miniatura|Immanuel Kant, ch'a l'ha anissià l'idealism alman
La filosofìa alman-a a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant l'àrea almanòfona e an Àustria, da la fin dël sécol XVIII al di d'ancheuj. A l'é arnomà për soa profondità, sistematicità e për soe contribussion rivolussionarie a la metafìsica, a l'epistemologìa e a l'ética.
Stòria e evolussion La filosofìa alman-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj: Iluminism alman (sécol XVIII): Lessing, Herder Idealism alman (fin XVIII - prima mità XIX): Kant, Fichte, Schelling, Hegel Filosofìa dël sécol XIX (dòp Hegel): Schopenhauer, Nietzsche, Marx Filosofìa contemporania (sécol XX-XXI): fenomenologìa, teorìa crìtica, filosofìa analìtica
Caraterìstiche generaj La filosofìa alman-a a presenta vàire element distintiv: Sistematicità: tendensa a creé ëd sistema filosòfich compless Profondità speculativa: anàlisi detajà dij problema fondamentaj Atension a la stòria: vision stòrica dël dësvlup dël pensé Anfluensa dla cultura musical e literaria: dialogh con j'àutre art Tension antra universalism e particolarism: problema dl'identità alman-a
Scòle e corènt prinsipaj
Idealism alman Ël moviment pì amportant dla filosofìa alman-a: Immanuel Kant (1724-1804): Critica dla rason pura, idealism trassendental Johann Gottlieb Fichte (1762-1814): idealism sogetiv Friedrich Schelling (1775-1854): idealism ogetiv Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): idealism assolù, dialética
Romanticism filosòfich A arvërsa l'idealism e a valora l'emotività: Friedrich Schlegel (1772-1829): teorìa dël romanticism Novalis (1772-1801): misticism e poesìa
Materialism e siense naturaj Arvërsa dl'idealism: Ludwig Feuerbach (1804-1872): critica dla religion Karl Marx (1818-1883): materialism stòrich Friedrich Engels (1820-1895): materialism dialétich
Filosofìa dla vita Atension a la vita concreta e a l'esperiensa: Arthur Schopenhauer (1788-1860): voluntà 'd vive Friedrich Nietzsche (1844-1900): voluntà 'd podèj, superòm Wilhelm Dilthey (1833-1911): siense dlë spirit
Fenomenologìa Studi dij fenòmen tal e qual as presento: Edmund Husserl (1859-1938): fondator dla fenomenologìa Martin Heidegger (1889-1976): Ésser e temp Max Scheler (1874-1928): fenomenologìa dij valor
Scòla 'd Frankfurt Teorìa crìtica dla società: Theodor Adorno (1903-1969): dialética negativa Max Horkheimer (1895-1973): rason strumental Herbert Marcuse (1898-1979): unidimensionalità Jürgen Habermas (1929-): agì comunicativ
Tema filosòfich sentraj
La rason e sò lìmit Critica dla rason pura (Kant) Rason strumental (Horkheimer) Rason comunicativa (Habermas)
La libertà Libertà com autonòmìa (Kant) Libertà com arconossiment (Hegel) Libertà ant na società capitalista (Marx)
La stòria Vision teleològica dla stòria (Hegel) Materialism stòrich (Marx) Crìtica dël progress (Adorno)
La tecnologìa L'Ésse e la técnica (Heidegger) La tecnologìa com ideologìa (Habermas)
Autor amportant Immanuel Kant (1724-1804) Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) Arthur Schopenhauer (1788-1860) Karl Marx (1818-1883) Friedrich Nietzsche (1844-1900) Edmund Husserl (1859-1938) Martin Heidegger (1889-1976) Theodor Adorno (1903-1969) Jürgen Habermas (1929-)
Euvre fondamentaj Critica dla rason pura ëd Kant (1781) Fenomenologìa dlë spìrit ëd Hegel (1807) Ël mond com voluntà e representassion ëd Schopenhauer (1818) Ël capital ëd Marx (1867) Parèj a l'ha parlà Zarathustra ëd Nietzsche (1883) Ésse e temp ëd Heidegger (1927) Dialética dl'iluminism d'Adorno e Horkheimer (1944) Teorìa dl'agì comunicativ ëd Habermas (1981)
Anfluensa La filosofìa alman-a a l'ha avù n'anfluensa enorm: An sla filosofìa fransèisa (Sartre, Foucault, Derrida) An sla filosofìa italian-a (Gentile, Croce) An sla psicologìa (Freud, Jung) An sla sociologìa (Weber) An sla teologìa (Bultmann, Tillich)
Filosofìa alman-a contemporania Ij dësvlup recent: Peter Sloterdijk (1947-): antropologìa filosòfica Jürgen Habermas (1929-): teorìa dl'agì comunicativ Axel Honneth (1949-): teorìa dël arconossiment Byung-Chul Han (1959-): critica dla società dle prestassion
Vëdde ëdcò Idealism alman Fenomenologìa Scòla 'd Frankfurt Filosofìa ossidental Iluminism alman
Bibliografìa Schnädelbach, H. Filosofia in Germania 1831-1933, 1983 Safranski, R. Romanticismo. Una questione tedesca, 2007 Habermas, J. Il discorso filosofico della modernità, 1985
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Stòria dla filosofìa Categorìa:Cultura alman-a Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI