El bronbaro, brognaro o amołaro el xe na pianta col nome sientìfego Prunus domestica, de ła fameja de łe Rosaceae che el produze fruti ciamai bronbe, brogne o àmołi.
In todesco i se ciama Zwetschge o Pflaume, in ingleze plum, in slovenjo slíva, in itałian prugna o susino.
Orizenària de l'Asia menor, sta pianta ła xe sta portà dai Romani inte l'area del Mediteràneo inte el 150 v.C. e da là ła se ga difondesta in tuta Eoropa.
El bronbaro el połe rivar a èsar alto anca 10 metri e el crese fin ai 1500 metri de altesa. Ła scorsa ła xe grizo-scura, i fiori bianchi e łe foje łe ga na forma de ponta de lansa coi bordi a dinti de sega.
I fruti ovałi (diti bronbe, brògne o àmołi), i vien fora da zunjo a otobre e i xe o blu, roso-vioła o xałi a segonda de łe varietà. I àmołi, in partegołare, i xe i fruti załi de ła subspece syriaca (in todesco i xe diti Mirabelle, in inglexe mirabelle plums). Oltre che èsar magnai crui, i se dòpara anca par far torte, licuori par ła coresion del cafè e na graspa ciamada Slivovitz, inte i Balcani e inte i altri Stati de l'Eoropa orientałe. In Zermània, inte ła Foresta Nera, i fa ła graspa de àmołi (Mirabelleschnaps).
Produsion Sto fruto el se tołe su da zugno a otobre, co ła pusibiłità de otegner fin a sincue butae.
Par stabiłir el grado de maurasion se vàłuta el grado rifratomètrego, ła rezistensa de ła polpa (mezurada col penetròmetro) el raporto intrà sołidi sołùbiłi/asidità totałe e inte ła fin ła variasion del cołore de fondo de ła scorsa.
I primi buti i ze in zènare i mejo, fin rivar ai ùltemi che i darà fruta de segonda cuałità.
Vedesta ła nadura organołètega de ła polpa, sta fruta ze cuazi inùtiłe da conservar in frigo, parché ła polpa ła tende vegner mora.
La cultivasion de l'àmoło ła ze fata zeneralmente segondo łe seventi tècneghe: pitaro baso (sesti 5,5 x 3 m) palmeta iregołare (4,5 x 3 m) palmeta lìbara (4,5 x 3 m)
Ła irigasion, ła se dimostra fondamentałe co ze drio ła fioridura. Ła bruscada ła ze difarente in baze a ła spece. Par el suzin eoropeo ze inportante dasarghe na bona cuantità de buti.
I majori produtori de bronbe inte el 2018 Stato Produsion (tonełae) 6.788.107 842.132 842.132 368.206 313.103 296.878 251.389 229.951 205.222 198.070 197.733 Mondo 12.608.678
Varietà Racuante cultivar łe ze orizenàrie de l'Azia, altre de l'Eoropa o de ła Mèrica.
I deriva da difarenti spece ingrupae in 3 prinsipałi categorie:
Grupo aziàtego-eoropeo (P. domestica, P. insititia, P. cerasifera) Grupo cino-japonezo (P. salicina) Grupo merican (P. americana)
Taxonomia Prunus domestica descrivesta da Carlos Linneo e publegà in Species Plantarum 1: 475, in el ano 1753.Prunus domestica in Trópicos
Prunus adenopoda descrivesta da Koord. & Valeton e publegà in Bull. Inst. Bot. Buitenzorg No. 2, 10 (1899). Etimołozia Prunus: nome zenèrego che provien da on antigo nome grego (προύνη), e dopo latin (prūnus, i). Za doparà, intrà chełi altri, da Virgilio (Geórgicas, 2, 34) e Plìnio el Vècio (Historia naturalis,13, XIX, 64)En Nombres botánicosPrunus in F. Gaffiot, Dictionnaire Latin-Français, Hachette, Paris, 1934.
domestica: epíteto latin che signìfega "cultivada"En Epítetos Botánicos
Sinonimia Druparia insititia Clairv. Prunus communis Huds. Prunus communis subsp. domestica (L.) Syme in Sm. Prunus communis var. domestica (L.) Huds. Prunus domestica (L.) B.Boivin Prunus domestica subsp. insititia (L.) Fiori & Paol. Prunus domestica L. subsp. domestica L. Prunus domestica subsp. italica var. claudiana Prunus domestica subsp. oeconomica Borkh. ex C.K.Schneid. Prunus domestica L. Prunus domestica var. syriaca (Mirabela) Prunus insititia L.Sinónimi in Catalogue of life Prunus oeconomica Borkh. Prunus oeconomica var. domestica (L.) Borkh. Prunus sativa subsp. domestica (L.) Rouy & E.G.Camus Prunus sativa Rouy & E.G.Camus in Rouy & FoucaudProyecto Anthos, RJB Prunus domestica in PlantList /
Varda anca Ramazin
Notasion
Altri projeti
Linganbi foresti
Categoria:Prunus Categoria:Bronbe o àmołi Categoria:Pàjine co erori inte łe nòde