Na bas (dal latin basis, "fondament") an chìmica a l'é un compòst ch'a peul aceté iòne d'idrògen (H⁺) o dé iòne idrossid (OH⁻) ant na solussion aquosa. Le sostanse bàsiche a son caraterisà da un gust amèr, na sensassion lisca al contat, e la capacità ëd neutralisé j'àcid për formé dij saj. Esempi comun a son la sòda càustica (NaOH), l'amonìaca (NH₃), e ël bicarbonà ëd sòdi (NaHCO₃). An Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò sostanse dovrà ant la vita quotidian-a, com ij savon e j'antiàcid.
Descrission sientìfica Le bas a séguito tre definission prinsipaj: Teorìa ëd Arrhenius: Na bas a lìbera OH⁻ ant l'eva (es. NaOH → Na⁺ + OH⁻). Teorìa ëd Brønsted-Lowry: Na bas a l'é n'acetor ëd proton (H⁺). Teorìa ëd Lewis: Na bas a dà na cobia d'eletron.
Proprietà: pH > 7: le bas fòrte a l'han un pH motobin àut. Reatività: a dissòlvo grass e protein-e (es. sòda càustica). Condutività: le bas fòrte a son bon condutor d'eletricità.
Esempi: Idrossid ëd sòdi (NaOH): dovrà për fé savon e netié tub. Amonìaca (NH₃): component ëd prodòt për netié. Bicarbonà ëd sòdi (NaHCO₃): ant ij rimedi për l'acidità dë stòmi.
Classificassion Fòrt vs. Fej: Fòrt: NaOH, KOH (dissòcio complet). Fej: NH₃, NaHCO₃ (dissòcio parsial).
Solùbij vs. Nen solùbij: Solùbij: NaOH, Ca(OH)₂ (legerment solùbij). Nen solùbij: Mg(OH)₂ (idrossid ëd magnesio).
Orgànich vs. Inorgànich: Orgànich: amin-e (es. metilamina). Inorgànich: Na₂CO₃ (carbonà ëd sòdi).
Stòria Antichità: j'Egissi a dovravo sënner ëd bòsch (riche ëd carbonà) për fé savon. Medioev: j'alchimista a ciamavo le bas "alcali" (da l'arabo al-qaly, "sënner"). Sécol XVIII: Antoine Lavoisier a studia le bas com contrapart dij'àcid. Sécol XIX: Svante Arrhenius a definiss soa teorìa, mentre Gilbert Lewis a l'ha slargà ël concet.
Piemontèis amportant: Giulio Natta (Premi Nobel për la Chìmica dël 1963) a studia catalisador básich për sìntesi dij polìmer.
Amportansa ant la vita quotidian-a Netiesse: savon, detersiv, e prodòt për la lëssìa. Medzin-a: antiàcid (es. Mg(OH)₂) për traté l'acidità. Agricoltura: a gionto CaO (càussin-a viva) për corege ij teren tròp àcid. Andustria: produssion ëd lausa (NaOH) për ël véder e ij tessil.
Ant ël Piemont, le bas a son dovrà ant: Viticoltura: regolassion dël pH ant le vigne. Edilissia: ciment (prodòt da CaO). Alimentar: bicarbonà për fé monté ij doss.
Esempi 'd bas an Piemont Caussin-a idràulica (Ca(OH)₂): dovrà ant le costrussion tradissionaj dle cese dël Monfrà. Bicarbonà ëd sòdi: present ant le arsete tradissionaj coma la biscòla. Amonìaca: dovrà ant le fàbriche ëd colorant dël Canavèis stòrich.
Sicurëssa e regolamentassion Le bas fòrte a peulo esse pericolose: Brusadure: contat con la pel (es. NaOH a peul causé lesion greve). Esalassion: gas d'amonìaca a peulo irité j'euj e ij polmon. An Piemont, l'Arpa a contròla j'emission dj'andustrie për evité l'inquinament dël teren e dl'eva.
bas ant la coltura piemontèisa Savon naturaj: prodovù con NaOH e grassa ant ij paisòt alpìn. Dit tradissionaj: "La bas dla famija a l'é come la caussin-a: a ten tut unì" (proverbi). Panada: ël bicarbonà a l'é dovrà për fé monté l'ampast dël pan.
Savèj curios La caussin-a viva (CaO) as deuvra për sanifiché le pòrte ant le campagne. Le minere ëd talco dla Val Susa a conten-o bas naturaj (Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂). Ant ël Vin ëd Bareul, la coression dël pH con bas a manten l'equilibri tra aspr e doss.
Arferiment Luigi Bianco, Chìmica Pràtica ant ël Piemont, Edission Alzani, 2012.
Categorìa:Chìmica Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI