L'assel a l'é 'd fer lijà con na cita quantità - dal 0,02% al 2% anviron - ëd carbòni. Le lije con pì che 99,98% ëd fer a son considerà fer pur, antant che cole ch'a conten-o pì che 'l 2% ëd carbòni a son considerà ghisa. Costa definission a l'é 'n pòch diferenta e a rampiassa sia cola gropà 'n manera pì s-ciassa a la constitussion chìmica (conforma a la qual l'assel a peul conten-e fin-a al 2,06% ëd carbòni e ël fer pur a peul pa conten-e d'àutri element che ëd fer) sia cola tradissional basà an sël process ëd produssion ch'a considerava assel ël prodot otnù a lë stat lìquid, për mojen d'afinassion, e fer col otnù a lë stat pastos, a travers ël pudelage, process giumaj bandonà.
L'assel a l'é na lija dotà 'd bon-a arzistensa mecànica e gran goregnità; as oten për fusion e a peul esse temprà për felo dventé motobin dur. Për la vërsatilità e l'economicità ëd soe aplicassion, l'assel a peul sensa dùbit esse considerà un dij pì grand protagonista dla vita ëd mincadì e un-a dle conquiste pì armarchèivoj ëd nòstra época.
Tipo d'assej Classificassion Antra le manere dovrà për classifiché la caterva dij tipo d'assej, le pì comun-e a son: la constitussion chìmica, ël métod ëd produssion, l'utilisassion prinsipal.
Classificassion chìmica Conforma a la constitussion chìmica, as fa dnans a tut distinsion antra j'assej al carbòni, anté ch'a-i son pa d'àutri element an dzorpì ëd fer e carbòni (o a-i na son an quantità così cite ch'a basto nen për modifiché an manera apressiàbil le propietà) e j'assej lijà, andoa a l'é present almanch n'àutr element an na quantità ch'a basta për cangene un-a o pì caraterìstiche. J'assej al carbòni a comprendo la pì part ëd l'assel fabricà (apopré ël 90%) e a son ëspartì an assej motobin doss (con na përsentual ëd carbòni sota 'l 0,15%), doss (da 0,15% a 0,3%), semidur (da 0,3% a 0,5%), dur (da 0,5% a 0,75%) e motobin dur (dzora ël 0,75%). Pì l'assel a l'é dur e pì a l'é elàstich a la flession. J'assej lijà a son dit a soa vira lijà 'd fasson débol si gnun dj'element giontà a la lija ëd fer e carbòni a riva al 5%; dësnò as diso lijà 'd fasson fòrta. An pì, a sconda dël nùmer total dj'element lijà, a peulo avèisse dj'assej ternari (fer, carbòni, pì n'àutr element), quaternari (si j'element giontà a son doi) o compless (tre o pì element giontà). Tutun a son nen contà serti element s'a sorpasso nen dle përsentuaj fissà: manganèis, 1%; nìchel, 0,5%; silis, 0,5%; aram, 0,4%; cròm, 0,25%; molibden, 0,1%; vanadi 0,06%; beril, 0,01%.
Antra j'assej ternari ij pì amportant a son coj a l'alumini (da nitrurassion), al cròm (da bonìfica, për utiss, inossidàbij), al manganèis (për tubo, lamiere, tòch sogetà a colp), al molibden (për cane da fusij, vàlvole për motor a combustion anterior), al nìchel (da cimantassion, àuto-temprant, inossidàbij, indilatàbij), al piomb (ciamà ëdcò automàtich, për lavorassion al torn automàtich), a l'aram (ch'a arzisto al rusiament), al silis (për arsòrt, nos ëd trasformator elétrich), al tungsten e al vanadi (për utiss). Tra j'assej quaternari a son motobin ëspantià coj al cròm e nìchel (ch'a son ij pì amportant; a son inossidàbij, motobin arnormà a l'é ël tipo 18-8, ch'a conten anviron ël 18% ëd cròm e l'8% ëd nìchel), e coj al cròm e molibden (për carej për reoplan, erbo a ghëmmo e cilindr për motor a combustion anterior). J'assej compless a comprendo ëd sòlit ij mej tipo, coma coj al cròm, nìchel e molibden (për erbo a ghëmmo për motor a combustion anterior motobin possà e particolar ëd motor d'avion), e coj al cobalt, cròm e tungsten (për utiss për taj con grand andi).
Classificassion scond ël métod ëd produssion A sconda dël métod ëd produssion, as fa distinsion antra assej LD, Bessemer, Thomas, Martin-Siemens (àcid e bàsich), al forn elétrich, al griseul.
Classificassion scond ëd l'usage Conforma a l'utilisassion prinsipal as fa na classificassion ch'a l'é mach comersial, ma che d'àutra part a l'é motobin dovrà. A fa dnans a tut distinsion antra j'assej d'usage general (o assej comun) e j'assej speciaj.
J'assej d'usage general a son ij pì dovrà e a comprendo scasi tuti ij tipo d'assej doss e motobin doss che a son ëd sòlit andicà tanme fer. J'assej speciaj, ëd sòlit lijà, a son a soa vira partagià an vàire tipo e sot-tipo. Për esempi, a-i son coj da costrussion (da bonìfica, da cimantassion, da nitrurassion, àuto-temprant; për arsòrt, cussinèt a bije o a rubatin), për utiss (semi-ràpid, super-ràpid; për lavorassion a càud e a frèid), inossidàbij (martensìtich, ferìtich, austenìtich). J'assej speciaj a comprendo ëdcò dij tipo bon për dj'usage motobin particolar; për esempi, coj për temperadure basse, dovrà ant la produssion d'angign ch'a devo marcé an d'ambient sota zero, anté che n'àuta përsentual (fin-a al 9%) ëd nìchel a diminuiss motobin la fragilità dovùa a le temperadure motobin basse; coj refratari, dovrà ant j'angign ch'a travajo a 'd temperadure àute andoa l'arzistensa mecànica, compromëtùa dal calor, a l'é mantnùa con la gionta ëd cròm (da l'1% a l'1,5%) e molibden (anviron ël 0,5%), opura con ëd përsentuaj motobin àute (fin-a a pì che 'l 50%) ëd nìchel o cobalt; për finì, coj con dle propietà magnétiche, tanme j'assej për lamierin magnétich dovrà ant l'andustria elétrica (motobin dovrà a son coj con dle përsentuaj ëd carbòni motobin basse e da l'1% al 4,5% ëd silis) e j'assej amagnétich (sempe dë strutura austenìtica).
J'efet ëd la gionta d'àutri element Donca, an dzorpì che fer e carbòni, ëd sòlit l'assel a conten d'àutri element an përsentuaj variàbij. Cheidun ëd costi, për esempi ël fòsfo e ël sòfro, a son malfé da eliminé ma a son motobin danos si present an gran quantità; d'àutri, dzortut nìchel, cròm, molibden, tungsten, vanadi, silis, manganèis, cobalt, alumini, a son nopà lassà o butà apòsta ant la lija, da soj o combinà 'ntra 'd lor ëd vàire fasson, përchè an modificande la strutura a-j conferisso ëd propietà particolar ch'a na amelioro le prestassion an relassion a d'usage spessìfich.
Ël nìchel a aumenta la durëssa, l'arzistensa a la fatiga e l'elasticità e a sbassa ël coefissient ëd dilatassion tèrmica. Ël cròm a aumenta la durëssa (dzortut apress tempra) e l'arzistensa al frustagi; an përsentuaj dzora 'l 10% a conferiss inossidabilità. An efet, j'ansidit assej inossidàbij a compòrto dij metaj (nìchel, cròm e via fòrt) ch'a-j dan n'arzistensa completa a la ruso a le temperadure corente. Ël molibden a arduv ël fenòmeno dlë scoriment viscos, ch'a consist an na deformassion proporsional a la caria aplicà e a la durà dl'aplicassion ch'as manifesta ant j'assej inossidàbij. Ël tungsten a aumenta la durëssa e la goregnità. Ël cobalt e ël vanadi a agrandisso motobin la durëssa. Ël silis, che an cite përsentuaj (comsëssìa almanch ël 0,1%) a l'é present an tuti ij tipo d'assej, a aumenta la durëssa, l'arzistensa a la fatiga e, an përsentuaj apressiàbij (pì che l'1%), l'elasticità; però a fa ëdcò aumenté la fragilità. Ël manganèis, ëdcò chiel sempe present an cite quantità (0,3-0,8%) a aumenta la durëssa, la goregnità e l'arzistensa a la fatiga e al frustagi; an dzorpì, an përsentuaj pì àute, a përmet ëd manten-e la saldabilità ëdcò ant j'assej con d'àute përsentuaj ëd carbòni. L'alumini a giuta la nitrurassion, ch'a aumenta la durëssa ëd surfassa.
Ij tratament tèrmich Le propietà ëd tanti tipo d'assej a son ameliorà për mojen ëd tratament tèrmich apòsta (an particolar la tempra, la richeuita, la normalisassion, ël rinveniment, la distension, la ricristalisassion) ch'a na modìfico la strutura micro-cristalin-a. La tempra a l'é ël pì amportant dij tratament tèrmich. La richeuita e la normalisassion, ch'as fan an scaudand a 750-800°C e peui an sfreidand adasi, a rendo l'assel pì omogeni e fàcil a travajesse, an eliminand le tension anterior dovùe al process ëd produssion e a 'd possìbij lavorassion precedente. Ël tratament ansema ëd tempra e rinveniment a l'é dit bonìfica. La ricristalisassion e la solubilisassion, ch'a gavo le tension anterior dovùe al process ëd produssion, a son j'ùnich tratament tèrmich dovrà për j'assej inossidàbij, ch'a peulo pa esse temprà. An particolar, la ricristalisassion a equival a la richeuita e as fa an scaudand a 750-800°C, për peui sfreidé adasi, antant che con la solubilisassion as riva a 1000-1100°C e peui as fa sfreidé an pressa, ëd sòlit ant l'eva. Tratament tèrmich particolar, ch'a modìfico mach la strutura dël seuli ëd surfassa lassand quasi istessa cola anterior, a son la cimantassion, la nitrurassion, la calorisassion, la cromisassion e d'àutri ancor. Costi tratament as fan an sij tòch già travajà, an scaudandje an dij forn a pòsta a contat con le sostanse ch'a conten-o l'element vorsù, che për difusion a lë stat sòlid a men-a a la formassion ëd na lija sutila. Motobin dovrà a son la cimantassion, ch'a gionta ëd carbòni e donca a aumenta la durëssa, la nitrurassion, ch'a produv na lija ëd fer e asòt ëd pòchi decimilim ma motobin dura, e la calorisassion, ch'a produv na lija ëd surfassa ëd fer e alumini assè arzistenta a l'ossidassion a càud.
La produssion ëd l'assel e soa stòria Ij prim métod ëd produssion La produssion d'assel a constituiss al di d'ancheuj la part prinsipal ëd la siderurgìa, dont la stòria a l'é ancaminà ant ij temp antich con la dëscuverta dla manera 'd tiré fòra ël fer dai sò mineraj, dzortut ematite, siderite, magnetite, con un tipo ëd forn rudimental a tiragi natural alimentà con carbon ëd bòsch.
Vers ël 1200 as son ancaminasse a dovré dij forn pì gròss, a tiragi mecànich aprovigionà da 'd roe idràuliche, con ij quaj as otnìo dle scòrie lìquide, tòch ëd fer a lë stat pastos e cite quantità 'd ghisa a lë stat fondù. Un sécol pì tard a l'é stàit fabricà ël prim granforn, ch'a l'ha rendù possìbil na produssion regolar ëd ghisa, bele che an quantità limità. Ij prim granforn a marciavo a carbon ëd bòsch e a dasìo mach 10 o 12 tonelà 'd ghisa a la sman-a; mach anviron dël 1650 a l'é ancaminasse a dovré ël còch, antant che l'utilisassion dl'aria càuda sofià andrinta a armonta al 1870. Da la ghisa a l'é otnusse l'assel con un process anventà dël 1740 da B. Huntsman e al di d'ancheuj sorpassà, ch'a ciamava dnans a tut ëd trasformé la ghisa an fer për pudelage; ël fer otnù përparèj a l'era fàit cimanté, visadì scaudà con carbon ëd bòsch për aumenté la përsentual ëd carbòni, e peui fondù an dij griseuj, an manera che ël carbòni surbì a la surfassa a së spantièissa an tuta la lija. As otnìa n'assel al griseul, ëd gran qualità ma tròp car.
Anviron a la mità dël sécol ch'a fa XIX la produssion dl'assel as trasforma mersì a l'aplicassion andustrial dël process termochìmich d'afinassion (o ëd conversion, ant ël cas ëd process con d'aria o ossìgen sofià andrinta) ch'a consist an pràtica ant ël diminuì ël carbòni për ossidassion e ant l'eliminassion d'àutre impurità contnùe ant ël metal fondù. L'ossidassion dël carbòni a lìbera òssid ëd carbòni che, an agitand ël foson fondù, a contribuiss a l'eliminassion d'àutre impurità gaseuse; d'àutra part, ij prodot insolùbij, pr'esempi la silice a van giù për gravità e a formo le scòrie ch'a surbisso j'impurità metàliche. L'ossìgen ch'a-i fa damanca për la reassion a l'é aprovigionà sia an forma gaseusa (aria o ossìgen pur) che an forma sòlida (òssid ëd fer); le reassion d'ossidassion a son motobin esotèrmiche e a garantisso donca ël calor dont a-i é damanca për manten-e ël foson fondù. Nopà la tecnologìa dont a l'é realisà ël process d'afinassion a peul esse motobin varià, sia për lòn ch'a toca a le materie prime (ghisa fondùa, rotam, aditiv) che për j'anstalassion e le fas dël travaj.
Ij métod modern Ël prim métod modern ëd produssion dl'assel a l'é l'ansidit process Bessemer, anventà da Henry Bessemer dël 1856. Costa anvension a l'ha përmetù la produssion d'assel a dij cost relativaman bass. Dël 1878 a l'é stàit anventà ël process Thomas (ciamà parèj dal nòm ëd Sidney G. Thomas). Costi doi sistema a son dij métod a convertidor, ch'a l'é 'l nòm dël contnidor fàit d'assel andoa as dësrola la produssion.