La 'tetònica a plache a l'é na teorìa sientìfica ch'a spiega com a son organisà e as bogio le plache rìgide ch'a compon-o la crosta terestre. Costi moviment a son responsàbij ëd fenòmen com teramòt, erussion vulcàniche, e la formassion ëd montagne e océan. La teorìa a l'é stàita acetà dòp dj'agn 1960, grassie a j'evidense dë scoverte com l'espansion dij fond oceànich.
Strutura dle plache Le plache tetòniche a son tòch ëd crosta terestr (continentaj o oceàniche) ch'a galegio dzora al mantel superior, flùid e ciamà astenosfera. A-i son 7 plache prinsipaj e vàire pì cite: Placa africana Placa eurasiàtica Placa pacìfica Placa nord-american-a Placa sud-american-a Placa antàrtica Placa australian-a
Sòrt ëd lìmit dle plache Lìmit divergent: Plache ch'as separo, creand neuva crosta (es. Dorsaj mes-oceàniche). Lìmit convergent: Plache ch'as scontro, causand fusion ëd crosta (es. Alp e Himalaya). Lìmit transform: Plache ch'a scoro an diression opòsta (es. fàuda ëd San Andreas).
Cause dël moviment Convession dël mantel: Ël calor intern dla Tèra a fa monté e calé ëd material ant l'astenosfera, tirand le plache. Slab pull: Plache oceàniche pì dense ch'a fondo ant ël mantel e a tiro la part restanta. Ridge push: Fòrsa ch'a ven da la neuva crosta ch'a s'àussa ant le dorsaj oceaniche.
Efet prinsipaj Formassion ëd montagne: Scontr ëd plache continentaj (es. Alp). Fosse oceàniche: Fond d'océan përfond ant ij lìmit convergent. Atività sìsmica e vulcànica: Situà dzortut ant ij lìmit ëd plache. Deriva dij continent: Spostament lìmit ëd le masse continentaj (es. separassion ëd Pangea).
Stòria dla teorìa 1912: Alfred Wegener a presenta l'ipòtesi dla deriva dij continent, ma a manca d'evidense. 1960: Scuverta dl'espansion dij fond oceànich e dle bande magnétiche ch'a confermo ël moviment. 1968: La teorìa a l'é unificà con j'osservassion ëd teramòt e vulcan.
An Piemont Ël Piemont as treuva ant la placa eurasiàtica, visin al lìmit con la placa african-a. La colision antra ste doj plache a l'ha formà: Alp Ossidentaj: Creà da la pression ëd la placa african-a ch'a intra sota cola eurasiàtica. Atività sìsmica legera: Situà ant le valade alpigne e colin-e ëd Langa. Ròche metamòrfiche: Esempi: eclogite ant la Val Susa, testimonianse d'antich scontr.
Esempi mondiaj Anel ëd feu dël Passìfich: Zòna d'atività vulcànica e sìsmica ant ël lìmit ëd la placa pacìfica. Islanda: Na dorsal mes-oceànica esposta fòra d'eva (Dorsal mes-atlàntica). Himalaya: Montagne formà da la colision antra India e Eurasia.
Arferiment Kearey, P. (2009). Global Tectonics. Wiley-Blackwell.
Categorìa:Geologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI