesa, tanti còdes minià ecessionaj, le broderìe fiamenghe ch'a archinco le veste litùrgiche, dissegnà da artista ëd cort e conossù sota 'l nòm d'opus anglicanum. Ij prodot ëd costa técnica, esportà tant ant l'Euròpa antrega e motobin apressià, a son ëdventà un mojen amportant për la difusion dle caraterìstiche dla pitura gòtica anglèisa.
N'àutr esempi significativ dël neuv ëstil ant la pitura a son le miniadure ch'a fan d'ilustrassion a na còpia dël De arte venendi cum avibus ëd Federich II, anté ch'as dësvèila n'atension naturalìstica ecessional ch'a compòrta ëd neuve e pì precise manere d'arpresentassion d'osej e d'animaj.
Ël Tërzent Ant ël Tërzent ël gòtich a dventa un lengage pa pì gropà a na region, ma për da bon ëspantià daspërtut. D'àutra part, ant ës sécol a-i riva un moment bolversant ëd la stòria europenga: la gran pest dël 1348, ch'a marca ëd bòt-an-blan l'ancamin ëd na longa fas ëd crisi e dë stagnassion demogràfica ch'a seghitrà për dij sécoj e ch'a menrà a na neuva distribussion, ëdcò geogràfica, dij sènter ëd podèj conòmich e dla richisia. Sìngole àree andoa che ël gòtich a l'era anstalasse dël Dosent a ven-o a pijé soa autonomìa e a smon-e soe contribussion originaj. Sòn a-i riva dzortut ant la pitura, anté ch'as manifesta n'arvolussion ancreusa. L'antrodussion dl'arpresentassion tridimensional da part ëd Giotto a realisa e a men-a a soe conseguense pì avansà col process ëd na figurassion neuva e pì universal dël mond e dla natura. Le novità mnà da Giotto a fan ël vir d'Euròpa.
A l'ancamin dël sécol e peui sota Carl V, Paris a resta sènter ëd produssion artìstica d'amportansa ecessional, con laboratòri spessialisà an vàire técniche (orefisserìa, miniadura, scoltura e via fòrt); ma da banda ëd chiel dla sconda mità dël sécol a ven-o a pijé grand amportansa Digion, Bourges e Angers. D'àutra part Avignon, andoa a l'avìa tramudà la cort dël vësco ëd Roma, già vers ël 1340 a pija un ròl motobin significativ, anté ch'a passo vàire artista (dont Simone Martini, Matteo Giovannetti), as confronto dj'esperiense e as elàboro ëd modej ch'a son ësmonù ant l'Euròpa antrega.
Le potensialità dla neuva pitura as manifesto a Firense e Sien-a; peui, ant ël cors dël sécol, ëd sènter assè amportant e ëd n'originalità ancreusa a s-ciòdo a Bològna, an Umbria, a Milan, a Veron-a. Sia diret che a travers la mediassion avignonèisa, lë stil senèis a dventa në stil antërnassional.
Për la scoltura, monument amportant a son le pòrte an bronz d'Andrea Pisano për ël batisteri ëd Firense, ël sicl dij riliev dël cioché ëd Firense, coj ch'a archinco la fassada dla catedral d'Orviet, le tombe angioin-e ëd Nàpoli, j'arche scalìgere a Veron-a. Jë smalt ëd Sien-a a ven-o a avèj na gran difusion.
Ant l'abassìa ëd Gloucester, antra 'l 1327 e ël 1377 tut l'anterior dël còro norman a l'é stàit modificà. Cost a l'é l'ancamin dlë stil përpendicolar.
Le catedraj gòtiche d'Orviet, Firense e Sien-a a ven-o a pijé soa fisonomìa definitiva. An Toscan-a, l'architetura sivila as manifesta dzortut a Sien-a, con ëd fiamengh edifissi an mon (prim antra tuti ël Palass Pùblich). Antratant as multìplico j'antërvent urbanìstich, as fondo ëd neuve sità, tanme ël pòrt ëd Talamon, e as rangio e regolariso cole veje.
Vers la fin dël sécol a Milan a l'é duvertà ël cantié dël dòm, anté ch'as confrontran le vàire esperiense europenghe.