thumb|right|200px|Platon
Platon a l'era un filòsof, dissìpol ëd Sòcrate. A l'é nassù a Atene dël 428 o 427 aGC e a l'é mòrt dël 348 o 347 aGC.
A l'é belfé che sò nòm ver a fussa Aristòcle; pì tard a l'han ciamalo Platon, visadì largh, miraco për via ëd soe spale fòrte e sò fìsich atlétich.
Soa vita Fieul d'Ariston e Periction, Platon a vnisìa da na famija ëd veja noblëssa atenèisa, dzortut da la part ëd soa mare, ch'a l'era seur ëd Càrmide e novoda ëd Crissia (un dij tranta tiran). Motobin giovo a l'era dedicasse a la pitura e a la poesìa, ma tòst a l'é consacrasse a la filosofìa, andasend dapress prima a j'ansegnament ëd Cràtilo, peui a coj ëd Sòcrate, ch'a l'ha rancontrà dël 408 aGC e ch'a l'ha avù su chiel n'anfluss decisiv.
Cand ch'a l'avìa 25-30 agn a l'ha vëddù la dërota definitiva d'Atene ant la guèra dël Peloponèis, ël goern dij tranta tiran e l'artorn ëd la democrassìa. Costa, tut somà, a l'é rivà sensa tròpe arvange anti-aristocràtiche ma a l'é maciasse dla condana a mòrt ëd Sòcrate ant ël 399 aGC.
Platon a l'ha tramudà për un pòch ëd temp a Megara da Euclid; chèich agn apress a l'é tornà a Atene andoa a l'ha passà sensa fastudi la pì part ëd soa vita.
Ij viage Sò sogiorn a Atene a l'é stàit antervalà da chèich grand viage. A l'é andàit, a smija, a Creta e an Egit, andoa a l'avrìa avù dij contat con la casta sacerdotal, che ai grech a jë smijava depositaria ëd na sapiensa religiosa motobin pì antica dla soa, e a Siren-e, andoa a smija ch'a l'abia conossù ël matemàtich Teodòr. Ëd sigura a l'é stàit a Tàranto, anté ch'a l'ha fàit amicissia con ël matemàtich, filòsof e statista pitagòrich Architas. Ambelessì a l'ha conossù Dion, cugnà ëd Dionis ël vej.
Ij viage a Siracusa N'esperiensa pì dramàtica a l'é stàita cola dij tre viage a Siracusa, për sërché ëd realisé n'arforma polìtica dlë stat: ël prim (390 aGC) su anvit dël tiran Dionis ël vej, j'àutri doi (367-365 aGC e 361 aGC) su ansistensa ëd Dionis ël giovo, sucedù a sò pare. Tuti tre costi viage a son finì con dle brusche ruse e dij perìcoj për la sigurëssa ëd Platon. Dionis ël vej a l'ha fin-a falo aresté e a l'ha vendulo 'me s-ciav: a l'é stàit Aniceri ëd Siren-e a paghé le tremila dracme për ël riscat. L'ostinassion a nen rend-se al prim insucess a fa vëdde coma Platon a vorìa almanch anviaré sò seugn ëd repùblica filosòfica, bele che an dle condission che chiel-midem a savìa esse dësfavorèivoj.
An efet, l'ùnich òm polìtich siracusan dont Platon a podìa conté an sl'apògg a l'era Dion; ma chiel-sì a l'é nen riussì a prevalèj ant ël goern ëd Siracusa e ansi a l'é stàit esilià. Ij doi tiran a sërcavo da Platon mach na sòrt ëd consulensa basta ch'a sia e d'aumenté sò prestis, andrinta a 'n quàder d'assolutism dont a l'avìo gnun-e antension ëd cangé ij fondament.
A la fin, cand dël 357 aGC Dion a l'é riussì a conquisté 'l podèj a Siracusa, Platon, giumaj vej e dësmarcorà, a l'ha mach podù deje da leugn n'apògg moral. Dël 354 aGC Dion a l'é stàit massà pròpe për inissiativa d'un dissìpol ëd Platon, Calip: a l'era ël faliment definitiv dle speranse ëd realisassion dl'utopìa platónica a Siracusa. Platon a l'ha antlora scrivù le litre nùmer VII e VIII, passand an arsegna e giustificand la polìtica ëd Dion e an fasend dle propòste, sensa sucess, për na conciliassion dij partì sicilian.
L'Academia Antratant, l'atività filosòfica e didàtica ëd Platon a l'era dësvlupasse an manera drùa a Atene. Fin dal 387 aGC a l'avìa fondà l'Academia, na scòla filosòfica sota la forma (comun-a a tute le scòle filosòfiche greche) d'un sodalissi religios, an onor dl'eròe Academ, e che Platon a dirigg-rà për ël rest ëd soa vita. Da d'armarche d'Aristòtil i soma che Platon a fasìa lession sensa dovré ëd nòte scrite. Già vàire agn prima a l'avìa anandià soa produssion literaria e filosòfica.
Sò pensé Për Platon, la mission dla filosofìa a l'é ëd dëscoaté la vera conossensa daré dël vel dl'opinion e dl'aparensa. A l'ha dàit motobin d'amportansa a lë studi dle forme e dj'idèje ch'a van dëdlà dl'esperiensa: l'idèja ëd giustissia, lë stat ideal, l'idèja ëd bin e via fòrt.
Dagià che Platon a l'ha pa scrivù n'esposission formal ëd soa metafìsica, nòstra conossensa ëd soa forma final a dev esse pijà da j'afermassion d'Aristòtil, ch'a l'era stàit sò anlev.
J'anfluss an sël pensé platónich An Platon a së s-ciàira l'anfluss ëd vàire dle filosofìe precedente: ij pitagòrich, Eràclito, Parménid, Empédocle, Anassàgora, ij sofista, Sòcrate, le scòle socràtiche. Sò sfòrs a l'é stàit col ëd pijé posission rëspet a tute cole filosofìe, sërcand ëd tirene le vrità ch'a contnisìo për fondje an na sistemassion pì àuta e completa.
Ël pensé platónich a pija posission ëdcò rëspet a le prinsipaj manifestassion sientìfiche e colturaj ëd sò temp. Prima antra coste a l'é l'art médica, dont l'esponent pì grand a l'era Ipòcrat ëd Còs (460 aGC anviron-370 aGC anviron). Doi aspet ëd la medzin-a ipocràtica a l'han anteressà Platon: ël rigor metodològich e soa ancreusa concession ëd l'òm. Tutun, antant che për Ipòcrat l'art uman-a pì granda a l'era la medzin-a, për Platon costa primassìa a restava a la filosofìa, an essend bon-a a elaboré na concession ëd l'òm pì completa. An efet, la natura uman-a as definiss pa mach an basandse an sla salute dël còrp, ma pitòst an sla santità ëd l'ànima, visadì la virtù. J'istess rasonament a men-o Platon an soa crìtica contra n'àutra espression coltural ëd sò temp, la retòrica; nen mach cola dij sofista ma ëdcò cola sostnùa da Isòcrate (436 aGC-338 aGC). Chiel-sì a arpresentava ant l'Atene 'd sò temp la vera autërnativa a l'ansegnament platónich. A diferensa dij sofista, Isòcrate a butava pa l'art dël dëscors a servissi dl'ùtil, ma dla patria e dla vita polìtica; a l'avìa për but la formassion d'un sitadin coltivà e angagià ant le chestion polìtiche concrete. La crìtica al sistema sostnù da Isòcrate as treuva ant ël Fedro: Platon a nega pa che la retòrica a peula serve, ma a fortiss la primassìa dla dialética e a polemisa contra na vita passà a soagné l'eloquensa e la bela forma dij dëscors.
Platon e la polìtica Conforma a Platon, l'atività dl'òm pì amportanta a l'é la polìtica. Sò pensé a l'é angagià a arzòlve ij problema smonù da la coltura 'd sò temp e, an particolar, ël problema prinsipal dël moment: l'avnì polìtich d'Atene e dla Grecia.
An efet, da giovo Platon a l'era anteressasse a la polìtica, ma a l'é peui gavass-ne, avenda s-ciairà ch'a-j era impossìbil buté d'acòrd l'atività polìtica con un comportament moral. Coma tendense, a l'era anti-democràtich për via ëd sò ambient familiar e ëdcò për l'ansegnament ëd Sòcrate. An conseguensa dla condana ëd chiel-sì, cost orientament ëd Platon a l'é ranforsasse. Ma già da antlora sò pensé polìtich a l'era nen adressà mach a na sempia restaurassion aristocràtica, ma vers la convinsion (che a-i era già almanch an part, ëd fasson implìssita, ant ël socratism) che ël problema polìtich a podìa trové soa solussion mach ant un goern dij filòsof ch'a conossèisso la bin e donca, già mach për sòn, a vorèisso e a fusso bon a realisela. Ël sens ëd l'arflession polìtica dësvlupà ant la Repùblica a l'é che ël massament ëd Sòcrate a l'é stàit possìbil përchè ant l'Atene ëd col temp a-i era na s-ciapura antra filosofìa e polìtica.
Le tre fas dël pensé ëd Platon Basandse ansima a dij criteri ëd daitassion dij sò diàlogh, as peulo s-ciairesse tre fas prinsipaj ëd sò pensé, sensa però vorèj esageré a fé na schematisassion ës-ciapà con ël piolòt. A venta an efet arconòsse j'aspet ëd continua auto-crìtica che ël pensé ëd Platon a l'ha mantnù fin-a a la fin.
Ël prim perìod La prima fas a l'é arpresentà da j'ansidit diàlogh socràtich e ij tut prim diàlogh a son sentrà an sël problema dla virtù: a na smon-o Sòcrate an camin ch'a na sërca la definission. Ij diàlogh dël prim perìod a son: Eutifron, an sla pietà religiosa Apologìa ëd Sòcrate Criton, an sël dovèj d'ubidì a le laj Costi tre diàlogh a trato dël comportament ëd Sòcrate prima, durant e dòp sò process. Ël problema dlEutifron a l'é lòn ch'a l'é la religion. Ël pensé sentral, bele che nen fortì coma conclusion, a l'é che ël sens dël servissi ëd Dé ch'a l'é la religion a l'é la cooperassion con Dé e sota Dé për la produssion d'un travaj nòbil, dont la natura a l'é nen definìa mej, ma a smija ciàir che ambelessì ël travaj a sia la tendensa dl'ànima. Ël diàlogh a l'é anteressant ëdcò për soa terminologìa lògica bin dësvlupà. Ant l'''Apologìa, la vera difèisa ëd Sòcrate a l'é che a guidé soa vita a l'é stàita soa convinsion d'avèj na mission da Dé për fé filosofìa: lë sfòrs a rende soa ànima ël mej possìbil e a sproné l'umanità fé istess. A l'é sò dovèj 'd resté fidel a costa mission bele che soa fedeltà a veula dì soa condana tanme traditor da part ëd la democrassìa. Ël pont ëd Criton a l'é che Sòcrate a l'è arfudasse dë scapé da soa përzonìa, bele che dësgiusta, përchè dësnò a l'avrìa faje un tòrt a tut ël sistema sossial. Jòni, an sl'anspirassion artìstica Ipia magior, an sël concet ëd bel Ipia minor, an sla volontarità o pa dla colpa moral Alcibìad I, an sl'istess argoment dl'Ipia minor e an sël valor filosòfich dla conossensa ëd chiel-midem (antant che l'ansidit Alcibìad II a l'é nen auténtich) Lachete, an sël corage Liside, an sl'amicissia Càrmide, an sla saviëssa Protàgora Gavà che për Liside, Càrmide e Protàgora, la forma a l'é diretamen dialògica; a arproduvo, con soa sequensa s-ciassa ëd chestion e rispòste, col ch'a dovìa esse ël procediment socràtich dla majéutica. Tutun, costi diàlogh a son nen mach na sempia esposission dl'ansegnament ëd Sòcrate, ma pitòst n'arflession crìtica mnà da Platon sij tema socràtich e con métod socràtich.
Ij tre pont ansima ai quaj dzortut a bato a son: l'ansidit anteletualism étich ëd Sòcrate, partagià ancor da Platon, conforma al qual gnun a sbalia ëd fasson volontaria; l'impossibilità ëd definì an manera precisa un-a qualsëssìa dle sìngoj virtù tradissionaj dl'ética greca sensa che la definission a së spantia fin-a a comprende tute j'àutre virtù: la virtù a l'é un-a e, për esse pì precis, a l'é siensa; ël problema dla possibilità ëd mostré la virtù.
Ël Protàgora, sìntesi dël prim perìod Protàgora an chèich manera a constituiss na sìntesi ëd costa prima fas dël pensé platónich. A në smon la pì completa presentassion fàita da Platon dij prinsipi fondamentaj ëd la moralità ëd Sòcrate e a l'é la sorgiss dj'afermassion d'Aristòtil an sl'ansegnament ëd Sòcrate ant lÉtica nicomachea.
Sòcrate a rancontra a ca 'd Calia l'avosà sofista Protàgora. Chiel-sì a spiega che sò mësté a l'é ëd mostré lòn ch'a l'é bin e për bin chiel a antend l'art ëd fé un sucess ëd soa vita, soa famija e soa sità. La possibilità ëd mostré la virtù a l'é a l'ancamin negà, peui sostnùa da Sòcrate, con un paradossal scambi dle part antra chiel e Protàgora. La rason ëd cost arvërsament a l'é che as contrasto doe fasson diferente ëd concepì ël savèj. Si la virtù, 'me ch'a fortiss Protàgora, a l'é la capassità ëd comportesse con giudissi, capassità ch'a l'é a la portà ëd tuti j'òm e ch'as fonda an sël rispet ëd le costume e dle tradission, antlora a l'é nen pròpe na siensa e as peul pa mostresse. Da part soa, Platon a fortiss sò ideal ëd virtù, identificà ancor a la mòda ëd Sòcrate con la sapiensa, e ël métod socràtich d'ansegnament.
Ël Gòrgia, diàlogh ëd transission Gnanca an soa sconda fas, cola dla maduridà, ël pensé ëd Platon a constituiss un sistema për da bon. An Gòrgia (an sla retòrica), ch'a marca ël passage, a së s-ciàira dlongh na pì gran rudiëssa dla polémica anti-sofìstica.
Gòrgia a fortiss che la retòrica a l'é n'art, l'aplicassion dla conossensa a la pràtica; l'argin-a ëd tute j'art, përchè a spòrz a chi ch'a-l l'ha l'oget ëd la pì granda ambission ëd l'òm, ël podèj ëd realisé lòn ch'a veul ant la sossietà. Sòcrate nopà a diciara che la retòrica a l'é pa n'art, a l'é na sòrt ëd parassitism.