miniatura|Schema d'anchërna con modion fra colòna 'd supòrt e 'n coercc con vàire spiuvent, pijà dal tratà d'architetura cinèisa Yingzao Fashi, 營造法式 (1103 dGC) ëd Li Jie L'Architetura cinèisa a l'é në stil d'architetura dësvlupà pr'ëd milen-e d'agn an Cin-a e an Asia oriental. Ij prinsipi struturaj dl'architetura cinèisa a son restà pì o men j'istess ant ël cors dël temp. Ij detaj decorativ a son stàit ij soj a cangé. Fin da la Dinastìa Tang l'architetura cinèisa a l'ha avù na granda anfluensa sjë stij architeturaj ëd Corea, Vietnam e Giapon.
Arlongh ël sécol ch'a fà XX j'architet cinèis ispirà da l'Ossident a l'han tentà 'd mës-cé l'architetura tradissional cinèisa con l'architetura modernista (ëd sòlit pr'ël goern), con un sucess limità. An dzorpì, con ij posson al dësvlup metropolitan dla Cin-a dël dì d'ancheuj a venta batì pì an pressa e espluatand pì 'l seul e sòn a veul dì che ant le grande sità la domanda 'd costrussion cinèise tradissionaj, ch'a conto normalman men che tre pian, a l'é drocà favorend l'architetura moderna. Comsëssìa l'adressa dj'artisan tradissionaj, dont minusié, meisdabòsch, murador e pré a l'é ancor praticà ant le cà vernacolar ant la campagna.
Trat
miniatura|Pavajon dla Sità Proibìa ëd Pechin con sò fòrt slans an larghëssa
Slans orisontal
Ël prim trat dl'architetura tradissional cinèisa a l'é lë slans orisontal, anté ch'as nòto 'd piataforme greve con un grand coercc ch'a smija floteje ansima, mentre le colòne e ij trames verticaj a arsàuto pòch. Sòn a contrasta motobin con l'architetura ossidental, che nopà as dësvlupa vers l'àut e vers l'ancreus. L'architetura orisontal a marca l'amponensa dla larga part frontal dij palass.
Ij pavajon e 'j palass dla Sità Proibìa, pr'esempi, a l'han dij coercc assè bass se comparà con ëd palass con l'istessa fonsion an Ossident, ma sò aspet esterior a fa revé l'ambrass total dla Cin-a imperial. N'àutr clàssich esempi a l'é 'l Palass Mukden ëd Shenyang, an Manciuria, meison imperial dla Dinastìa Qing (1616-1910). Chèiche idèje architetòniche cinèise a son stàite arpijà da l'architetura ossidental moderna, 'me da Jørn UtzonWeston, Richard (2002), Utzon, Edition Blondal, p. 221, ISBN 978-87-88978-98-8. Sòn, as capiss, a rësguarda nen le pagòde, ch'a son dij compless d'edifissi spessìfich ch'a mostro pitòst lë slans vertical. miniatura|La pagòda dle Ses Armonìe a Hangzou, dovrà 'me far dël pòrt
Slans vertical
Le costrussion verticaj cinèise a son le pagòde, dle tor bodiste, evolussion dle stupe indian-e për la conservassion dj'arlichie. Tutun le pagòde a son ràire ant ël vast teritòri cinèisa e a son marcà da 'n ritm dë spiuvent con un coercc final an cò. Le prime (II sécol) a j'ero tute 'd bòsch, con forma quadrà, nen pì àute che sinch pian, con ansima la stupa o 'd gulie ariondà e a j'ero fàite ant ël sènter-òvest dël pais. A-i në resto pa ëd col temp (la pi veja ch'a-i resta ëd bòsch a l'é dël sécol ch'a fà XI ant la region dël Shanxi). Contut sòn i-j conossoma grassie a le piture e le scolture antiche ch'a-j figuro. Ant la region dl'Henan as treuvo 'd pagòde fàite 'd mon e bòsch ansema, dont ij rest pì vej a son dël sécol ch'a fà VI. A l'avìo forma otagonal e a rivavo a 'dcò a 40 méter d'autëssa. Dël sécol ch'a fà VII con la Dinastìa Tang a son spantiasse torna le pagòde quadrà, viaman pì àute, 'me la Granda Pagòda dl'Òca Sërvaja a Xi'an, àuta 60 méter. Dal sécol ch'a fà X as batiss torna 'd pagòde con eut còte, ch'a carateriso le dinastìe Shang, Yuan e Ming. D'es perìod as arcòrda la Pagòda dle Ses Armonìe a Hangzou che tutun a l'avìa pa 'd but religios, ma a l'é servìa 'me far dël pòrt. Con la manciurièisa Dinastìa Qing (Sécol ch'a fà XVI) a son fasse ëd pagòde speciaj ciamà dagobe, dzortut ant la Cin-a dël nòrd, con gust indian, na fondamenta cubica e na forma dròla da bota larga con ël còl longh. miniatura|L'antich borgh ëd Lijiang an stil Song/Yuan, region dël Yunnan
Simetrìa
N'àutr amportant caràter dl'architetura cinèisa tradissional a l'é la simetrìa, sìmbol d'echilibri dlë spìrit. La simetrìa a l'é daspërtut ant la veja Cin-a, dovrà ant le cassin-e tanme ant ij palass djë sgnor. Cand a l'era possìbil, ëdcò jë slargament dla cà a mantnisìo la simetrìa. Contrastand con stà nòrma, ij giardin cinèis a tento 'd mimé la natura e a veulo creé 'd fluss spirituaj e donch progetandje a son soens realissasse 'd forme iregolar. miniatura|Esempi d'ansidit poss ëd lus miniatura|Machëtta ëd na cà Siheyuan con soa cort a l'anterior
Cort
Le cà cinèise a son fàite 'me le domus roman-e. A edìfico tut ël lòt ëd teren ëd propietà sensa lassé 'd bordure lìbere e a saro jë spassi duvert ant dle cort, pì grande (cort interiore, 院) o pcite ("poss ëd lus",天井). La cort interiora, assè larga, a l'é spantià ant ël nòrd, anté ch'a-i son sti spassi veuid sircondà da 'd ciabòt lià fra lor diretaman o con dle verande, tuti orientà vers sud e protegiù daj vent frèid dël nòrd. Ij poss ëd lus a son spantià ant ël sud. A son ëd ciòstr motobin cit ch'as lasso duvert fra ij coercc ëd le cà batìe tute vzin-e l'un-a con l'àutra. Sòn a l'é dovù a l'àngol dël Sol ch'a cangia da nòrd a sud e a sud na cort tròp larga a lasserìa scaudé j'abitassion. Nopà parèj a resto pì sombre e donch pì frësche. Ij poss ëd lus a servo 'dcò për archeuje l'eva dla pieuva, pròpe 'me ant j'impluvium roman, e 'dcò për deje aria a le stansie.
Gerarchìa
Ant l'architetura tradissional cinèisa la strutura geràrchica, l'amportansa e l'utilisassion dj'edifissi e dipendo sémper an manera s-ciassa da la sistemassion dla costrussion sël lòt o ant ij pless. J'edifissi con portaj sël front dla propietà a son considerà pì amportant ëd coj con front da banda; le costrussion pì leugne dal front dla propietà a son le men amportante.
Tutun j'edifissi ant la part daré e pì privà e stërmà dla propietà a son considreà con pì rëspet e arzervà pr'ij mèmber pì vej e savi dla famija, pitòst che j'edifissi vzin al front, ch'a son dovrà prinsipalman pr'ij servidor. Ant ij pless con pì che na cort, la cort sentral e j'edifissi dantorn a son considerà pì amportant che coj leugn, për sòlit dovrà 'me depòsit dle rumente, dle proviste e dël zibiè o për le cusin-e.
Geomansìa e concet cosmològich
L'architetura cinèisa da l'achit a l'ha dovrà 'd concet dla cosmologìa cinèisa 'me 'l feng shui (geomansìa) e 'l Taoism për architeté la costrussion e l'aspet sia ant le cà comun-e, sia ant le costrussion imperiaj e religiose. Sòn a anclud l'usage ëd: Trames bele dnans a l'intrada 'd cà, dovù a la superstission che j'afé gram a viagio an linia drita. miniatura|Statue metàliche ëd Fu, Lu e Shou, ch'a pòrto boneur ant le cà cinèise Talisman e figure 'd boneur: De sla pòrta, figurà për avisé le gramissie e ablì 'l boneur. Fu Lu Shou (福祿壽 fú-lù-shòu), tre përsonificassion dle stèile che scond la tradission cinèisa a pòrto bon-a sòrt (àster Fu Xing, 福星), longa vita (àster Lu Xing, 寿星) e bon-a nomea (àster Shou Xing, 祿星) a son smonùe bin dnans a cà, marlàit con ël dit "le tre stèile a son presente" (三星在 sān-xīng-zài). Animaj e frut ch'a son sìmboj ëd prosperità e boneur, 'me ratevolòire e pom-granà. L'anliura fra ij concet a l'é soens otnùa con dij rébus. Orienté la strutura con sò daré vers ël paisage pì alvà e montos e assigurand la presensa d'eva vzin-a dnans a la cà. Ëd sòlit as pensa 'dcò a fé 'n daré sensa fnestre vers nòrd, d'andoa a riva 'l vent frèid invernal. D'armeuj, ëd baciass, ëd poss e d'àutre sorgiss d'eva a anrichisso 'l compless. L'usagi ëd chèich tinta, nùmer o l'orientassion dl'edifissi a arflet la superstission cinèisa ëd na sòrt d'imanensa, anté che la natura 'd n'afè a peul esse tuta contnùa ant soa forma, sensa d'arferiment a n'ent astrat ('me l'ànima dla coltura ossidental). Bele che la tradission ossidental a l'ha scrivù vàire test sl'aplicassion dla geomansia a l'architetura cinèisa, ij cinèis a l'han teorisà pòch s'ës soget e a l'han pijà sémper e mach un test, dont ël tìtol a l'é Kaogongji. Contut, j'idèje sl'armonìa còsmica e l'órdin dla sità a son stàite ëd sòlit aplicà a livel assè sempi. A l'é maj stàita trovà na Sità ideal conforma a ste nòrme. L'arcostrussion ëd Pechin ant ij sécoj XV e XVI a resta 'l mej esempi ëd pianificassion urbanìstica cinèisa.
Classificassion dle struture
miniatura|Ën pavajon ant ël Giardin Zhuozheng ëd Suzhou, un dij pì soasì giardin cinèis. miniatura|Plafon a cassion zaogingh ant n'ala dël Musé 'd Palass, ant la Sità Proibìa Ant la Lenga cinèisa la classificassion architetural a l'é fàita përparèj (nòm fòra parèntes an Alfabet cinèis tradissional): 亭 (Alfabet cinèis sempi: 亭; Trasliterassion pinyin: Tíng) tingh, pavajon cinèis 臺 (Alfabet cinèis sempi: 台; Trasliterassion pinyin: Taí) taj, trasse 樓 (Alfabet cinèis sempi: 楼; Trasliterassion pinyin: Lóu) lo, edifissi con pì che un pian 閣 (Alfabet cinèis sempi: 阁; Traslitrassion pinyin: Gé) ge, pavajon àut doi pian 軒 (Alfabet cinèis sempi: 轩; Traslitrassion pinyin: Xuān) xuan, veranda vëdrià 塔 ta, pagòda cinèisa 榭 xie, pavajon o cà con trassa) 屋 wu, stansie arlongh ëd coridor coatà 斗拱 (Trasliterassion pinyin: Dǒugǒng) dogòngh, modion d'anchërna, a reso 'd trav o ij curnison djë spiuvent, a son soens dovrà an filonghere con ël sol but d'archinché. 藻井 (Trasliterassion pinyin: zǎojǐng) zaogingh, plafon a cassion dovrà ant ij palass pì sgnor.
Costrussion
Ij materiaj e soa stòria Nopà che d'àutri materiaj ëd costrussion, ël bòsch dle veje struture a son nen dzorvivùe përchè a son men fòrte contra j'antemperi e a son nen arzistent al feu, oltra 'l fàit natural d'esse sogetà a marse con ij sécoj. Bele che a resta confermà l'esistensa 'd pagòde motobin pì antiche, cola pì veja esistenta a l'é la Pagòda Songyue (523 dGC), fàita 'd mon. A l'é për sòn ch'a l'ha arzistù ai sécoj. Da la Dinastìa Tang (618-907) an sà, mon e ròch a son vnù viaman pì comun e a l'han rampiassà j'edifissi 'd bòsch. Ij prim dë sta transission as vëddo ant ij proget ëd costrussion 'me 'l Pont Zhazhou finì dël 605 o la Pagòda Xumi dël 636, combin che sti materiaj a son rëscontrà ant dle tombe ëd dinastìe precedente.
Figura:Zhaozhou Bridge.jpg |Ël Pont Zhaozhou, ciadeuvra d'angegnerìa batìa sot ël goern dla dinastìa Sui fra 'l 595 e 'l 605 dGC. A l'é 'l pì vej pont ëd pera con le spalëtte dl'arch dësvuidà e mach na lus.
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XX, a-i ero pa 'd palass dla Dinastìa Tang tùit ëd bòsch ancor esistent; ël pì vej rest tut ëd bòsch a l'é stàit ël pavajon Guanyin dëscorvù dël 1931 al Monasté ëd Dule e datà dël 984 dGC durant la Dinastìa Song. Sòn a l'é stàit fin-a che dël 1937 ij dot d'architetura Liang Sicheng (1901–1972), Lin Huiyin (1904–1955), Mo Zongjiang (1916–1999) e Ji Yutang (1902–1960) a l'han dëscorvù che la Granda Ala Est dël templi ëd Foguang sël Mont Wutai ant la region dël Shanxi a l'era con bon-a sigurëssa datàbil a l'ann 857. Steinhardt, Nancy Shatzman. "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History," The Art Bulletin (Volum 86, Nùmer 2, 2004): 228–254. Pàgina 228. N'ann dòp a l'é stàita trovà n'àutra ala a lë vzin templi ëd Nanchan datàbil dël 782. Dël Neuv-sent a l'han trovà ses costrussion ëd bòsch dl'era Tang. Mentre l'Ala Est dël Templi 'd Foguang a mostra mach ses sòrt diferente d'anchërne dogòngh, la pagòda pì veja ancor arzistenta tuta 'd bòsch, la pagòda ëd Fogong dl'era Liao (sécol ch'a fà XI), a mostra sinquantequatr sòrt d'anchërne dogòngh. Steinhardt, Nancy Shatzman. "Liao: An Architectural Tradition in the Making," Artibus Asiae (Volum 54, Nùmer 1/2, 1994): 5–39. Pàgina 13.
Ij prim mur e le prime fondamente an Cin-a a j'ero fàite 'd tera batùa e viaman ij mon e la pera a son vnù pì dovrà. Sòn a peul esse notà an vàire trat pì antich dla Granda Muraja ëd Cin-a, mentr ij tòch pì neuv ch'a së sciàiro ancheuj a son d'arnovament dl'era Ming (1368–1644).
Tòch component la strutura